Adhyaya 18
The Sumanā Narrative: Vaiṣṇava Hospitality, Āṣāḍha Śukla Ekādaśī, and the Rise to Brāhmaṇahood
या अध्यायात (सुमनोपाख्यान) सोमशर्मा विचारतो—शूद्रभाव सोडून मला ब्राह्मणत्व कसे प्राप्त झाले? वसिष्ठ त्याच्या पूर्वजन्माची कथा सांगतात—एक सदाचारी वैष्णव ब्राह्मण अतिथी-भिक्षुक म्हणून एका गृहस्थाच्या घरी येतो; गृहस्थ पत्नी सुमना व पुत्रांसह त्याचे श्रद्धेने स्वागत करतो, पाद्य देऊन पाय धुणे, आसन, भोजन आणि वस्त्र-दान इत्यादींनी योग्य सत्कार करतो. आषाढ शुक्ल एकादशीच्या पुण्यकाळी—हृषीकेश योगनिद्रेत प्रवेश करतो असे मानले जाते—ते जागरण, पूजन, कीर्तन व उपवास करतात; दुसऱ्या दिवशी पारणे करून ब्राह्मणांना दान देतात. या सत्संग, एकादशी-व्रत आणि गोविंदभक्तीमुळे पूर्वजन्मातील संचयलोभ व तृष्णेचे दोष नष्ट होतात; सत्य-धर्म, कुलसमृद्धी, ब्राह्मणत्व आणि परमधामप्राप्ती होते, असा धर्मोपदेश येथे दिला आहे.
Shlokas
Verse 1
सोमशर्मोवाच । पूर्वजन्मकृतं पापं त्वयाख्यातं च मे मुने । शूद्रत्वेन तु विप्रेन्द्र मयैव परिवर्जितम्
सोमशर्मा म्हणाला—हे मुने, पूर्वजन्मी केलेले पाप तुम्ही मला सांगितले; पण हे विप्रेन्द्र, मी स्वतः शूद्रत्वाची अवस्था त्यागली आहे।
Verse 2
विप्रत्वं हि मया प्राप्तं तत्कथं द्विजसत्तम । तत्सर्वं कारणं ब्रूहि ज्ञानविज्ञानपंडित
मी खरोखरच विप्रत्व प्राप्त केले आहे; ते कसे झाले, हे द्विजसत्तम? ज्ञान-विज्ञानात पंडित, त्याचे सर्व कारण मला सांगा।
Verse 3
वसिष्ठ उवाच । यत्त्वया चेष्टितं पूर्वं कर्मधर्माश्रितंद्विज । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां यदि मन्यसे
वसिष्ठ म्हणाले—हे द्विज! तू पूर्वी धर्माधिष्ठित कर्माचे जे आचरण केलेस, ते मी सविस्तर सांगतो; तुला मान्य असेल तर ऐक।
Verse 4
ब्राह्मणः कश्चिदनघः सदाचारः सुपंडितः । विष्णुभक्तस्तु धर्मात्मा नित्यं विष्णुपरायणः
एक निष्पाप ब्राह्मण होता—सदाचारी व अतिशय पंडित; तो विष्णुभक्त, धर्मात्मा आणि नित्य विष्णूपरायण असे।
Verse 5
यात्राव्याजेन तीर्थानां भ्रमत्येकः समेदिनीम् । अटमानः समायातस्तव गेहं महामतिः
तीर्थयात्रेच्या बहाण्याने तो एक महामती सर्व पृथ्वीवर फिरत होता; भटकत भटकत आता, हे महामति, तो तुझ्या घरी येऊन पोहोचला आहे।
Verse 6
याचितं स्थानमेकं वै वासार्थं द्विजसत्तम । तवैव भार्यया दत्तं त्वया च सह पुत्रकैः
हे द्विजश्रेष्ठ! राहण्यासाठी जे एकच स्थान मागितले होते, ते तुझ्याच पत्नीने दिले; आणि तूही पुत्रांसह त्यास मान्यता दिलीस।
Verse 7
एयतामेयतां ब्रह्मन्सुखेन सुगृहे मम । वैष्णवं ब्राह्मणं पुण्यमित्युवाच पुनः पुनः
“या, या, हे ब्राह्मण! सुखाने माझ्या सुगृहात या.” असे तो पुन्हा पुन्हा म्हणे—“वैष्णव ब्राह्मण हा पुण्यस्वरूप आहे.”
Verse 8
सुखेन स्थीयतामत्र गृहोयं तव सुव्रत । अद्य धन्योस्म्यहं पुण्यमद्य तीर्थमहं गतः
हे सुव्रत! येथे सुखाने निवास करा; हे घर तुझेच आहे. आज मी धन्य झालो; आज पुण्य लाभले, कारण आज मी तीर्थास पोहोचलो आहे.
Verse 9
अद्य तीर्थफलं प्राप्तं तवांघ्रिद्वयदर्शनात् । गवां स्थानं वरं पुण्यं निवासाय निवेदितम्
आज तुझ्या दोन्ही चरणांचे दर्शन झाल्याने मला तीर्थाचे संपूर्ण फळ मिळाले. तसेच गायींच्या निवासासाठी उत्तम व पवित्र स्थान अर्पण केले गेले.
Verse 10
अंगसंवाहनं कृत्वा पादौ चैव प्रमर्दितौ । क्षालितौ चपुनस्तोयैः स्नातः पादोदकेन हि
अंगांची मालिश करून आणि पायांना नीट मर्दन करून, नंतर पुन्हा पाण्याने धुऊन घेतल्यास, चरणोदकात स्नान केल्याप्रमाणेच शुद्धी होते.
Verse 11
सद्यो घृतं दधिक्षीरमन्नं तक्रं प्रदत्तवान् । तस्मै च ब्राह्मणायैव भवानित्थं महात्मने
त्याने तत्काळ तूप, दही, दूध, अन्न आणि ताक—हे सर्व त्या ब्राह्मणाला दिले; हे भद्र! त्या महात्म्यास असेच अर्पण केले.
Verse 12
एवं संतोषितो विप्रस्त्वया च सह भार्यया । पुत्रैः सार्धं महाभागो वैष्णवो ज्ञानपंडितः
अशा प्रकारे तू पत्नीसमवेत त्या ब्राह्मणास संतुष्ट केलेस; तो महाभाग वैष्णव, ज्ञानपंडित, पुत्रांसह (तेथे) राहिला.
Verse 13
अथ प्रभाते संप्राप्ते दिने पुण्ये सुभाग्यदे । आषाढस्य तु शुद्धस्यैकादशी पापनाशनी
मग प्रभात होताच, त्या पुण्य व सौभाग्यदायक दिवशी आषाढ शुद्ध पक्षातील पापनाशिनी एकादशी आली।
Verse 14
तस्मिन्दिने सुसंप्राप्ता सर्वपातकनाशिनी । यस्यां देवो हृषीकेशो योगनिद्रां प्रगच्छति
त्या दिवशी सर्व पातकांचा नाश करणारी ती तिथी येते, ज्या दिवशी देव हृषीकेश योगनिद्रेत प्रवेश करतात।
Verse 15
तां प्राप्य च ततो लोकास्तत्यजुर्बुद्धिपंडिताः । गृहस्य सर्वकर्माणि विष्णुध्यानरता द्विज
ती (पावन तिथी) प्राप्त होताच, हे द्विज, बुद्धिमान व विवेकी लोकांनी घरची सर्व कामे सोडून विष्णुध्यानात तल्लीन झाले।
Verse 16
उत्सवं परमं चक्रुर्गीतमंगलवादनैः । स्तुवंति ब्राह्मणाः सर्वे वेदैः स्तोत्रैः सुमंगलैः
मंगलगीते व वाद्यांच्या निनादासह त्यांनी परम उत्सव केला; आणि सर्व ब्राह्मण वेद व सुमंगल स्तोत्रांनी स्तुती करू लागले।
Verse 17
एवं महोत्सवं प्राप्य स च ब्राह्मणसत्तमः । तस्मिन्दिने स्थितस्तत्र संप्राप्तं समुपोषणम्
अशा रीतीने तो महोत्सव प्राप्त करून तो ब्राह्मणश्रेष्ठ त्या दिवशीच तेथे स्थिर राहिला, आणि त्याच्यावर उपवास-व्रत आले।
Verse 18
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । ऐंद्रे सुमनोपाख्याने अष्टादशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या पंचपंचाशत्-सहस्रसंहितेतील भूमिखंडात, ऐंद्र विभागातील ‘सुमनोपाख्यान’ हा अठरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 19
श्रुते तस्मिन्महापुण्ये भार्या पुत्रैस्तु प्रेरितः । संसर्गादस्य विप्रस्य व्रतमेतत्समाचर
ते महापुण्य कथानक ऐकून, पत्नी व पुत्रांच्या प्रेरणेने, त्या ब्राह्मणाच्या सत्संगामुळे त्याने हे व्रत आचरले।
Verse 20
तदाकर्ण्य महद्वाक्यं सर्वपुण्यप्रदायकम् । व्रतमेतं करिष्यामि इति निश्चितमानसः
सर्व पुण्य देणारे ते महान वचन ऐकून, त्याने मनात निश्चय केला—“मी हे व्रत करीन।”
Verse 21
भार्या पुत्रैः समं गत्वा नद्यां स्नानं कृतं त्वया । हृष्टेन मनसा विप्र पूजितो मधुसूदनः
हे विप्र! तू पत्नी व पुत्रांसह जाऊन नदीत स्नान केलेस, आणि आनंदित मनाने मधुसूदन (भगवान विष्णू) यांची पूजा केलीस।
Verse 22
सर्वोपहारैः पुण्यैश्च गंधधूपादिभिस्तथा । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतादिभिस्तथा
सर्व शुभ उपहारांनी, तसेच गंध-धूप इत्यादींनी अर्पण करून, रात्री जागरण करावे आणि नृत्य-गीतादिंनी भक्तीचा उत्सव करावा।
Verse 23
ब्राह्मणस्य प्रसंगेन नद्यां स्नानं पुनः कृतम् । पूजितो देवदेवेशः पुष्पधूपादिमंगलैः
ब्राह्मणाच्या संगतीने पुन्हा नदीत स्नान केले गेले आणि पुष्प, धूप इत्यादी मंगल द्रव्यांनी देवदेवेश्वराची पूजा करण्यात आली।
Verse 24
भक्त्या प्रणम्य गोविंदं स्नापयित्वा पुनः पुनः । निर्वापं तादृशं दत्तं ब्राह्मणाय महात्मने
भक्तीने गोविंदाला प्रणाम करून, देवतेला वारंवार स्नान घालून, तसाच निर्वाप (अन्ननैवेद्य) महात्मा ब्राह्मणाला अर्पण केला।
Verse 25
भक्त्या प्रणम्य तं विप्रं दत्ता तस्मै सुदक्षिणा । कृतवान्पारणं विप्र पुत्रैर्भार्यादिभिः समम्
भक्तीने त्या ब्राह्मणाला प्रणाम करून त्याला उत्तम दक्षिणा दिली; मग त्या ब्राह्मणाने पुत्र, पत्नी इत्यादी कुटुंबासह पारण (समापन-भोजन) केले।
Verse 26
प्रेषितो भक्तिपूर्वेण सद्भावेन त्वयैव सः । एवं व्रतं समाचीर्णं त्वया वै द्विजसत्तम
तो तुझ्याचकडून भक्तिपूर्वक व सद्भावाने पाठविला गेला होता। हे द्विजश्रेष्ठ, अशा रीतीने तू हे व्रत विधिपूर्वक आचरले आहेस।
Verse 27
संगत्या ब्राह्मणस्यैव विष्णोश्चैव प्रसादतः । भवान्ब्राह्मणतां प्राप्तः सत्यधर्मसमन्वितः
ब्राह्मणाच्या संगतीने आणि विष्णूच्या कृपेने तू ब्राह्मणत्व प्राप्त केले आहेस; सत्य व धर्म यांनी युक्त झालास।
Verse 28
तस्य व्रतस्य भावेन त्वया प्राप्तं महत्कुलम् । भूसुराणां महाप्राज्ञं सत्यधर्मसमाविलम्
त्या व्रताच्या शुद्ध भावाने तू महान कुल प्राप्त केलेस—भूसुर ब्राह्मणांमध्ये महाप्राज्ञ, सत्यधर्माने परिपूर्ण।
Verse 29
तस्मै तु ब्राह्मणायैव वैष्णवाय महात्मने । श्रद्धया सत्यभावेन दत्तमन्नं सुसंस्कृतम्
त्या ब्राह्मणाला—जो महात्मा वैष्णव होता—श्रद्धा व सत्यभावाने सुशिजविलेले अन्न दान केले गेले।
Verse 30
तस्य दानस्य भावेन मिष्टान्नमुपतिष्ठति । महामोहैः प्रमुग्धो हि तृष्णया व्यापितं मनः
त्या दानाच्या भावाने मिष्टान्न समोर येते; परंतु महामोहाने भ्रमित झालेल्याचे मन तृष्णेने व्यापलेले असते।
Verse 31
पूर्वजन्मनि ते विप्र अर्थमेव प्रसंचितम् । न दत्तं ब्राह्मणेभ्यो हि दीनेष्वन्येषु वै त्वया
हे विप्र, पूर्वजन्मी तू फक्त धनच साठविले; ब्राह्मणांना तसेच इतर दीनांना तू काहीही दिले नाहीस।
Verse 32
दारेषु पुत्रलोभेन म्रियमाणेन वै तदा । तस्य पापस्य भावेन दारिद्रं त्वामुपाविशत्
तेव्हा, पत्नीपासून पुत्रलोभाने ग्रस्त होऊन मरण पावत असताना, त्या पापाच्या प्रभावाने दारिद्र्य तुझ्यावर आले।
Verse 33
पुत्रलोभं परित्यज्य स्नेहं त्यक्त्वा प्रदूरतः । अपुत्रवान्भवाञ्जातस्तस्य पापस्य वै फलम्
पुत्रलोभ सोडून आणि स्नेह दूरूनच त्यागून तू निःसंतान झालास—हेच त्या पापाचे फळ आहे.
Verse 34
सुपुत्रं च कुलं विप्र धनधान्यवरस्त्रियः । सुजन्ममरणं चैव सुभोगाः सुखमेव च
हे विप्र! (ज्याला) सुपुत्र व श्रेष्ठ कुल, धन-धान्य व उत्तम स्त्रिया; तसेच शुभ जन्म-मरण, उत्तम भोग आणि सुखच प्राप्त होते.
Verse 35
राज्यं स्वर्गश्च मोक्षश्च यद्यद्दुर्लभमेव च । प्रसादात्तस्य देवस्य विष्णोश्चैव महात्मनः
राज्य, स्वर्ग, मोक्ष आणि जे काही दुर्लभ आहे—ते सर्व त्या महात्मा देव विष्णूच्या कृपेनेच मिळते.
Verse 36
तस्मादाराध्य गोविन्दं नारायणमनामयम् । प्राप्स्यसि त्वं परं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम्
म्हणून गोविंद—निरामय नारायण—याची आराधना कर; तू परम स्थान, म्हणजेच विष्णूचे परम पद प्राप्त करशील.
Verse 37
सुपुत्र त्वं धनं धान्यं सुभोगान्सुखमेव च । पूर्वजन्मकृतं सर्वं यत्त्वया परिचेष्टितम्
सुपुत्र, धन-धान्य, उत्तम भोग आणि सुख—यासाठी तू जे प्रयत्न केलेस, ते सर्व खरे तर पूर्वजन्मकृत कर्मांचे फळ आहे.
Verse 38
तन्मया कथितं विप्र तवाग्रे परिनिष्ठितम् । एवं ज्ञात्वा महाभाग नारायणपरो भव
हे विप्र! मी जे सांगितले ते तुझ्या समोर दृढपणे स्थापित झाले आहे. हे जाणून, हे महाभाग, तू नारायणपरायण हो.
Verse 39
ब्रह्मात्मजेनापि महानुभावः स विप्रवर्यः परिबोधितो हि । हर्षेणयुक्तः स महानुभावो भक्त्या वसिष्ठं प्रणिपत्य तत्र
तो महानुभाव श्रेष्ठ ब्राह्मण ब्रह्माच्या पुत्राकडूनही सम्यक् उपदेशित झाला. हर्षयुक्त त्या महात्म्याने तेथे भक्तिभावाने वसिष्ठांना प्रणाम केला.
Verse 40
आमंत्र्य विप्रं स जगाम गेहं तां प्राप्य भार्यां सुमनां प्रहर्षः । सर्वं हि वृत्तं ममपूर्वचेष्टितं तेनैव विप्रेण तव प्रसादात्
विप्राला आदराने निरोप देऊन तो घरी गेला. सुमना पत्नीला भेटताच तो अत्यंत हर्षित झाला. जे काही घडले—माझे पूर्व प्रयत्न व त्यांचे फल—ते सर्व तुझ्या कृपेने त्याच विप्रामार्फत सिद्ध झाले.
Verse 41
भद्रे वसिष्ठेन विकाशनीतमद्यैव मोहं परिनाशितं मे । आराधयिष्ये मधुसूदनं हि यास्यामि मोक्षं परमं पदं तत्
हे भद्रे! वसिष्ठांच्या प्रकाशक उपदेशाने आजच माझा मोह नष्ट झाला. म्हणून मी मधुसूदनाची आराधना करीन; मी मोक्ष—ते परम पद—प्राप्त करीन.
Verse 42
आकर्ण्य वाक्यं परमं महांतं सुमंगलं मंगलदायकं हि । हर्षेण युक्ता तमुवाच कांतं पुण्योसि विप्रेण विबोधितोऽसि
ते परम, महान, अत्यंत शुभ व मंगलदायक वचन ऐकून ती हर्षयुक्त होऊन आपल्या कांतास म्हणाली—“तू धन्य आहेस; तुला एका विप्राने बोध दिला आहे.”