The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततः श्वासानुसारेण दत्वा पादं महीतले । समुद्र मेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले 1. ॥ १ ॥

सनत्कुमार म्हणाले: नंतर श्वासाच्या लयीप्रमाणे पाऊल भूमीवर ठेवावे—हे देवि—जी समुद्र-मेखलेने वेढलेली आणि पर्वत-स्तनमंडलांनी शोभित आहे।

Verse 2

विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे । इति भूमिं तु सम्प्रार्थ्य विहरेच्च यथाविधि ॥ २ ॥

“हे विष्णुपत्नी भूमिदेवी, तुला नमस्कार. माझ्या पादस्पर्शाची क्षमा कर.” असे म्हणून भूमीची प्रार्थना करून, मग विधिप्रमाणे विहार करावा।

Verse 3

रक्षः कोणे ततो ग्रामाद्गत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । गच्छन्तु ऋषयो देवाः पिशाचा ये च गुह्यकाः ॥ ३ ॥

मग ग्रामातून राक्षस-कोनाकडे जाऊन हा मंत्र उच्चारावा: “ऋषी आणि देव निघून जावोत; तसेच पिशाच आणि गुह्यक म्हणून ओळखले जाणारेही निघून जावोत.”

Verse 4

पितृभूतगणाः सर्वे करिष्ये मलमोचनम् । इति तालत्रयं दत्वा शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ ४ ॥

हे पितृगण व भूतगण सर्व! मी आता मलोत्सर्ग करीत आहे. असे म्हणून तो तीनदा टाळ्या वाजवून, वस्त्राने शिर झाकून पुढे जातो.

Verse 5

दक्षिणाभिमुखं रात्रौ दिवा स्थित्वा ह्युदङ्मुखः । मलं विसृज्य शौचं तु मृदाद्भिः समुपाचरेत् ॥ ५ ॥

रात्री दक्षिणाभिमुख आणि दिवसा उत्तराभिमुख उभे राहावे. मलोत्सर्गानंतर मृदा व जल यांनी विधिपूर्वक शौच करावे.

Verse 6

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे मृदः । करयोः सप्त वै दद्यात्त्रित्रिवारं च पादयोः ॥ ६ ॥

लिंगासाठी एकदा, गुदासाठी तीनदा, डाव्या हातासाठी दहादा मृदा लावावी. दोन्ही हातांसाठी सातदा आणि पायांसाठी तीन-तीनदा करावे.

Verse 7

एवं शौचं विधायाथ गण्डूषान्द्वादशैव तु । कृत्वा वनस्पतिं चाथ प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७ ॥

अशा रीतीने शौच करून बारा गंडूष (कुळकुळणे) करावेत. नंतर ‘वनस्पति’ देवतेचे आवाहन करून या नियत मंत्राने प्रार्थना करावी.

Verse 8

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । श्रियं प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ ८ ॥

हे वनस्पते! आम्हांस आयुष्य, बल, यश, तेज दे; संतती, पशुधन व संपत्तीही दे; तसेच श्री, प्रज्ञा व मेधाही आम्हांस प्रदान कर.

Verse 9

संप्रार्थ्यैवं दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । गृहीत्वा काममंत्रेण कुर्यान्मन्त्री समाहितः ॥ ९ ॥

अशा प्रकारे नम्रतेने प्रार्थना करून बारा अंगुळ मापाचे दंतकाष्ठ घ्यावे; मग एकाग्र मनाने काममंत्र जपत विधी करावा।

Verse 10

कामदेवपदं ङेन्तं तथा सर्वजनप्रियम् । हृदन्तः कामबीजाढ्यं दन्तांश्चानेन शोधयेत् ॥ १० ॥

कामदेवाशी संबंधित, ‘ङ’कारान्त व सर्वजनप्रिय असे पद—हृदन्त व कामबीजयुक्त—याचा जप करून दंत्य वर्णांचेही शोधन करावे।

Verse 11

जिह्वोल्लेखो वाग्भवेन मूलेन क्षालयेन्मुखम् । देवागारं ततो गत्वा निर्माल्यमपसार्य च ॥ ११ ॥

जिभेचे लेखन करून वाग्भवाच्या मूलमंत्राने मुख धुवावे; नंतर देवालयात जाऊन जुने निर्माल्य (कोमेजले पुष्प इ.) दूर करावे।

Verse 12

परिधायाम्बरं शुद्धं मङ्गलारार्तिकं चरेत् । अस्त्रेण पात्रं संप्रोक्ष्य मूलेन ज्वालयेच्च तम् ॥ १२ ॥

शुद्ध वस्त्रे परिधान करून मंगल आरती करावी; अस्त्रमंत्राने पात्रावर प्रोक्षण करून, मग मूलमंत्राने ते प्रज्वलित करावे।

Verse 13

संपूज्य पात्र्रमादायोत्थाय घन्टां च वादयेत् । सुगोघृतप्रदीपेन भ्रामितेन समन्ततः ॥ १३ ॥

यथाविधी पूजन करून पात्र उचलून उभे राहून घंटा वाजवावा; मग सुगंधित गोघृतदीपाने सर्व बाजूंनी फिरवून आरती करावी।

Verse 14

वाद्यैर्गींतैर्मनोज्ञैश्च देवस्यारार्तिकं भवेत् । इति नीराजनं कृत्वा प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् ॥ १४ ॥

मनोहर गीते व वाद्यांसह देवाची आरार्तिक (आरती) करावी। असे नीराजन करून मग आपल्या स्वामी ईश्वराची प्रार्थना करावी॥१४॥

Verse 15

स्नातुं यायान्निम्नगादौ कीर्तयन्देवतागुणान् । गत्वा तीर्थं नमस्कृत्य स्नानीयं च निधाय वै ॥ १५ ॥

स्नानासाठी नदी इत्यादी निम्नगामी जलाशयाकडे जावे व देवतांचे गुण कीर्तन करावे। तीर्थस्थानी पोहोचून नमस्कार करून स्नानसामग्री विधिपूर्वक ठेवावी॥१५॥

Verse 16

मूलाभिमन्त्रितमृदमादाय कटिदेशतः । विलिप्य पादपर्यन्तं क्षालयेत्तीर्थवारिणा ॥ १६ ॥

मूलमंत्राने अभिमंत्रित माती घेऊन कटीपासून पायांपर्यंत अंगाला लेप लावावा, आणि तीर्थजलाने ते धुवून टाकावे॥१६॥

Verse 17

ततश्च पञ्चभिः पादौ प्रक्षाल्यान्तर्जले पुनः । प्रविश्य नाभिमात्रे तु मृदं वामकरस्य च ॥ १७ ॥

नंतर पाच अंजली पाण्याने पाय धुऊन पुन्हा पाण्यात उतरावे। नाभीपर्यंत पाण्यात उभे राहून डाव्या हातानेही मातीचा गोळा घ्यावा॥१७॥

Verse 18

मणिबन्धे हस्ततले तदग्रे च तथा पुनः । कृत्वाङ्गुल्या गाङ्गमृदमादायास्त्रेण तत्पुनः ॥ १८ ॥

मनगटावर, तळहातावर आणि त्याच्या अग्रभागावरही—बोटाने गंगामाती घेऊन अस्त्र-मंत्रासह पुन्हा लेप करावा॥१८॥

Verse 19

निजोपरि च मन्त्रज्ञो भ्रामयित्वा त्यजेत्सुधी । तलस्थां च षडङ्गेषु तन्मन्त्रैः प्रविलेपयेत् ॥ १९ ॥

मंत्रज्ञ सुज्ञ साधक ते द्रव्य स्वतःवर फिरवून मग बाजूस ठेवो. नंतर तळहातात असलेले तेच द्रव्य त्याच मंत्रांनी षडंगांवर लेप करावा॥१९॥

Verse 20

निमज्य क्षालयेत्सम्यग् मलस्नानमितीरितम् । विभाव्येष्टमयं सर्वमान्तरं स्नानमाचरेत् ॥ २० ॥

बुडून नीट धुवावे—यास ‘मलस्नान’ असे म्हटले आहे. मग सर्वत्र इष्टदेवाचेच स्वरूप आहे असे ध्यान करून अंतःस्नान (मानसशुद्धी) करावी॥२०॥

Verse 21

अनन्तादित्यसङ्काशं निजभूषायुधैर्युतम् । मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मृत्वा तत्पादोदकसंभवाम् ॥ २१ ॥

अनंत सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, स्वभूषा व आयुधांनी युक्त, मंत्रमूर्ती प्रभूचे स्मरण करून, त्यांच्या चरणप्रक्षालनाच्या जलातून उत्पन्न झालेले ते पवित्र द्रव्य/जल ग्रहण करावे॥२१॥

Verse 22

धारां च ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं निजां तनुम् । तया संक्षालयेत्सर्वमन्तर्द्देहगतं मलम् ॥ २२ ॥

आणि ध्यान करावे की ब्रह्मरंध्रातून एक धारा आपल्या देहात प्रवेश करते; त्या धाराने देहातील सर्व अंतर्गत मल पूर्णपणे धुऊन जावा॥२२॥

Verse 23

तत्क्षणाद्विरजा मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । ततः श्रौतोक्तविधिना स्नात्वा मन्त्री समाहितः ॥ २३ ॥

त्याच क्षणी मंत्रसाधक विरज होऊन स्फटिकासारखा स्वच्छ होतो. मग श्रौतविधीनुसार स्नान करून तो समाहित व एकाग्र राहतो॥२३॥

Verse 24

मन्त्रस्नानं ततः कुर्यात्तद्विधानमथोच्यते । देशकालौ च सङ्कीर्त्य प्राणायामषडङ्गकैः ॥ २४ ॥

त्यानंतर मंत्रस्नान करावे; आता त्याची विधी सांगितली जाते। देश व काळ यांचे कीर्तन करून, षडंगयुक्त प्राणायामांनी शुद्धी करावी॥२४॥

Verse 25

कृत्वार्कमन्दलात्तीर्थान्याह्वयेन्मुष्टिमुद्र या । ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः ॥ २५ ॥

अर्कमंडल करून मुष्टिमुद्रेने तीर्थांचे आवाहन करावे। हे रवे! ब्रह्मांडाच्या उदरातील तीर्थे तुझ्या किरणरूपी करांनी स्पर्शिली आहेत॥२५॥

Verse 26

तेन सत्येन मे देव देहि तीर्थं दिवाकर ॥ २६ ॥

त्या माझ्या सत्याच्या बळावर, हे देव दिवाकर, मला तीर्थ प्रदान कर॥२६॥

Verse 27

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ २७ ॥

हे गंगा, हे यमुना, तसेच हे गोदावरी, हे सरस्वती; हे नर्मदा, हे सिंधू, हे कावेरी—या जलात सन्निधी करा॥२७॥

Verse 28

इत्यावाह्य जले तानि सुधाबीजेन योजयेत् । गोमुद्र यामृतीकृत्य कवचेनावगुण्ठ्य च ॥ २८ ॥

अशा रीतीने त्यांना जलात आवाहन करून ‘सुधा-बीज’ मंत्राने योजावे। मग गोमुद्रेने ते अमृतमय करून, कवचाने आच्छादून संरक्षण करावे॥२८॥

Verse 29

संरक्ष्यास्त्रेण तत्पश्चाच्चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । वह्न्यर्केन्दुमण्डलानि तत्र सन्चितयेद्बुधः ॥ २९ ॥

अस्त्र-मंत्राने संरक्षण करून मग चक्र-मुद्रा दर्शवावी। तेथे अग्नि, सूर्य व चंद्र यांची मंडले बुद्धिमान साधक विधिपूर्वक मांडावी।

Verse 30

मन्त्रयेदर्कमन्त्रेण सुधाबीजेन तज्जलम् । मूलेन चैकादशधा तत्र सम्मन्त्र्य भावयेत् ॥ ३० ॥

अर्क-मंत्र व सुधा-बीजाने त्या जलाचे मंत्रसंस्कार करावा. नंतर मूल-मंत्राने अकरा वेळा अभिमंत्रित करून त्यात भावपूर्वक शक्तिसंचार करावा.

Verse 31

पूजायन्त्रं च तन्मध्ये स्वान्तादावाह्य देवताम् । स्नापयित्वार्चयेत्तां च मानसैरुपचारकैः ॥ ३१ ॥

पूजायंत्र तयार करून त्याच्या मध्यभागी स्वहृदयातून देवतेचे आवाहन करावे. मग स्नान घालून मानसोपचारांनी त्या देवतेची अर्चना करावी.

Verse 32

सिंहासनस्थां तां नत्वा तज्जलं प्रणमेत्सुधीः । आधारः सर्वभूतानां विष्णोरतुलतेजसः ॥ ३२ ॥

सिंहासनस्थ देवतेला नमस्कार करून तो सुधी त्या जलालाही प्रणाम करावा. कारण ते अतुल तेजस्वी विष्णूचे, सर्व भूतांचे आधार आहे.

Verse 33

तद्रू पाश्च ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहम् । इति नत्वा समारुन्ध्य सप्तच्छिद्राणि साधकः ॥ ३३ ॥

‘त्याच स्वरूपातून या आपः उत्पन्न झाल्या; मी त्या जलांना प्रणाम करतो’ असे म्हणत नमस्कार करावा. मग साधक सात छिद्रे (इंद्रियद्वारे) आवरून संयम करावा.

Verse 34

निमज्य सलिले तस्मिन्मूलं देवाकृतिं स्मरेत् । निमज्ज्योन्मज्ज्य त्रिश्चैवं सिंचेत्कं कुंभमुद्रया ॥ ३४ ॥

त्या जलात निमज्जन करून मूलमंत्र व भगवंताचे दिव्य स्वरूप स्मरण करावे। मग अशा रीतीने तीनदा बुडवून वर काढत कुम्भ-मुद्रेने जल शिंपडावे।

Verse 35

त्रिर्मूलेन चतुर्मन्त्रैरभिर्षिञ्चेन्निजां तनुम् । चत्वारो मनवस्तेऽत्र कथ्यन्ते तान्त्रिका मुने ॥ ३५ ॥

त्रिवार मूलमंत्र व चार मंत्रांनी आपल्या देहावर अभिषेकरूप शिंपडण करावे. हे मुने, येथे तांत्रिक परंपरेनुसार चार ‘मनु’ही सांगितले आहेत.

Verse 36

सिसृक्षोर्निखिलं विश्वं मुहुः शुक्रं प्रजापतेः । मातरः सर्वभूतानामापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३६ ॥

संपूर्ण विश्व सृष्टीची इच्छा करणाऱ्या प्रजापतीच्या बीजातून वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या, सर्वभूतांच्या मातृस्वरूप दिव्य आपः मला पवित्र करो।

Verse 37

अलक्ष्मीर्मलरूपा या सर्वभूतेषु संस्थिता । क्षालयन्ति च तां स्पर्शादापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३७ ॥

जी अलक्ष्मी मलरूपाने सर्वभूतांत वसते, तिला दिव्य आपः केवळ स्पर्शानेच धुऊन टाकतात—त्या मला पवित्र करो।

Verse 38

यन्मे केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु वो नमः ॥ ३८ ॥

माझ्या केसांत, भांगात व मस्तकावर; कपाळावर, कानांवर व डोळ्यांवर जे काही दौर्भाग्य असेल—हे आपः, ते नष्ट करो। तुम्हांस नमस्कार।

Verse 39

आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयं शुभम् । सन्तोषः क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या भवतु वो नमः ॥ ३९ ॥

तुम्हांस दीर्घायुष्य, आरोग्य, ऐश्वर्य, शत्रुपक्षाचा क्षय व मंगल लाभो; तसेच संतोष, क्षमा, वेदनिष्ठा व सत्य विद्या तुमच्यात प्रकट होवोत—तुम्हां नमस्कार।

Verse 40

विप्रपादोदकं पीत्वा शालग्रामशिलाजलम् । पिबेद्विरुद्धं नो कुर्यादेषां तु नियतो विधिः ॥ ४० ॥

प्रथम विप्राच्या पादप्रक्षालनाचे उदक पिऊन, नंतर शालग्रामशिलेचे जल प्यावे. हे परस्पर विरुद्ध मानू नये; यांसाठी निश्चित विधी ठरलेला आहे।

Verse 41

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दक्षाङ्घ्रौ तानि भूसुरे । स्वेष्टदेवं समुद्वास्य मन्त्री मार्तण्डमण्डले ॥ ४१ ॥

हे भूसुर ब्राह्मणा! पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे दक्षिण पावलात आहेत. इष्टदेवाचे आवाहन करून मंत्रज्ञ पुरुषाने मार्तंडमंडलात (सूर्यमंडलात) ध्यान व पूजन करावे।

Verse 42

ततस्तीरं समागत्य वस्त्रं संक्षाल्य यत्नतः । वाससी परिधायाथ कुर्यात्सन्ध्यादिकं सुधीः ॥ ४२ ॥

मग तीरावर येऊन वस्त्र काळजीपूर्वक धुवावे. स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून सुज्ञाने संध्या इत्यादी नित्यकर्म करावे।

Verse 43

रोगाद्यशक्तो मनुजः कुर्यात्तत्राघमर्षणम् । अथवा भस्मना स्नातो रजोभिश्चैव वाऽक्षमः ॥ ४३ ॥

रोग इत्यादींमुळे अशक्त मनुष्याने तेथे ‘आघमर्षण’ प्रायश्चित्त करावे. किंवा असमर्थ असल्यास भस्माने, तसेच धुळीनेही स्नान करावे।

Verse 44

अथ सन्ध्यादिकं कुर्यात् स्थित्वा चैवासने शुभे । केशवेन तथा नारायणेन माधवेन च ॥ ४४ ॥

नंतर शुभ आसनावर स्थिर बसून संध्या इत्यादी नित्यकर्म करावे आणि केशव, नारायण व माधव या नामांनी भगवंताचे आवाहन करावे।

Verse 45

संप्राश्य तोयं गोविन्दविष्णुभ्यां क्षालेत्करौ । मधुसूदनत्रिविक्रमाभ्यामोष्ठौ च मार्जयेत् ॥ ४५ ॥

आचमन करून गोविंद व विष्णु नाम उच्चारत हात धुवावेत; आणि मधुसूदन व त्रिविक्रम नाम म्हणत ओठ पुसावेत।

Verse 46

वामनश्रीधराभ्यां च मुखं हस्तौ स्पृशेत्ततः । हृषीकेशपद्मनाभाभ्यां स्पृशेच्चरणौ ततः ॥ ४६ ॥

मग वामन व श्रीधर नाम स्मरून मुख व हात स्पर्शावेत; त्यानंतर हृषीकेश व पद्मनाभ नाम स्मरून चरण स्पर्शावेत।

Verse 47

दामोदरेण मूर्द्धानं मुखं सङ्कर्षणेन च । वासुदेवेन प्रद्युम्नेन स्पृशेन्नासिके ततः ॥ ४७ ॥

दामोदर नामाने मस्तकाचा शिरोभाग स्पर्शावा, संकर्षण नामाने मुख स्पर्शावे; मग वासुदेव व प्रद्युम्न नामांनी नाकपुड्या स्पर्शाव्यात।

Verse 48

अनिरुद्धपुरुषोत्तमाभ्यां नेत्रे स्मृशेत्ततः । अधोक्षजनृसिंहाभ्यां श्रवणे संस्पृशेत्तथा ॥ ४८ ॥

मग अनिरुद्ध व पुरुषोत्तम नाम स्मरून डोळे स्पर्शावेत; तसेच अधोक्षज व नृसिंह नाम स्मरून कान स्पर्शावेत।

Verse 49

नाभिं स्पृशेदच्युतेन जनार्दनेन वक्षसि । हरिणा विष्णुनांसौ च वैष्णावाचमनं त्विदम् ॥ ४९ ॥

“अच्युत” म्हणत नाभीला स्पर्श करावा, “जनार्दन” म्हणत वक्षस्थळाला; आणि “हरि” व “विष्णु” म्हणत दोन्ही खांद्यांना स्पर्श करावा—हा वैष्णव आचमन-विधी आहे।

Verse 50

प्रणवाद्यैर्ङेतमोन्तैः केशवादिकनामभिः । मुखे नसोः प्रदेशिन्याऽनामया नेत्रकर्णयोः 1. ॥ ५० ॥

ॐ ने आरंभ होऊन “नेत्र” ने समाप्त होणाऱ्या मंत्रांनी, केशव आदि दिव्य नामांचा उच्चार करून मुख व नासिकेवर न्यास करावा; आणि “अनामय” (मंत्र/नाम) सह तर्जनीने नेत्र व कर्णांवर न्यास करावा।

Verse 51

कनिष्ठया नाभिदेशं सर्वत्राङ्गुष्ठयोजनम् । आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैस्वाहान्तैः शैवमीरितम् ॥ ५१ ॥

कनिष्ठा बोटाने नाभीप्रदेश स्पर्श करावा व सर्वत्र अंगठ्याच्या प्रमाणाने चिन्ह करावे; “आत्म-विद्या”पासून आरंभ होऊन “शिव” तत्त्वे आणि “स्वाहा”ने समाप्त होणाऱ्या मंत्रांनी न्यास करणे—ही शैव विधी सांगितली आहे।

Verse 52

दीर्घत्रयेन्दुयुग्व्योमपूर्वकैश्च पिबेज्जलम् । आत्मविद्याशिवैरेव शैवं स्वाहावसानिकैः ॥ ५२ ॥

प्रथम “दीर्घ, त्रय, इंदु, युग, व्योम” हे अक्षर उच्चारून जल प्राशन करावे; तसेच “आत्म, विद्या, शिव” शब्दयुक्त व “स्वाहा”ने समाप्त होणाऱ्या शैव मंत्रांनी शैव विधी करावा।

Verse 53

वालज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं शाक्तं स्वाहावसानिकैः । वाग्लज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं द्विजाचमनमर्थदम् ॥ ५३ ॥

“वा, ल, लज्जा, श्री” यांनी आरंभ होऊन “स्वाहा”ने समाप्त होणारे मंत्र शाक्त म्हणून सांगितले आहेत; आणि “वाक्, लज्जा, श्री” यांनी आरंभ होणारे द्विजांचे आचमन फलदायी म्हटले आहे।

Verse 54

तिलकं च ततः कुर्याद्भाले सुष्ठु गदाकृति । नन्दकं हृदये शखचक्रे चैव भुजद्वये ॥ ५४ ॥

त्यानंतर कपाळावर गदा-आकृतीचे सुबक तिळक करावे। हृदयप्रदेशी नंदकाचे चिन्ह आणि दोन्ही भुजांवर शंख व चक्राची चिन्हे धारण करावीत।

Verse 55

शार्ङ्गबाणं मस्तके च विन्यसेत्क्रमशः सुधीः । कर्णमूले पार्श्वयोश्च पृष्ठे नाभौ ककुद्यपि ॥ ५५ ॥

सुधी साधकाने क्रमाने मस्तकावर शार्ङ्ग व बाण यांची चिन्हे ठेवावीत। तसेच कानांच्या मुळाशी, दोन्ही पार्श्वांवर, पाठीवर, नाभीवर आणि ककुदीवर (वरच्या पाठीवर)ही स्थापावीत।

Verse 56

एवं तु वैष्णवः कुर्यान्मृद्भिस्तीर्थोद्भवादिभिः । अग्निहोत्रोद्भवं भस्म गृहीत्वा त्र्यम्बकेण तु ॥ ५६ ॥

अशा प्रकारे वैष्णवाने तीर्थस्थानी उत्पन्न झालेली पवित्र मृत्तिका इत्यादीने आचरण करावे। आणि अग्निहोत्रातून उत्पन्न भस्म घेऊन त्र्यम्बक-मंत्राचा जप करीत तेही धारण करावे।

Verse 57

किवाग्निरिति मंत्रैणाभिमन्त्र्य पञ्चमन्त्रकैः । क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्योजातादिनामभिः ॥ ५७ ॥

“किवाग्निरि…” या मंत्राने अभिमंत्रण करून, नंतर क्रमाने पंचमंत्रांनी—तत्पुरुष, अघोर, सद्योजात इत्यादी नावांच्या मंत्रांनी—संस्कार करावा।

Verse 58

पञ्च कुर्यात्त्रिपुन्ड्राणि भालांसोदरहृत्सु च । शैवः शाक्तत्त्रिकोणाभं नारीवद्वा समाचरेत् ॥ ५८ ॥

कपाळ, दोन्ही खांदे, उदर आणि हृदय येथे पाच त्रिपुंड्र करावीत। शैव किंवा शाक्ताने त्रिकोणाकार चिन्ह लावावे, किंवा स्त्रियांसाठी सांगितलेली विधी पाळावी।

Verse 59

कृत्वा तु वैदिकीं सन्ध्यां तान्त्रिकीं च समाचरेत् । आचम्य विधिवन्मन्त्री तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् ॥ ५९ ॥

वैदिक संध्या करून मग तांत्रिक आचारही विधिपूर्वक करावा। आचमन करून मंत्रसाधकाने पूर्ववत् पवित्र तीर्थांचे आवाहन करावे।

Verse 60

ततस्त्रिवारं दर्भेण भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । सप्तधा तज्जलेनाथ मूर्द्धानमभिषेचयेत् ॥ ६० ॥

नंतर दर्भेने भूमीवर तीनदा जल सोडावे; आणि त्याच जलाने सात वेळा मस्तकावर अभिषेक (प्रोक्षण) करावा।

Verse 61

ततश्च प्राणानायम्य कृत्वा न्यासं षडङ्गकम् । आदाय वामहस्तेऽम्बु दक्षेणाच्छाद्य पाणिना ॥ ६१ ॥

मग प्राणायाम करून षडंग-न्यास करावा. डाव्या हातात जल घेऊन उजव्या हाताच्या तळव्याने ते झाकावे.

Verse 62

वियद्वाय्वग्नितोयक्ष्माबीजैः सन्मन्त्र्य मन्त्रवित् । मूलेन तस्मात् श्चोतद्भिर्बिन्दुभिस्तत्त्वमुद्रया ॥ ६२ ॥

मंत्रज्ञाने आकाश, वायु, अग्नी, जल व पृथ्वी यांच्या बीजमंत्रांनी त्याचे सम्यक् संस्कार करावेत. मग मूलमंत्राने, त्यातून झरणाऱ्या बिंदूंनी, तत्त्वमुद्रेने ते सील करावे.

Verse 63

स्वशिरः सप्तधा प्रोक्ष्यावशिष्टं तत्पुनर्जलम् । कृत्वा तदक्षरं मन्त्री नासिकान्तिकमानयेत् ॥ ६३ ॥

स्वतःच्या शिरावर सातदा प्रोक्षण करून उरलेले जल पुन्हा घ्यावे. त्या अक्षरास सिद्ध/संस्कार करून मंत्रसाधकाने ते नासिकेजवळ आणावे.

Verse 64

जलं तेजोमयं तच्चाकृष्यान्तश्चेडया पुनः । प्रक्षाल्यान्तर्गतं तेन कलमषं तज्जलं पुनः ॥ ६४ ॥

मग इडा नाडीने ते तेजोमय जल पुन्हा आत ओढून, त्याने अंतर्गत कल्मष धुऊन काढावा आणि तेच जल पुन्हा बाहेर सोडावे।

Verse 65

कृष्णवर्णं पिङ्गलया रचयेत्स्वाग्रतस्तथा । क्षिपेदस्त्रेण तत्पश्चात्कल्पिते कुलिशोपले ॥ ६५ ॥

पिंगला (पिवळ्या) द्रव्याने आपल्या समोर कृष्णवर्ण आकृती रेखाटावी; नंतर ‘अस्त्र’ मंत्राने ती कल्पिलेल्या वज्रशिळेवर क्षेपण करावी।

Verse 66

एतद्धि सर्वपापघ्नं प्रोक्तं चैवाघमर्षणम् । ततश्च हस्तौ प्रक्षाल्य प्राग्वदाचम्य मन्त्रवित् ॥ ६६ ॥

हेच ‘अघमर्षण’ असे सांगितले असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे। मग मंत्रज्ञाने हात धुऊन, पूर्वीप्रमाणे आचमन करावे।

Verse 67

समुत्थाय च मन्त्रज्ञस्ताम्रपात्रे सुमादिकम् । प्रक्षिप्यार्घं प्रदद्याद्वै मूलान्तैर्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ६७ ॥

मग उठून मंत्रज्ञाने तांब्याच्या पात्रात पुष्पादि शुभ द्रव्य टाकून, मूलाक्षरांनी समाप्त मंत्र उच्चारत अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 68

रविमंडलसंस्थाय देवायार्घ्यं प्रकल्पयेत् । दत्वार्घं त्रिरनेनाथ देवं रविगतं स्मरेत् ॥ ६८ ॥

सूर्यमंडळात स्थित देवाला अर्घ्य अर्पण करावे। या प्रकारे तीनदा अर्घ्य देऊन, सूर्यस्थ भगवानाचे स्मरण-ध्यान करावे।

Verse 69

स्वल्पोक्तां च गायत्रीं जपेदष्टोत्तरं शतम् । अष्टांविंशतिवारं वा गुह्येतिमनुनार्पयेत् ॥ ६९ ॥

संक्षिप्त गायत्रीचा जप एकशे आठ वेळा करावा; किंवा ‘गुह्येति’ने आरंभ होणाऱ्या मंत्रासह अठ्ठावीस वेळा आहुती अर्पावी।

Verse 70

उद्यदादित्यसंकाशां पुस्तकाक्षकरांबुजाम् । कृष्णाजिनाम्बरां ब्राह्मीं ध्यायेत्ताराङिकतेऽम्बरे ॥ ७० ॥

उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, कमलहस्तांत पुस्तक व अक्ष-माळा धारण करणारी, कृष्णाजिन-वस्त्र परिधान केलेली, तारांकित आकाशात स्थित ब्राह्मी देवीचे ध्यान करावे।

Verse 71

मध्याह्ने वरदां देवी पार्वतीं संस्मरेत्पराम् । शुक्लाम्बरां वृषारूढां त्रिनेत्रां रविबिम्बगाम् ॥ ७१ ॥

मध्यान्ही वर देणारी परमा देवी पार्वतीचे स्मरण-ध्यान करावे—श्वेत वस्त्रधारिणी, वृषभारूढ, त्रिनेत्री, आणि सूर्यबिंबासारखी तेजस्वी।

Verse 72

वरं पाशं च शूलं च दधानां नृकरोटिकाम् । सायाह्ने रत्नभूषाढ्यां पीतकौशेयवाससाम् ॥ ७२ ॥

वरमुद्रा, पाश व शूल धारण करणारी आणि नरकपाल-पात्र धारण केलेली—सायंकाळी रत्नाभूषणांनी विभूषित, पिवळ्या कौशेय वस्त्रधारिणी देवीचे ध्यान करावे।

Verse 73

श्यामरङ्गां चतुर्हस्तां शङ्खचक्रलसत्कराम् । गदापद्मधारां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ७३ ॥

श्यामवर्ण, चतुर्भुजा, ज्यांच्या करांत शंख व चक्र शोभतात, ज्या गदा व पद्म धारण करतात, सूर्यासनावर विराजमान त्या देवीचे ध्यान करावे।

Verse 74

ततो देवानृषींश्चैव पितॄश्चापि विधानवित् । तर्पयित्वा स्वेष्टदेवं तर्पयेत्कल्पमार्गतः ॥ ७४ ॥

त्यानंतर विधिज्ञ पुरुषाने देव, ऋषी व पितर यांचे तर्पण करावे; आणि मग कल्पमार्गानुसार आपल्या इष्टदेवाचे तर्पण करून संतोष करावा।

Verse 75

गुरुपङिक्तं च सन्तर्प्य साङ्गं सावरणं तथा । सायुधं वैनतेयं सन्तर्पयामीति तर्पयेत् ॥ ७५ ॥

गुरुपरंपरेला देखील—सांग, सावरण व सायुध सहित—संतर्पित करून, “मी वैनतेय (गरुड) यास तर्पण करीत आहे” असे म्हणत तर्पण करावे।

Verse 76

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैलेयं वैष्णवः परितर्पयेत् ॥ ७६ ॥

वैष्णव भक्ताने नारद, पर्वत, जिष्णु, निशठ, उद्धव, दारुक तसेच विष्वक्सेन व शैलेय यांचे विधिपूर्वक तर्पण करावे।

Verse 77

एवं सन्तर्प्य विप्रेन्द्र दत्त्वार्घ्यं च विवस्वते । पूजागारं समागत्य प्रक्षाल्यान्घ्री उपस्पृशेत् ॥ ७७ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ! असे तर्पण करून आणि विवस्वान् (सूर्य) यास अर्घ्य देऊन, पूजागृहात येऊन पाय धुऊन आचमन करावे।

Verse 78

अग्निहोत्रस्थितानग्नीन् हुत्वोपस्थाय यत्नतः । पूजास्थलं समागत्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥ ७८ ॥

अग्निहोत्रासाठी स्थापिलेल्या अग्नींत आहुती देऊन व यत्नपूर्वक त्यांची उपासना करून, पूजास्थळी येऊन द्वारपूजा विधिपूर्वक करावी।

Verse 79

गणेशं चोर्द्धशाखायां महालक्ष्मीं च दक्षिणे । सरस्वतीं वामभागे दक्षे विघ्नेश्वरं पुनः ॥ ७९ ॥

वरच्या फांदीवर गणेशाची स्थापना करावी; दक्षिण बाजूस महालक्ष्मी; डाव्या बाजूस सरस्वती; आणि उजव्या बाजूस पुन्हा विघ्नेश्वर ठेवावा।

Verse 80

क्षेत्रपालं तथा वामे दक्षे गङ्गां प्रपूजयेत् । वामे च यमुनां दक्षे धातारं वामतस्तथा ॥ ८० ॥

डावीकडे क्षेत्रपालाची आणि उजवीकडे गंगेची पूजा करावी; तसेच डावीकडे यमुनेची व उजवीकडे धात्याचीही विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 81

विधातारं शङ्खपद्मनिधींश्च वामदक्षयोः । द्वारपालांस्ततोऽभ्यर्चेत्तत्तत्कल्पोदितान्सुधीः ॥ ८१ ॥

डाव्या-उजव्या बाजूस विधाता तसेच शंख व पद्म या निधीदेवतांचे पूजन करावे; नंतर सुज्ञ साधकाने संबंधित कल्पात सांगितलेल्या द्वारपालांचे अर्चन करावे।

Verse 82

नन्दः सुनन्दश्चंडण्श्च प्रचण्डः प्रचलोबलः । भद्र ः सुभद्र श्चेत्याद्या वैष्णवा द्वारपालकाः ॥ ८२ ॥

नंद, सुनंद, चंडण, प्रचंड, प्रचलोबल, भद्र, सुभद्र इत्यादी—हे वैष्णव द्वारपाल आहेत।

Verse 83

नन्दी भृङ्गी रिटीस्कन्दो गणेशोमामहेश्वराः । वृषभश्च महाकालः शैवा वै द्वारपालकाः ॥ ८३ ॥

नंदी, भृंगी, रिटी, स्कंद, गणेश, उमा व महेश्वर—तसेच वृषभ आणि महाकाल—हे शैव द्वारपाल आहेत।

Verse 84

ब्राह्मयाद्य्रा मातरोऽष्टौ तु शक्तयो द्वाःस्थिताः स्वयम् । सेन्दुः स्वनामाघर्णाद्या ङेनमोन्ता इमे स्मृताः ॥ ८४ ॥

ब्राह्मीपासून आरंभ करून आठ मातृ-शक्ती दोन द्वारांवर स्वतःच उभ्या आहेत। त्या सेन्दु, स्वनामा, अघर्णा इत्यादी—आणि शेवटी ङेनमोन्ता—अशा नावांनी स्मरणात आहेत।

Verse 85

ततः स्थित्वासने धीमानाचम्य प्रयतः शुचिः । दिव्यान्तरिक्षभौमांश्च विघ्नानुत्सार्य यत्नतः ॥ ८५ ॥

त्यानंतर साधक आसनावर दृढ बसून, आचमन करून संयमी व शुद्ध होईल; आणि दिव्य, अंतरिक्षीय व भौम—सर्व प्रकारचे विघ्न प्रयत्नपूर्वक दूर करील।

Verse 86

केशवाद्यां मातृकां तु न्यसेद्वैष्णवसत्तमः । केशवः कीर्तिसंयुक्तः कांत्या नारायणस्तथा ॥ ८६ ॥

श्रेष्ठ वैष्णवाने ‘केशव’पासून आरंभ करून मातृका-न्यास करावा। ‘केशव’ कीर्तीने संयुक्त आहे आणि ‘नारायण’ कांतिने संयुक्त आहे।

Verse 87

माधवस्तुष्टिसहितो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः । विष्णुस्तु धृतिसंयुक्तः शान्तियुङ्मधुसूदनः ॥ ८७ ॥

‘माधव’ तुष्टीसहित आहे, ‘गोविंद’ पुष्टीने युक्त आहे। ‘विष्णु’ धृतीने संयुक्त आहे आणि ‘मधुसूदन’ शांतीने युग्मित आहे।

Verse 88

त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दयितायुतः । श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशश्च हर्षया ॥ ८८ ॥

‘त्रिविक्रम’ क्रियायुक्त आहे, ‘वामन’ दयिता (प्रिय-श्री) सहित आहे। ‘श्रीधर’ मेधेसह संयुक्त आहे आणि ‘हृषीकेश’ हर्षासह संयुक्त आहे।

Verse 89

पद्मनाभयुता श्रद्धा लज्जा दामोदरान्विता । वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् सङ्कर्षण सरस्वती ॥ ८९ ॥

श्रद्धा पद्मनाभासह संयुक्त आहे, आणि लज्जा दामोदरासह अन्वित आहे। वासुदेव लक्ष्मीसहित विराजमान आहेत, तसेच संकर्षण सरस्वतीसहित शोभतात।

Verse 90

प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः । चक्री जयायुतः पश्चाद्गदी दुर्गासमन्वितः ॥ ९० ॥

प्रद्युम्न प्रीतीसह संयुक्त आहेत, आणि अनिरुद्ध रतीसह अन्वित आहेत। पुढे चक्रधारी (भगवान) जयासहित, आणि नंतर गदाधारी दुर्गेसहित विराजमान आहेत।

Verse 91

शार्ङ्गी तु प्रभया युक्तः खड्गी युक्तस्तु सत्यया । शङ्खी चण्डासमायुक्तो हली वाणीसमायुतः ॥ ९१ ॥

शार्ङ्गधारी प्रभेसह युक्त आहेत, आणि खड्गधारी सत्येसह अन्वित आहेत। शंखधारी चण्डेसह संयुक्त आहेत, तसेच हलधारी वाणीसह समायुत आहेत।

Verse 92

मुसली च विलासिन्या शूली विजययान्वितः । पाशी विरजया युक्तो कुशी विश्वासमन्वितः ॥ ९२ ॥

मुसलधारी विलासिनीसह आहेत, आणि शूलधारी विजयेसह अन्वित आहेत। पाशधारी विरजेसह युक्त आहेत, तसेच कुशधारी विश्वासाने समन्वित आहेत।

Verse 93

मुकुन्दो विनतायुक्तो नन्दजश्च सुनन्दया । निन्दी स्मृत्या समायुक्तो नरो वृद्ध्या समन्वितः ॥ ९३ ॥

मुकुन्द विनतेसह युक्त आहेत, आणि नन्दज सुनन्देसह अन्वित आहेत। निन्दी स्मृतीसह संयुक्त आहे, तसेच नर वृद्धीसह समन्वित आहे।

Verse 94

समृद्धियुङ्नरकजिच्छुद्धियुक्च हरिः स्मृतः । कृष्णो बुद्ध्या युतः सत्यो भुक्त्या मुक्त्याथ सात्वतः ॥ ९४ ॥

समृद्धियुक्त, नरकजित् आणि शुद्धियुक्त असा तो हरि स्मरणीय आहे. विवेकबुद्धीने संयुक्त झाला की तो ‘कृष्ण’ म्हणवतो; धर्मयुक्त भोगाने ‘सत्य’ आणि मुक्तीने संयुक्त झाला की ‘सात्वत’ असे त्याचे नाम होते.

Verse 95

सौरिक्षमे सूररमे उमायुक्तो जनार्दनः । भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लिन्नया ॥ ९५ ॥

‘सौरिक्षमा’ शक्तीने युक्त झाला की तो ‘सूररम’ म्हणवतो; उमेने संयुक्त झाला की ‘जनार्दन’. ‘क्लेदिनी’ शक्तीने युक्त झाला की ‘भूधर’ आणि ‘क्लिन्ना’ शक्तीने संयुक्त झाला की ‘विश्वमूर्ती’—साऱ्या विश्वाचेच रूप—असे म्हणतात.

Verse 96

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदः पुरुषोत्तमः । बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणे ॥ ९६ ॥

तो ‘वैकुंठ’ आहे; वसुधा (पृथ्वी)शी संयुक्त झाला की ‘वसुद’—धनदाता—आणि ‘पुरुषोत्तम’ म्हणवतो. तो ‘बली’ आहे; परा शक्तीने युक्त होऊन बलाच्या अनुज (विष्णु) मध्ये परायण राहतो.

Verse 97

बालसूक्ष्मे बृषघ्नस्तु सन्ध्यायुक्प्रज्ञया वृषः । हंसःप्रभासमायुक्तो वराहो निशया युतः ॥ ९७ ॥

बाल्य व सूक्ष्म अवस्थेत तो ‘बृषघ्न’ म्हणून कीर्तित होतो; संध्या आणि जागृत प्रज्ञेने संयुक्त झाला की ‘वृष’ म्हणवतो. ‘हंस’ प्रभासा (दीप्ती)ने युक्त आहे आणि ‘वराह’ निशा (रात्र)ने संयुक्त मानला आहे.

Verse 98

विमलो धारया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः । केशवादिमातृकाया मुनिर्नारायणो मतः ॥ ९८ ॥

‘विमल’ धारा (आधार-प्रवाह)ने युक्त आहे; ‘नृसिंह’ विद्युत्‌ने संयुक्त आहे. आणि केशव-आदि मातृका (वर्णसमूह) मध्ये मुनि ‘नारायण’च मानला आहे.

Verse 99

अनृताद्या च गायत्री छन्दो विष्णुश्च देवता । चक्राद्यायुधसंयुक्तं कुम्भादर्शधरं हरिम् ॥ ९९ ॥

“अनृताद्या…” या मंत्रभागाचे छंद गायत्री असून अधिदेवता विष्णु आहेत. चक्रादि आयुधांनी युक्त, कुंभ व दर्पण धारण करणाऱ्या हरिचे ध्यान करावे.

Verse 100

लक्ष्मीयुतं विद्युदाभं बहुभूषायुतं भजेत् । एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिं श्रीकामपुटिताक्षरम् 1. ॥ १०० ॥

लक्ष्मीसहित, विद्युत्समान तेजस्वी व अनेक भूषणांनी अलंकृत अशा देवाचे भजन-ध्यान करावे. असे ध्यान करून श्री व काममंत्रांनी पुटित अक्षराने शक्ती-न्यास करावा.

Verse 101

वदेत्तद्विष्णुशक्तिभ्यां हृदयं प्रणवादिकम् । त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राण्यसून्वदेत् ॥ १०१ ॥

प्रणव (ॐ) पासून सुरू होणारा हृदयमंत्र विष्णु व त्यांच्या शक्तींना उद्देशून उच्चारावा. नंतर त्वचा, रक्त, मांस, मेद, अस्थी, मज्जा, शुक्र आणि प्राण यांचेही (मंत्र/विन्यास) म्हणावे.

Verse 102

प्राणं क्रोधं तथा मभ्यामन्तान्यादिदशस्वपि । एक मौलौ मुखे चैक द्विक नेत्रे द्विकं श्रुतौ ॥ १०२ ॥

प्राण, क्रोध तसेच यांपासून सुरू होणारी इतर अंतर्गत तत्त्वे—एकूण दहा—यांची स्थाने अशी: एक मस्तकशिखरी, एक मुखात, दोन नेत्रांत आणि दोन कर्णांत.

Verse 103

नसोर्द्वयं कपोले च द्वयं द्वे द्विरदच्छदे । एकं तु रसनामूले ग्रीवायामेकमेव च ॥ १०३ ॥

नासाछिद्रांवर दोन, कपोलांवर दोन; तसेच ‘द्विरदच्छद’ (कनपट/शंखप्रदेश) येथे दोन-दोन. जिभेच्या मुळाशी एक आणि ग्रीवेतही एकच (स्थान) आहे.

Verse 104

कवर्गं दक्षिणे बाहौ चवर्गं वामबाहुके । टतवर्गौ पादयोस्तु पफौ कुक्षिद्वये न्यसेत् ॥ १०४ ॥

क-वर्गाचा न्यास उजव्या बाहूवर, च-वर्गाचा डाव्या बाहूवर करावा। ट-वर्ग व त-वर्ग पायांवर, आणि प व फ वर्णांचा न्यास कंबरेच्या दोन्ही कुक्षी-प्रदेशी करावा।

Verse 105

पृष्ठवंशे वमित्युक्तं नाभौ भं हृदये तु मम् । यादिसप्तापि धातुस्था हं प्राणे लं तथात्मनि ॥ १०५ ॥

‘वं’ हा पृष्ठवंशात (कण्यामध्ये) न्यासावा असे सांगितले आहे, ‘भं’ नाभीत, आणि ‘मं’ हृदयात। ‘य’ आदि सात वर्ण धातूंमध्ये स्थित असोत; ‘हं’ प्राणात आणि ‘लं’ आत्म्यात न्यासित असो।

Verse 106

क्षं क्रोधे क्रमतो न्यस्य विष्णुपूजाक्षमो भवेत् । पूर्णोदर्या तु श्रीकण्ठो ह्यनन्तो विजरान्वितः ॥ १०६ ॥

क्रोधाच्या स्थानी क्रमाने ‘क्षं’ न्यास केल्यास साधक विष्णुपूजेस पात्र होतो। तेव्हा श्रीकण्ठ ‘पूर्णोदरीया’ (पूर्ण उदरयुक्त) होतो; तो खरोखरच अनन्त असून जरा-रहित (विजरा) गुणाने युक्त असतो।

Verse 107

सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक्त्रिमूर्तिकः । महेश्वरो वर्तुलाक्ष्याधीशो वै दीर्घघोणया ॥ १०७ ॥

सूक्ष्मेश हा शाल्मली वृक्षाशी संयुक्त आहे; लोळाक्षी ही त्रिमूर्तिक तत्त्वाशी युक्त आहे। महेश्वर हा वर्तुलाक्षीचा अधीश्वर आहे, तसेच दीर्घघोणाचा ही।

Verse 108

दीर्घमुख्या भारभूतिस्तिथीशो गोमुखीयुतः । स्थावरेशो दीर्घजिह्वायुग्धरः कुडोदरीयुतः ॥ १०८ ॥

दीर्घमुख्या (दीर्घ मुखयुक्त), भारभूति, आणि तिथीश—जो गोमुखयुक्त आहे; स्थावरेश, दीर्घजिह्वा, युग्धर (जोत/जुए धारण करणारा), आणि कुडोदरी (घड्यासारख्या उदरयुक्त)—अशा (रूप/सत्ता) सांगितल्या आहेत।

Verse 109

उर्द्ध्वकेश्या तु झिण्टीशो भौतिको विकृतास्यया । सद्यो ज्वालामुखीयुक्तोल्कामुख्यानुग्रहो युतः ॥ १०९ ॥

तेव्हा झिण्टीश प्रकट होतो—त्याचे केस उर्ध्व दिशेला उभे राहिलेले; तो भौतिक स्वभावाचा असून विकृत-मुखी (आस्या) हिच्याशी युक्त आहे. तो तत्क्षणी ज्वालामुखयुक्त होतो आणि उल्का इत्यादी प्रमुख अनुग्रह-प्रदाता परिचरांनी समवेत असतो.

Verse 110

अक्रूर आस्यया युक्तो महासेनो विद्यया युतः । क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ॥ ११० ॥

अक्रूर ‘आस्या’सह युक्त आहे; महासेन ‘विद्या’ने संपन्न आहे. क्रोधीश ‘महाकाली’शी संबद्ध आहे आणि सरस्वती ‘चण्डेश’सह संयुक्त सांगितली आहे.

Verse 111

पञ्चान्तकः सिद्धगौर्या युक्तश्चाथ शिरोत्तमः । त्रैलोक्यविद्यया युक्तो मन्त्रशक्त्यैकरुद्रकः ॥ १११ ॥

पञ्चान्तक सिद्ध-गौरीसह युक्त आहे; आणि शिरोत्तम त्रैलोक्य-विद्येने संपन्न आहे. एकरुद्रक एकाग्र मंत्रशक्तीने युक्त असे सांगितले आहे.

Verse 112

कूर्मेशः कमठीयुक्तो भूतमात्रैकनेत्रकः । लम्बोदर्या चतुर्वक्त्रो ह्यजेशो द्राविणीयुतः ॥ ११२ ॥

तो कूर्मेश आहे—कमठी-शक्तीने युक्त; सर्व भूतांमध्ये एक-नेत्रधारी; लम्बोदर; चतुर्वक्त्र; आणि अज-प्रभु (ब्रह्मा)ही—द्राविणीसह समन्वित.

Verse 113

सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः । मर्यादया लाङ्गलीशो दारुकेशेन रूपिणी ॥ ११३ ॥

सर्वेश ‘नागरी’सह युक्त आहे; सोमेश ‘खेचरी’सह युक्त आहे. मर्यादा-तत्त्वाने तो ‘लाङ्गलीश’ म्हणविला जातो; आणि ‘दारुकेश’द्वारे ‘रूपिणी’चा निर्देश होतो.

Verse 114

वारुण्या त्वर्द्धनारीशो उमाकान्तो मुनीश्वरः । काकोदर्या तथाषाढी पूतनासंयुतो मतः ॥ ११४ ॥

वारुणी नक्षत्र/काळी तो अर्धनारीश्वररूप मानला जातो; उमाकान्ता मध्ये मुनीश्वररूप. तसेच काकोदरी व आषाढी मध्ये तो पूतना-संयुक्त असा मत आहे.

Verse 115

दण्डीशो भद्रकालीयुगत्रीशो योगिनीयुतः । मीनेशः शङिखनीयुक्तो मेषेशस्तर्जनीयुतः ॥ ११५ ॥

दण्डीश भद्रकालीसहित; युगत्रीश योगिनींनी युक्त. मीनाधीश शङ्खिनीसंयुक्त; आणि मेषाधीश तर्जनी-शक्तीने संबद्ध.

Verse 116

लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कुजनीयुतः । छलगण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वज्रया ॥ ११६ ॥

लोहित कालरात्रीसह; शिखीश कुजनीसहित. छलगण्ड कपर्दिनीयुक्त; आणि द्विरण्डेश वज्रायुक्त.

Verse 117

महाबलो जयायुक्तो बलीशः सुमुखेश्वरी । भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥ ११७ ॥

तो महाबल असून जयासहित आहे; बलीश सुमुखेश्वरीसह आहे. भुजंग (सर्परूप) रेवतीसंयुक्त; आणि पिनाकी माधवीसह संबद्ध.

Verse 118

खड्गीशो वारुणीयुक्तो बकेशो वायवीयुतः । श्वेतोरस्को विदारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥ ११८ ॥

खड्गीश वारुणी-शक्तिसंयुक्त; बकेश वायवी-शक्तीयुक्त. श्वेतोरस्क विदारिणीसह; आणि भृगु सहजायुक्त.

Verse 119

लकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशो व्यापिनीयुतः । संवर्तके महामाया प्रोक्ता श्रीकण्ठमातृका ॥ ११९ ॥

संवर्तकाळी तोच लक्ष्मी-युक्त ‘लकुलीश’, व्यापिनी-युक्त ‘शिवेश’ आणि ‘श्रीकण्ठ-मातृका’ म्हणून कथित ‘महामाया’ असे सांगितला जातो।

Verse 120

यत्र स्वीशपदं नोक्तं तत्र सर्वत्र योजयेत् । मुनिस्स्याद्दक्षिणामूर्तिर्गायत्रीछन्द ईरितम् ॥ १२० ॥

जिथे ‘स्वीश’ हे पद स्पष्ट सांगितलेले नाही, तिथे सर्वत्र ते अभिप्रेत मानून जोडावे। याचा ऋषी ‘दक्षिणामूर्ति’ आणि छंद ‘गायत्री’ असे म्हटले आहे।

Verse 121

देवता चार्द्धनारीशो विनियोगोऽखिलाप्तये । हलो वीजानि चोक्तानि स्वराः शक्तय ईरिताः ॥ १२१ ॥

देवता ‘अर्धनारीश्वर’ असून याचा विनियोग सर्वप्राप्तीसाठी आहे। व्यंजने ‘बीज’ म्हणून आणि स्वर ‘शक्ती’ म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 122

कुर्याद्भृगुस्थाकाशेन षड्दीर्घाढ्येन चाङ्गकम् । बन्धूकस्वर्णवर्णागं वराक्षाङ्कुशपाशिनम् ॥ १२२ ॥

भृगु-स्था नक्षत्रातील ‘का’ आकाशाने व सहा दीर्घ स्वरांनी युक्त करून देहाची रचना करावी; देह बंधूक पुष्प व सुवर्णासारखा वर्णाचा, आणि उत्तम माळ, अंकुश व पाश धारण करणारा असा ध्यावा।

Verse 123

अर्द्धेन्दुशेखरं त्र्यक्षं देववन्द्यं विचिन्तयेत् । ध्यात्वैवं शिवशक्तीश्च चतुर्थी हृदयान्तिमे ॥ १२३ ॥

अर्धचंद्र शिरोभूषण, त्रिनेत्र आणि देवांनी वंदित अशा शिवाचे चिंतन करावे। अशा रीतीने शक्तीसह शिवाचे ध्यान करून, हृदयाच्या अंतस्थानी ‘चतुर्थी’चा न्यास/उच्चार करावा।

Verse 124

सौबीजमातृकापूर्वे विन्यसेन्मातृका स्थले । विघ्नेशश्च ह्रिया युक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः ॥ १२४ ॥

प्रथम बीजयुक्त मातृका-न्यास करून मग मातृकांना त्यांच्या त्यांच्या स्थानी विन्यसे. विघ्नेशाला ‘ह्री’सहित आणि विघ्नराजाला ‘श्री’सहित न्यास करावा.

Verse 125

विनायकस्तथा पुष्ट्या शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती ॥ १२५ ॥

विनायकाला ‘पुष्टी’सहित, शिवोत्तमाला ‘शान्ती’सहित; विघ्नकृताला ‘स्वस्ति’सहित आणि विघ्नहर्त्याला ‘सरस्वती’सहित युगल-शक्तिरूपे आवाहन करावे.

Verse 126

स्वाहया गणनाथश्च एकदन्तः सुमेधया । कान्त्या युक्तो द्विदन्तस्तु कामिन्या गजवक्रकः ॥ १२६ ॥

‘स्वाहा’सहित तो गणनाथ; ‘सुमेधा’सहित एकदन्त. ‘कान्ती’युक्त झाला की द्विदन्त, आणि ‘कामिनी’सहित तो गजवक्रक होय.

Verse 127

निरञ्जनो मोहिनीयुक्कपर्द्दी तु नटीयुतः । दीर्घजिह्वः पार्वतीयुग्ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः ॥ १२७ ॥

निरञ्जन ‘मोहिनी’सहित, कपर्दी ‘नटी’सहित; दीर्घजिह्व ‘पार्वती’सहित, आणि शङ्कुकर्णक ‘ज्वालिनी’सहित संयुक्त आहेत.

Verse 128

वृषध्वजो नन्दया च सुरेश्या गणनायकः । गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ॥ १२८ ॥

वृषध्वज (शिव) ‘नन्दा’ व ‘सुरेशी’सहित, आणि गणनायकही तद्वत् पूज्य. गजेन्द्र ‘कामरूपिणी’सहित, तसेच शूर्पकर्ण ‘उमा’सहित संयुक्त आहे.

Verse 129

विरोचनस्तेजोवत्या सत्या लम्बोदरेण च । महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी ॥ १२९ ॥

विरोचन, तेजोवती, सत्या व लम्बोदर यांसह, तसेच महानन्दासह—ती विघ्नेशी असून तिचे स्वरूप चतुर्मूर्ती आहे.

Verse 130

सदाशिवः कामदया ह्यामोदो मदजिह्वया । दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकीयुतः ॥ १३० ॥

सदाशिव कामदया हिच्यासह आहेत; ह्यामोद मदजिह्वेसह. दुर्मुख भूतीने संयुक्त, तर सुमुख भौतिकीने युक्त आहे.

Verse 131

प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः । द्विजिह्वो महिषीयुक्तो जभिन्याशूरनामकः ॥ १३१ ॥

प्रमोद सीतेसह युक्त; एकपाद रमेसह. द्विजिह्व महिषीसह संयुक्त; आणि दुसरा ‘जभिन्याशूर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 132

वीरो विकर्णया युक्तः षण्मुखो भृकुटीयुतः । वरदो लज्जया वामदेवेशो दीर्घघोणया ॥ १३२ ॥

तो वीर असून विकर्णेसह युक्त; षण्मुख व भृकुटीयुक्त आहे. तो वरद लज्जेसह; आणि वामदेवेश दीर्घघोणेसह युक्त आहे.

Verse 133

धनुर्द्धर्या वक्रतुण्डो द्विरण्डो यामिनीयुतः । सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः ॥ १३३ ॥

‘धनुर्धर्या, वक्रतुण्ड, द्विरण्ड, यामिनीयुक्त, सेनानी, रात्रिसंयुक्त, कामान्ध, आणि ग्रामणीयुक्त’—ही (त्याची) संज्ञा-नावे सांगितली आहेत.

Verse 134

मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमत्तो लोलनेत्रया । मत्तवाहश्चञ्चलया जटी दीप्तिसमन्वितः ॥ १३४ ॥

तो मत्त असूनही चंद्रप्रभेसारख्या तेजाने युक्त आहे; परंतु चंचल नेत्रांच्या स्त्रीमुळे जणू अमत्त भासतो. चपळ मत्तवाहन व अस्थिर संगिनीसमवेत तो जटाधारी, दीप्तिमान तपस्वी आहे.

Verse 135

मुण्डी सुभगया युक्तः खड्गी दुर्भगया युतः । वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगया वृषकेतनः ॥ १३५ ॥

तो ‘मुण्डी’ सुभगेसह युक्त; ‘खड्गी’ दुर्भगेसह संयुक्त; ‘वरेण्य’ शिवेसह; आणि ‘वृषकेतन’ (वृषध्वज) भगेसह स्थित आहे.

Verse 136

भक्ष्यप्रियो भगिन्या च गणेशो भगिनीयुतः । मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात्कालरात्रियुक् ॥ १३६ ॥

‘भक्ष्यप्रिय’ भगिनीसह सिद्ध होईल; ‘गणेश’ही भगिनीयुक्त असेल. ‘मेघनाद’ सुभगेसह राहील; आणि ‘व्यापी’ कालरात्रिसह युक्त होईल.

Verse 137

गणेश्वरः कालिकया प्रोक्ता विघ्नेशमातृकाः । गणेशमातृकायास्तु गणो मुनिभिरीरितः ॥ १३७ ॥

कालिकेने गणेश्वराला ‘विघ्नेश-मातृका’ यांचा अधिदेवता म्हटले आहे; आणि मुनिंनी सांगितले की गण (परिचरवर्ग) गणेश-मातृकेचाच आहे.

Verse 138

त्रिवृद्गायत्रिकाछन्दो देवः शक्तिगणेश्वरः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि ततः स्मरेत् ॥ १३८ ॥

याचे छंद त्रिवृत्-गायत्री आहे; देवता शक्तिगणेश्वर आहेत. सहा दीर्घस्वरांनी युक्त बीजमंत्राने अङ्ग-न्यास करून, नंतर त्याचे स्मरण/ध्यान करावे.

Verse 139

पांशांकुशाभयवरान्दधानं कज्जहस्तया । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं गणपे भवेत् ॥ १३९ ॥

गणपतीला पाश व अंकुश धारण केलेला, अभय व वर‑मुद्रा दर्शवित, एका हातात मोदक घेतलेला असे ध्यान/चित्रण करावे। तो पत्नीने आलिंगित, रक्तवर्ण तनूचा व त्रिनेत्र असावा।

Verse 140

एवं ध्यात्वा न्यसेत्स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेधिका ॥ १४० ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून, आपल्या बीजासह पूर्वाक्षरांनी संयुक्त मंत्राचा न्यास करावा। त्यातून निवृत्ती, प्रतिष्ठा, विद्या, शांती आणि अधिक आध्यात्मिक वृद्धी प्राप्त होते।

Verse 141

दीपिका रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा । सूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ॥ १४१ ॥

तिला दीपिका, रेचिका, मोचिका आणि परा अशीही नावे आहेत. तसेच ती सूक्ष्मा, असूक्ष्मामृता, ज्ञानामृता आणि आप्यायिनी म्हणूनही ओळखली जाते।

Verse 142

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्द्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥ १४२ ॥

ती सर्वव्यापिनी, व्योमरूप आणि अनंत आहे. तीच सृष्टी व समृद्धी; तीच स्मृती व मेधा. पुढे तीच कान्ती, लक्ष्मी, धृती, स्थैर्य आणि स्थिर स्थिती आहे।

Verse 143

सिद्धिर्जरा पालिनी च क्षान्तिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदावाथ ह्लादिनी प्रीतिसंयुता ॥ १४३ ॥

ती सिद्धी, जरा, पालिनी आणि क्षांती; ईश्वरिका आणि रती; कामिका आणि वरदा; तसेच प्रीतीने युक्त ह्लादिनी आहे।

Verse 144

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तन्द्रि का । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी समृत्युका ॥ १४४ ॥

निद्रा तीन प्रकारची सांगितली आहे—दीर्घ, तीक्ष्ण व रौद्र; तसेच तंद्राही तशीच मानली आहे. क्षुधा ‘क्रोधिनी’ म्हणतात; आणि त्यानंतर जी शक्ती कर्मास प्रवृत्त करते, ती जणू मृत्युसमान आहे.

Verse 145

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥ १४५ ॥

प्रथम ती पीतवर्णी, नंतर श्वेत व अरुण; त्यानंतर असित (श्याम) आणि अनंतयुक्त अशी सांगितली आहे. अशा रीतीने कलामातृका वर्णिली; तिचा भक्त तदनुसार आचरण करो.

Verse 146

कलायुङ्मातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥ १४६ ॥

कलायुङ्मातृका (विद्या/मंत्र) यासाठी ऋषी प्रजापती सांगितला आहे; छंद गायत्री आहे, आणि देवता ‘शारदा’ (सरस्वती) अशी कथिली आहे.

Verse 147

ह्रस्वदीर्घांतरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडङ्गकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥ १४७ ॥

ह्रस्व, दीर्घ व अंतरस्थ स्वर दर्शविणाऱ्या तारांनी षडंग-रचना करावी. आणि त्रिलोचना देवीचे ध्यान करावे, जी पद्म व चक्राचे गुण धारण करते तसेच गुण व अंश (मात्रा)ही धारण करते.

Verse 148

पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्ङन्तकलान्विताम् ॥ १४८ ॥

सुधी साधकाने त्या पञ्चवक्त्रा व मुक्ताभूषणांनी विभूषित भारती (सरस्वती)ची उपासना करावी. ‘तार’ (ॐ) पूर्वक तिचे ध्यान करून, ङ्-अंत कलांसह वर्णन्यास करावा.

Verse 149

ततश्च मूलमन्त्रस्य षडङ्गानि समाचरेत् । हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीः संयोज्य विन्यसेत् ॥ १४९ ॥

त्यानंतर मूलमंत्राचा षडंग-विधी आचरावा। हृदयापासून चतुर्थ अंगा पर्यंत बीजध्वनी (जाती) जोडून विधिपूर्वक न्यास करावा॥

Verse 150

नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फट् जातय ईरिताः । ततो ध्यात्वेष्टदेवं तं भूषायुधसमन्वितम् 1. ॥ १५० ॥

“नमः, स्वाहा, वषट्, हुं, वौषट्, फट्”—या जाती-बीज म्हणून सांगितल्या आहेत। त्यानंतर भूषण व आयुधांनी युक्त आपल्या इष्टदेवाचे ध्यान करावे॥

Verse 151

न्यस्याङ्गषट्कं तन्मूर्तौ ततः पूजनमारभेत् ॥ १५१ ॥

त्या मूर्तीवर षडंग-न्यास करून, नंतर पूजनास आरंभ करावा॥

Verse 152

इति श्री बृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सन्ध्यादिनिरूपणंनाम षट्षष्टिन्तमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या तृतीय पादात ‘संध्यादि-निरूपण’ नामक छयासष्टावा अध्याय समाप्त झाला॥