Bhakti-Śraddhā-Ācāra-Māhātmya and the Commencement of the Mārkaṇḍeya Narrative
सनक नारदांना सांगतात की श्रद्धा हे सर्व धर्मांचे मूळ आहे आणि भक्ति हा सर्व सिद्धींचा प्राण आहे; भक्तीशिवाय दान, तप आणि अश्वमेधसदृश यज्ञही निष्फळ ठरतात, पण श्रद्धेने केलेले लहानसे कर्मही टिकाऊ पुण्य व कीर्ती देते. ते भक्तीला वर्णाश्रम-आचाराशी जोडून म्हणतात की विहित आचाराचा त्याग करणारा ‘पतित’ होतो; आचारभ्रष्टाला वेदान्त-अध्ययन, तीर्थयात्रा किंवा यज्ञही तारू शकत नाहीत. भक्ति सत्संगातून उत्पन्न होते, आणि सत्संग पूर्वपुण्याने मिळतो; सज्जन सुबोध उपदेशाने अंतःकरणातील अंधार दूर करतात. नारद भगवद्भक्तांची लक्षणे व गती विचारतात, तेव्हा सनक मार्कण्डेयांच्या गूढ उपदेशाची सुरुवात करतात. पुढे प्रलयकाळी विष्णू परम प्रकाशरूप, क्षीरसागरात देवांची स्तुती आणि विष्णूचे आश्वासन वर्णिले आहे. मृकण्डूंच्या तपस्या व स्तोत्राने प्रसन्न होऊन विष्णू वर देतात—ऋषीच्या पुत्ररूपाने अवतरण्याची प्रतिज्ञा; अशा रीतीने कथेत भक्तीची तारक शक्ती दृढ होते।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । श्रद्धापूर्वाः सर्वधर्मा मनोरथफलप्रदाः । श्रद्धयासाध्यते सर्वं श्रद्धया तुष्यते हरिः ॥ १ ॥
सनक म्हणाले—सर्व धर्म श्रद्धापूर्वकच होतात आणि इच्छित फल देतात। श्रद्धेने सर्व काही साध्य होते, आणि श्रद्धेने हरि प्रसन्न होतात।
Verse 2
भक्तिर्भक्त्यैव कर्त्तव्यातथा कर्माणि भक्तितः । कर्मश्चद्धाविहीनानि न सिध्यन्तिं द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥
भक्ती भक्तीनेच करावी; तसेच कर्मेही भक्तिभावाने करावीत। श्रद्धाविहीन कर्मे सिद्ध होत नाहीत, हे द्विजोत्तमांनो।
Verse 3
यथाऽलोको हि जन्तूनां चेष्टाकारणतां गतः । तथैव सर्वसिद्धीनां भक्तिः परमकारणम् ॥ ३ ॥
जसा प्रकाश प्राण्यांच्या चेष्टेचे कारण ठरतो, तशीच सर्व सिद्धींचे परम कारण भक्ती आहे।
Verse 4
यथा समस्त लोकानां जीवनं सलिलं स्मृतम् । तथा समस्तसिद्धीनां जीवनं भक्तिरिष्यते ॥ ४ ॥
जसे सर्व लोकांचे जीवन जल मानले जाते, तसेच सर्व सिद्धींचे जीवन भक्ति असे सांगितले आहे।
Verse 5
यथा भूमिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वकार्य्याणि साधयेत् ॥ ५ ॥
जसे भूमीचा आश्रय घेऊन सर्व प्राणी जगतात, तसे भक्तीचा आश्रय घेऊन सर्व कार्ये साध्य होतात।
Verse 6
श्रद्धाबँल्लभते धर्म्मं श्रद्धावानर्थमाप्नुयात् । श्रद्धया साध्यते कामः श्रद्धावान्मोक्षमान्पुयात् ॥ ६ ॥
श्रद्धेने धर्म मिळतो; श्रद्धावान पुरुष अर्थ प्राप्त करतो. श्रद्धेने काम सिद्ध होतो; आणि श्रद्धावान मोक्ष प्राप्त करतो.
Verse 7
न दानैर्न तपोभिर्वा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः । भक्तिहीनेर्मुनिश्चेष्ठ तुष्यते भगवान्हरिः ॥ ७ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! दान, तप किंवा बहुदक्षिणायुक्त यज्ञांनीही भक्तिहीनावर भगवान हरि प्रसन्न होत नाहीत.
Verse 8
मेरुमात्रसुवर्णानां कोटिकोटिसहस्रशः । दत्ता चाप्यर्थनाशाय यतोभक्तिविवर्जिता ॥ ८ ॥
मेरुप्रमाण सुवर्ण कोट्यवधी सहस्र वेळा दान दिले तरी, भक्तिवर्जित असल्याने तेही शेवटी अर्थनाशास कारणीभूत ठरते.
Verse 9
अभक्त्या यत्तपस्तप्तैः केवलं कायशोषणम् । अभक्त्या यद्धुतं हव्यं भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ ९ ॥
भक्तीविना केलेले तप केवळ देहशोषणच; आणि भक्तीविना दिलेली आहुती राखेवर ठेवलेल्या हविर्वत् निष्फळ ठरते।
Verse 10
यत्किञ्चित्कुरुते कर्म्मश्रद्धयाऽप्यणुमात्रकम् । तन्नाम जायते पुंसां शाश्वतं प्रतीदायकम् ॥ १० ॥
मनुष्य श्रद्धेने जे काही, अगदी अणुमात्र कर्म करतो, तेच त्याच्यासाठी शाश्वत पुण्य व यश देणारे ठरते।
Verse 11
अश्वमेघसहस्त्रं वा कर्म्म वेदोदितं कृतम् । तत्सर्वं निष्फलं ब्रह्मन्यदि भक्तिविवर्जितम् ॥ ११ ॥
हे ब्रह्मन्! हजार अश्वमेध यज्ञ किंवा वेदोक्त कर्म केले तरी, भक्तीविना ते सर्व निष्फळच ठरते।
Verse 12
हरिभक्तिः परा नॄणां कामधेनूपमा स्मृता । तस्यां सत्यां पिबन्त्यज्ञाः संसारगरलं ह्यहो ॥ १२ ॥
नरांसाठी हरिभक्ती परा कामधेनूसमान मानली आहे; तरीही ती खरी भक्ती असतानाही अज्ञ—अहो—संसाराचे विष पितात।
Verse 13
असारभूते संसारे सारमेतदजात्मज । भगवद्भक्तसङ्गश्च हरिभक्तिस्तितिक्षुता ॥ १३ ॥
हे अजात्मज! या असार संसारात हेच सार आहे—भगवद्भक्तांचा संग, हरिभक्ती आणि धैर्ययुक्त तितिक्षा।
Verse 14
असूयोपेतमनसां भक्तिदानादिकर्म्म यत् । अवेहि निष्फलं ब्रहंस्तेषां दूरतरो हरिः ॥ १४ ॥
हे ब्राह्मण! ज्यांच्या मनात दोषदर्शी असूया भरलेली आहे, त्यांच्या भक्ति, दान इत्यादी कर्मे निष्फळ जाण; त्यांच्यापासून हरि फार दूर असतो।
Verse 15
परिश्रियाभितत्पानां दम्भाचाररतात्मनाम् । मृषा तु कुर्वतां कर्म तेषां दूरतरो हरिः ॥ १५ ॥
जे सांसारिक क्लेशाने तापलेले असूनही दंभाचारात रमलेले असतात आणि कपटाने कर्म करतात—त्यांच्यापासून हरि फार दूर असतो।
Verse 16
पृच्छतां च महाधर्म्मान्वदतां वै मृषा च तान् । धर्मेष्वभक्तिमनसां तेषां दूरतरो हरिः ॥ १६ ॥
जे महाधर्मांविषयी विचारतात, आणि जे ते सांगूनही असत्य बोलतात, तसेच धर्मकर्मात असूनही ज्यांचे चित्त भक्तिरहित आहे—त्यांच्यापासून हरि फार दूर असतो।
Verse 17
वेदप्रणिहितो धर्म्मो धर्म्मो वेदो नारायणः परः । तत्राश्रद्धापरा ये तु तेषां दूरतरो हरिः ॥ १७ ॥
धर्म वेदाने स्थापित आहे आणि वेदच धर्म आहे; परम नारायण आहेत. परंतु जे त्यात अश्रद्धेतच रमतात, त्यांच्यापासून हरि फार दूर असतो।
Verse 18
यस्य धर्म्मविहीनानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ १८ ॥
ज्याचे दिवस धर्मविहीन येतात-जातात, तो लोहाराच्या भात्यासारखा—श्वास घेत असूनही खरेतर जगत नाही।
Verse 19
धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः । श्रद्धावतां हि सिध्यन्ति नान्यथा ब्रह्मनन्दन ॥ १९ ॥
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—हे सनातन पुरुषार्थ आहेत। हे ब्रह्मनंदना, ते केवळ श्रद्धावंतांनाच सिद्ध होतात; अन्यथा नाहीत।
Verse 20
स्वाचारमनतिक्रम्य हरिभक्तिपरो हि यः । स याति विष्णुभवनं यद्वै पश्यन्ति सूरयः ॥ २० ॥
जो स्वाचार न ओलांडता हरिभक्तीत तत्पर राहतो, तो विष्णुभवनास जातो—जे धाम सूरिजन पाहतात।
Verse 21
कुर्वन्वेदोदितान्धर्म्मान्मुनीन्द्र स्वाश्रमोचितान् । हरिध्यानपरोयस्तु स याति परमं पदम् ॥ २१ ॥
हे मुनींद्रा, जो स्वाश्रमोचित वेदोक्त धर्म करीत हरिध्यानात परायण राहतो, तो परम पदास पोहोचतो।
Verse 22
आचारप्रभवो धर्मः धर्म्मस्य प्रभुरच्युतः । आश्रमाचारयुक्तेन पूजितः सर्वदा हरिः ॥ २२ ॥
धर्म आचारातून उत्पन्न होतो आणि धर्माचा परम प्रभू अच्युत आहे। म्हणून आश्रमाचारयुक्त होऊन हरिची सदैव पूजा करावी।
Verse 23
यः स्वाचारपरिभ्रष्टः साङ्गवेदान्तगोऽपि वा । स एव पतितो ज्ञेयो यतः कर्मबहिष्कृतः ॥ २३ ॥
जो स्वाचारापासून भ्रष्ट झाला, तो साङ्ग वेदान्त जाणत असला तरी—तोच पतित समजावा; कारण तो कर्मापासून बहिष्कृत होतो।
Verse 24
हरिभक्तिपरि वाऽपि हरिध्यानपरोऽपि वा । भ्रष्टो यः स्वाश्रमाचारात्पतितः सोऽभिधीयते ॥ २४ ॥
कोणी हरिभक्तीत रत असो वा हरिध्यानात तत्पर असो; तरीही जो आपल्या आश्रमाचारातून भ्रष्ट होतो, तो ‘पतित’ म्हणून ओळखला जातो.
Verse 25
वेदो वा हरिभक्तिर्वा भक्तिर्वापि महेश्वरे । आचारात्पतितं मूढं न पुनाति द्विजोत्तम ॥ २५ ॥
हे द्विजोत्तम! वेद असो, हरिभक्ती असो किंवा महेश्वरभक्तीही असो—आचारातून पतित झालेल्या मूढाला यांपैकी काहीही पवित्र करीत नाही.
Verse 26
पुण्यक्षेत्राभिगमनं पुण्यतीर्थनिषेवणम् । यज्ञो वा विविधो ब्रह्मंस्त्यक्ताचारंन रक्षति ॥ २६ ॥
हे ब्राह्मण! पुण्यक्षेत्रांचे गमन, पुण्यतीर्थांचे सेवन किंवा विविध यज्ञही—आचार त्यागणाऱ्याचे रक्षण करीत नाहीत.
Verse 27
आचारात्प्राप्यते स्वर्ग आचारात्प्राप्यते सुखम् । आचारात्प्राप्यते मोक्ष आचारात्किं न लभ्यते ॥ २७ ॥
आचाराने स्वर्ग मिळतो, आचाराने सुख मिळते; आचाराने मोक्ष मिळतो—आचाराने काय मिळत नाही?
Verse 28
आचाराणांतु सर्वेषां योगानां चैव सत्तम् । हरिभक्तेपरि तथा निदानं भक्तिरिष्यते ॥ २८ ॥
हे सत्तम! सर्व आचारांमध्ये व सर्व योगांमध्ये निर्णायक कारण ‘भक्ती’ मानली आहे—विशेषतः हरिभक्ती.
Verse 29
भक्त्यैव पूज्यते विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः । तस्मात्समस्तलोकानां भक्तिर्मातेति गीयते ॥ २९ ॥
विष्णूची पूजा केवळ भक्तीनेच होते आणि ते इच्छित फल देणारे आहेत। म्हणून सर्व लोकांसाठी भक्तीला ‘माता’ असे म्हटले जाते।
Verse 30
जीवन्ति जन्तवः सर्वे यथा मातराश्रिताः । तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति धार्म्मिकाः ॥ ३० ॥
जसे सर्व प्राणी मातेला आश्रय करून जगतात, तसेच सर्व धर्मात्मे भक्तीचा आश्रय घेऊन जगतात।
Verse 31
स्वाश्रमाचारयुक्तस्य हरिभक्तिर्यदा भवेत् । न तस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्त्यजनन्दन ॥ ३१ ॥
हे अजनन्दन! जो स्वाश्रम-आचारात स्थित आहे, त्याच्यात जेव्हा हरिभक्ती उत्पन्न होते, तेव्हा त्रैलोक्यात त्याच्या समान कोणी नसतो।
Verse 32
भक्त्या सिध्यन्ति कर्म्माणि कर्म्माणि कर्म्माभिस्तुष्यते हरिः । तस्मिंस्तुष्टे भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवाप्यते ॥ ३२ ॥
भक्तीने कर्मे सिद्ध होतात आणि त्या कर्मांनी हरि प्रसन्न होतात। ते प्रसन्न झाल्यावर ज्ञान उत्पन्न होते, आणि ज्ञानातून मोक्ष मिळतो।
Verse 33
भक्तिस्तु भगवद्भक्तसङ्गेन खलु जायते । सत्सङ्गं प्राप्यते पुम्भिः सुकृतैः पूर्वसञ्चितैः ॥ ३३ ॥
भक्ती खरोखर भगवद्भक्तांच्या संगानेच उत्पन्न होते। आणि असा सत्संग मनुष्याला पूर्वसंचित पुण्यांमुळे मिळतो।
Verse 34
वर्णाश्रमाचाररता भगवद्भक्तिलालसाः । कामादिदोष्नि र्मुक्तास्ते सन्तो लोकशिक्षकाः ॥ ३४ ॥
जे वर्ण-आश्रमधर्माच्या आचरणात रत, भगवद्भक्तीसाठी उत्कट, आणि कामादि दोषांपासून मुक्त—तेच खरे संत, जगाचे शिक्षक होत।
Verse 35
सत्ङ्गः परमो ब्रह्मन्न लभ्येताकृतात्मनाम् । यदि लभ्येत विज्ञेयं पुण्यं जन्मान्तरार्जितम् ॥ ३५ ॥
हे ब्राह्मण! सत्संग हे परम कल्याण आहे; पण ज्यांचे अंतःकरण असंयत आहे त्यांना तो मिळत नाही. जर मिळाला, तर तो पूर्वजन्मीच्या पुण्याचा फल आहे असे जाणावे.
Verse 36
पूर्वार्जितानि पापानि नाशमायान्ति यस्य वै । सत्सङ्गतिर्भवेत्तस्य नान्यथा घटते हि सा ॥ ३६ ॥
ज्याला सत्संग लाभतो, त्याची पूर्वार्जित पापे निश्चयाने नाश पावतात. त्याच्याच वाट्याला ही पवित्र संगती येते—ती अन्यथा घडत नाही.
Verse 37
रविर्हि रशिमजालेन दिवा हन्तिबहिस्तमः । सन्तः सूक्तिमरीच्योश्चान्तर्ध्वान्तं हि सर्वदा ॥ ३७ ॥
जसा सूर्य आपल्या किरणजाळ्याने दिवसा बाह्य अंधार नष्ट करतो, तसाच संत सुभाषित वचनांच्या किरणांनी सदैव अंतःकरणातील अंधार दूर करतात.
Verse 38
दुर्लभाः पुरुषा लोके भगवद्भक्तिलालसाः । तेषां सङ्गो भवेद्यस्य तस्य शान्तिर्हि शाश्वती ॥ ३८ ॥
या लोकी भगवद्भक्तीसाठी उत्कट असणारे पुरुष दुर्लभ आहेत. ज्याला अशा भक्तांचा संग लाभतो, त्याला निश्चयच शाश्वत शांती प्राप्त होते.
Verse 39
नारद उपाच । किंलक्षणा भागवतास्ते च किं कर्म्म कुर्वते । तेषां लोको भवेत्कीदृक्तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ३९ ॥
नारद म्हणाले—भगवानाचे भक्त (भागवत) कोणत्या लक्षणांनी युक्त असतात, आणि ते कोणते कर्म करतात? त्यांना कोणता लोक (गती) प्राप्त होतो? हे सर्व मला तत्त्वतः सांगा।
Verse 40
त्वं हि भक्तो रमेशस्य देवदेवस्य चक्रिणः । एतान्निगदितुं शक्तस्त्वतो नास्त्यधिकोऽपरः ॥ ४० ॥
कारण आपण रमेश—देवदेव, चक्रधारी प्रभू—यांचे भक्त आहात। हे विषय सांगण्यास आपण समर्थ आहात; यात आपल्याहून श्रेष्ठ वा सम कोणीही नाही।
Verse 41
सनक उवाच । श्रृणु ब्रह्मन्परं गुह्यं मार्कण्डेयस्य धीमनः । यमुवाच जगन्नाथो योगनिद्राविमोचितः ॥ ४१ ॥
सनक म्हणाले—हे ब्राह्मण, धीमान मार्कण्डेयांचा परम गुह्य उपदेश ऐक; जो योगनिद्रेतून विमुक्त झाल्यावर जगन्नाथांनी त्यांना सांगितला।
Verse 42
योऽसौ विष्णुः परं ज्योतिर्देवदेवः सनातनः । जगदूपी जगत्कर्त्ता शिवब्रह्म स्वरुपवान् ॥ ४२ ॥
तोच विष्णु परम ज्योती आहे—देवदेव, सनातन। तो जगद्रूप आहे, जगत्कर्ता आहे, आणि शिव व ब्रह्मा यांचे स्वरूपही धारण करणारा आहे।
Verse 43
युगान्ते रौद्ररुपेण ब्रह्माण्डलसबृंहितः । जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ ४३ ॥
युगाच्या अंतकाळी तो रौद्र रूप धारण करून संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून टाकतो; जेव्हा जगत एकच महासागर होते आणि स्थावर-जंगम सर्व प्राणी नष्ट होतात—
Verse 44
भगवानेव शेषात्मा शेते वटदले हरिः । असंख्याताब्जजन्माद्यैराभूषिततनूरूहः ॥ ४४ ॥
भगवान हरि शेषात्मा-स्वरूप अंतर्यामी होऊन वटपानावर शयन करीत आहेत; त्यांचे दिव्य शरीर असंख्य कमल-जन्मादी शुभलक्षणांनी शोभित आहे।
Verse 45
पादाङ्गुष्टाग्रनिर्यातगङ्गाशीताम्बुपावनः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो देवो ब्रह्माण्डग्रासंबृंहितः ॥ ४५ ॥
ज्यांच्या पादाङ्गुष्ठाच्या अग्रभागातून शीतल जलाची पावन गंगा प्रकट होते—तो देव सूक्ष्माहूनही सूक्ष्मतर आहे; तरीही ब्रह्मांड गिळण्याइतका विराट आहे।
Verse 46
वटच्छदे शयानोऽभूत्सर्वशक्तिसमन्वितः । तस्मिन्स्थाने महाभागो नारायणपरायणः । मार्कंडेयः स्थिनस्तस्य लीलाः पश्यन्महेशितुः ॥ ४६ ॥
वटवृक्षाच्या छत्रछायेखाली शयन करत तो सर्वशक्तींनी युक्त झाला. त्याच स्थानी नारायणपरायण महाभाग्यवान ऋषी मार्कंडेय परमेश्वराच्या लीलांचे दर्शन करीत स्थिर राहिला।
Verse 47
ऋषय ऊचुः । तस्मिन्काले महाघोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । हरिरेकः स्थित इति मुने पूर्वं हि शुश्रुम ॥ ४७ ॥
ऋषी म्हणाले—हे मुने! त्या महाघोर काळी स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाल्यावर केवळ हरि एकटाच स्थित राहिला—असे आम्ही पूर्वीही ऐकले आहे।
Verse 48
जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरंजगमे । सर्वग्रस्तेन हरिणा किमर्थं सोऽवशेषितः ॥ ४८ ॥
जेव्हा जगत एकच महासागर झाले आणि स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाले, तेव्हा सर्वांना ग्रास करणाऱ्या हरिने त्यालाच का अवशेष ठेवले?
Verse 49
परं कौतूहलं ह्यत्रं वर्त्ततेऽतीव सूत नः । हरिकीर्तिसुधापाने कस्यालस्यं प्रजायते ॥ ४९ ॥
हे सूत! येथे आमच्या अंतःकरणात परम उत्कंठा दाटली आहे. हरिकीर्तनाची सुधा पिताना कोणाला तरी आळस कसा येईल?
Verse 50
सूत उवाच । आसीन्मुनिर्महाभागो मृकण्डुरिति विश्रुतः । शालग्रामे महातीर्थे सोऽतप्यत महातपाः ॥ ५० ॥
सूत म्हणाले: मृकण्डु नावाचे एक महाभाग्यवान मुनी होते. ते महातपस्वी शालग्रामच्या महातीर्थात कठोर तप करीत होते.
Verse 51
युगानाम युतं ब्रह्मन्गृणन्ब्रह्म सनातनम् ॥ट । निराहारः क्षमायुक्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ ५१ ॥
हे ब्राह्मण! तो दहा हजार युगांपर्यंत सनातन ब्रह्माचे स्तवन करीत राहिला—निराहार, क्षमायुक्त, सत्यनिष्ठ आणि इंद्रियजयी।
Verse 52
आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विषयनिःस्पृहः । सर्वभूतहितो दान्त स्तताप सुमहत्तपः ॥ ५२ ॥
सर्व प्राण्यांना आत्मवत् पाहून, विषयांची स्पृहा न ठेवता, सर्वांच्या हितासाठी तत्पर व संयमी होऊन त्याने अत्यंत महान तप केले।
Verse 53
तत्तापःशङ्किताः सर्वे देवा इन्द्रादयस्तदा । परेशं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् ॥ ५३ ॥
त्या तपामुळे भयभीत होऊन तेव्हा इंद्रादि सर्व देव परमेश्वर, निरामय नारायणाच्या शरण गेले।
Verse 54
क्षीराब्धेरुत्तरं तीरं संप्राप्यत्रिदिवौकसः । तुष्टुवुर्देवदेवेशं पह्मनाभं जगद्गुरुम् ॥ ५४ ॥
क्षीरसागराच्या उत्तरेकाठी पोहोचून त्रिदिववासी देवांनी देवाधिदेव, पद्मनाभ, जगद्गुरु श्रीविष्णू यांची स्तुती केली।
Verse 55
देवा ऊचुः । नारायणाक्षरानन्त शरणागतपालक । मृकण्डुतपसा त्रस्तान्पाहि नः शरणागतान् ॥ ५५ ॥
देव म्हणाले— हे नारायण! हे अक्षर, अनंत! शरणागतांचे पालक! मृकंडूच्या तपाने भयभीत झालेल्या आम्हा शरणागतांचे रक्षण कर।
Verse 56
जय देवाधिदेवेश जय शङ्खगदाधर । जयो लोकस्वरुपाय जयो ब्रह्माण्डहेतवे ॥ ५६ ॥
जय जय देवाधिदेवेश! जय शंख-गदाधर! जय लोकस्वरूप! जय ब्रह्मांडहेतू!
Verse 57
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते लोकपावन । नमस्ते लोकनाथाय नमस्ते लोकसाक्षिणे ॥ ५७ ॥
नमस्कार असो देवदेवेश; नमस्कार असो लोकपावन। नमस्कार असो लोकनाथ; नमस्कार असो लोकसाक्षी।
Verse 58
नमस्ते ध्यानगम्याय नमस्ते ध्यानहेतवे । नमस्ते ध्यानरुपाय नमस्ते ध्यानपाक्षिणे ॥ ५८ ॥
नमस्कार असो ध्यानाने प्राप्त होणाऱ्या; नमस्कार असो ध्यानाचे कारण असणाऱ्या. नमस्कार असो ज्यांचे स्वरूपच ध्यान; नमस्कार असो ध्यानाला पंखासारखा आधार देणाऱ्या।
Verse 59
केशिहन्त्रे नमस्तुभ्यं मधुहन्त्रे परात्मने । नमो भूम्यादिरूपाय नमश्चैतन्यरुपिणे ॥ ५९ ॥
केशीहंता, मधुहंता परात्मन्—तुला नमस्कार. भूम्यादि तत्त्वांचे रूप असणाऱ्या आणि शुद्ध चैतन्यस्वरूप असणाऱ्या तुला नमस्कार.
Verse 60
नमो ज्येष्टाय शुद्धाय निर्गुणाय गुणात्मने । अरुपाय स्वरुपाय बहुरुपाय ते नमः ॥ ६० ॥
ज्येष्ठ, परम शुद्ध—तुला नमस्कार. निर्गुण असूनही गुणांचा अंतर्यामी; अरूप असूनही स्वस्वरूप; एक असूनही बहुरूप—तुला नमस्कार.
Verse 61
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नम्नोमः ॥ ६१ ॥
ब्रह्मण्यदेव, गो-ब्राह्मणहितैषी, जगत्कल्याणकर्ता—श्रीकृष्ण गोविंदाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
Verse 62
नमो हिरण्यगर्भाय नमो ब्रह्मादिरुपिणे । नमः सूर्य्यादिरुपाय हव्यकव्यभुजे नमः ॥ ६२ ॥
हिरण्यगर्भाला नमस्कार; ब्रह्मा आदि देवांचे रूप धारण करणाऱ्यास नमस्कार. सूर्यादि रूप असणाऱ्यास नमस्कार; देव-पितरांचे हव्य-कव्य भोगणाऱ्यास नमस्कार.
Verse 63
नमो नित्याय वन्द्याय सदानन्दैकरुपिणे । नमः स्मृतार्तिनाशाय भूयो भूयो नमो नमः ॥ ६३ ॥
नित्य, वंदनीय, सदा आनंदस्वरूप—तुला नमस्कार. स्मरण करणाऱ्यांची आर्तता नाश करणाऱ्यास—पुन्हा पुन्हा नमस्कार, नमस्कार.
Verse 64
एवं देवस्तुतिं श्रुत्वा भगवान्कमलापतिः । प्रत्यक्षतामगात्तेषां शङ्कचत्रगदाधरः ॥ ६४ ॥
अशी देवस्तुती ऐकून भगवान कमलापती त्यांच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले—शंख, चक्र व गदा धारण करणारे।
Verse 65
विकचाम्बुजपत्राक्षं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् । सर्वालङ्कारसंयुक्तं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ६५ ॥
त्यांचे नेत्र उमललेल्या कमळपानांसारखे; त्यांची प्रभा कोटी सूर्यांसमान. सर्व अलंकारांनी विभूषित, वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह शोभत होते.
Verse 66
पीताम्बरधरं सौम्यं स्वर्णयज्ञोपवीतिनम् । स्तृयमानं मुनिवरैः पार्षदप्रवरावृत्तम् ॥ ६६ ॥
ते पीतांबर परिधान करणारे, सौम्य व मंगलमय, सुवर्ण यज्ञोपवीतधारी होते. श्रेष्ठ मुनिंनी त्यांची स्तुती केली, आणि उत्तम पार्षदांनी त्यांना सर्व बाजूंनी वेढले होते.
Verse 67
तं दृष्य्वा देवसंघास्ते तत्तेजोहततेजसः । नमश्चक्रुर्मुदा युक्ता अष्टांगौरवनिं गताः ॥ ६७ ॥
त्यांना पाहून ते देवसमूह—ज्यांचा तेज त्यांच्या तेजाने म्लान झाला—आनंदाने नमस्कार करू लागले आणि भक्तिभावाने अष्टांग दंडवत होऊन भूमीवर पडले.
Verse 68
ततः प्रसन्नो भगवान्मेघगंभीरनिस्वनः । उवाच प्रीणयन्देवान्नतानिन्द्रपुरोगमान् ॥ ६८ ॥
मग मेघगर्जनेसारख्या गंभीर स्वराचे भगवान प्रसन्न झाले आणि इंद्राच्या नेतृत्वाखाली नतमस्तक देवांना आनंद देत म्हणाले.
Verse 69
श्रीभगवानुवाच । जाने वो मानसं दुःखं मृकण्डुतपसोद्गम् । युष्मान्न बाधते देवाः स ऋषिः सज्जनाग्राणीः ॥ ६९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—मृकंडूच्या तपातून उत्पन्न झालेले तुमच्या मनातील दुःख मला माहीत आहे. देव तुम्हाला बाधत नाहीत; तो ऋषी सज्जनांमध्ये अग्रणी आहे.
Verse 70
संपद्भिः संयुता वापि विपद्भिश्चापि सज्जनाः । सर्वथान्यं न बाधन्ते स्वप्नेऽपि सुरसत्तमाः ॥ ७० ॥
संपत्तीने युक्त असोत वा आपत्तीने पीडित असोत, सज्जन कोणत्याही प्रकारे दुसऱ्याला बाधत नाहीत—हे देवश्रेष्ठ, स्वप्नातही नाहीत.
Verse 71
सततं बाध्यमानोऽपि विषयाख्यैररातिभिः । अविधायात्मनो रक्षामन्यान्द्वेष्टि कथं सुधीः ॥ ७१ ॥
विषय-नावाच्या शत्रूंनी सतत बाधित होत असतानाही, आधी स्वतःचे रक्षण न करता, सुज्ञ पुरुष दुसऱ्यांचा द्वेष कसा करील?
Verse 72
तापत्रयाभिधानेन बाध्यमानो हि मानवः । अन्यं क्रीडयितुं शक्तः कथं भवति सत्तमः ॥ ७२ ॥
त्रिताप नावाच्या तीन दुःखांनी पीडित मनुष्य, हे सत्पुरुषश्रेष्ठ, दुसऱ्याशी खेळ करण्याइतका समर्थ कसा होईल?
Verse 73
कर्मणा मनसा वाचा बाधते यः सदा परान् । नित्यं कामादिभिर्युक्तो मूढधीः प्रोच्यते तु सः ॥ ७३ ॥
जो कर्माने, मनाने व वाणीने सदैव परांना बाधतो, आणि जो नित्य कामादिंनी युक्त असतो—तो ‘मूढबुद्धी’ म्हणतात.
Verse 74
यो लोकहितकृन्मर्त्यो गतासुर्यो विमत्सरः । निःशङ्गः प्रोच्यते सद्भिरिहामात्र च सत्तमाः ॥ ७४ ॥
जो मर्त्य लोकहित करतो, ईर्ष्या-मत्सररहित व आसक्तिरहित आहे—त्यालाच सज्जन येथेच या जन्मी ‘सत्तम’ (श्रेष्ठ सत्पुरुष) म्हणतात।
Verse 75
सशङ्कः सर्वदा दुःखी निःशङ्कः सुखमाप्नुयात् । गच्छध्वं स्वालयं स्वस्थाः क्रीडयिष्यति वो न सः ॥ ७५ ॥
संशययुक्त मनुष्य सदैव दुःखी; निःसंशय मनुष्य सुख पावतो। तुम्ही निर्धास्त होऊन आपल्या घरी जा—तो आता तुम्हाला त्रास देणार नाही।
Verse 76
भवतां रक्षकश्चाहं विहरध्वं यथासुखम् । इति दत्वा वरं तेषामतसीकुसुमप्रभः ॥ ७६ ॥
“मीही तुमचा रक्षक आहे; तुम्ही यथासुख विहरा।” असा वर देऊन, अतसीकुसुमासारखा प्रभामय प्रभु (हरि) त्यांना आश्वस्त करीत होता।
Verse 77
पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत । तुष्टात्मानः सुरगणां ययुर्नाकं यथागतम् ॥ ७७ ॥
देव पाहत असतानाच तो तेथेच अंतर्धान पावला. मग प्रसन्नचित्त देवगण जसे आले होते तसेच स्वर्गलोकास परत गेले।
Verse 78
मृकण्डोरपि तुष्टात्मा हरिः प्रत्यक्षतामगात् । अरुपं परमं ब्रह्मस्वप्रकाशं निरञ्जनम् ॥ ७८ ॥
मृकण्डूवरही प्रसन्न होऊन हरि प्रत्यक्ष प्रकट झाले—ते अरूप, परम ब्रह्म, स्वप्रकाश आणि निरंजन आहेत।
Verse 79
अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् । दिव्यायुधधरं दृष्ट्वा मृकण्डुर्विस्मितोऽभवत् ॥ ७९ ॥
अतसीपुष्पासारखा तेजस्वी, पीतांबरधारी अच्युत, दिव्य आयुधे धारण केलेला पाहून मृकंडू विस्मयाने थक्क झाला।
Verse 80
ध्यानादुन्मील्य नयनं अपश्यद्धरिमग्रतः । प्रसन्नवदनं शान्तं धातारं विश्वतेजसम् ॥ ८० ॥
ध्यानातून नेत्र उघडताच त्याने समोर हरिला पाहिले—प्रसन्न मुख, शांत स्वरूप, धाता, आणि विश्वतेजाने दीप्तिमान।
Verse 81
रोमाञ्चितशरीरोऽसावानन्दाश्रुविलोचनः । ननाम दण्डवद्भूमौ देवदेव सनातनम् ॥ ८१ ॥
त्याचे शरीर रोमांचित झाले, डोळे आनंदाश्रूंनी भरले; आणि त्याने भूमीवर दंडवत् होऊन सनातन देवदेवाला प्रणाम केला।
Verse 82
अश्रुभिः क्षालयंस्तस्य चरणौ हर्षसंभवैः । शिरस्यञ्चलिमाधाय स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ८२ ॥
हर्षातून आलेल्या अश्रूंनी त्याने त्यांच्या चरणांना धुतले; आणि शिरावर अंजली ठेवून स्तुती करायला आरंभ केला।
Verse 83
मृकण्डुरुवाच । नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परस्प्रात्परतः पराय । अपारपाराय परानुकर्त्रे नमः परेभ्यः परपारणाय ॥ ८३ ॥
मृकंडू म्हणाला—परमेश्वराला नमस्कार, जो परात्मस्वरूप आहे; परात्पर, पराहूनही परे, परम आश्रय. ज्याचा पार गाठता येत नाही त्या अपाराला नमस्कार, जो जीवांना परमाकडे नेतो; परेभ्यः पर, पार उतरविणाऱ्या प्रभूला नमस्कार।
Verse 84
यो नामजात्यादिविकल्पहीनः शब्दादिदोषव्यतिरेकरुपः । बहुस्वरुपोऽपि निरञ्जनो यस्तमीशमीढ्यं परमं भजामि ॥ ८४ ॥
जो नाम, जाति इत्यादी सर्व विकल्पांपासून रहित आहे, शब्द-वाणीशी संबंधित दोषांचा निरास हाच ज्याचा स्वभाव आहे; जो अनेक रूपांनी प्रकट होऊनही निरंजन आहे—त्या स्तुत्य परमेश्वराचे मी भजन करतो।
Verse 85
वेदान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं हिरण्यगर्भादिजगत्स्वरुपम् । अनूपमं भक्ति जनानुकम्पिनं भजामि सर्वेश्वरमादिमीड्यम् ॥ ८५ ॥
वेदान्ताने ज्याचे ज्ञान होते असा पुरातन पुरुष—हिरण्यगर्भापासून आरंभलेल्या समस्त जगताचे ज्याचेच स्वरूप आहे; अनुपम, भक्तजनांवर कृपा करणारा—त्या आद्य, स्तुत्य सर्वेश्वराचे मी भजन करतो।
Verse 86
पश्यन्ति यं वीतसमस्तदोषा ध्यानैकनिष्ठा विगतस्पृहाश्च । निवृत्तमोहाः परमं पवित्रं नतोऽस्मि संसारनिर्वर्त्तकं तम् ॥ ८६ ॥
ज्याला सर्व दोषांपासून मुक्त, ध्यानात एकनिष्ठ, स्पृहारहित व मोह-निवृत्त जन खरेच पाहतात—त्या परम पवित्र, संसारचक्र प्रवर्तक प्रभूला मी नमस्कार करतो।
Verse 87
स्मृतार्तिनाशनं विष्णुं शरणागतपालकम् । जगत्सेव्यं जगाद्धाम परेशं करुणाकरम् ॥ ८७ ॥
स्मरण होताच आर्तिनाश करणारा विष्णू, शरणागतांचे पालन करणारा; जगतास सेवनीय, जगताचे धाम, परेश, करुणाकर—त्याची मी शरण घेतो।
Verse 88
एवं स्तुतः स भगवान्विष्णुस्तेन महर्षिणा । अवाप परमां तुष्टिं शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ८८ ॥
त्या महर्षींनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या भगवान विष्णूंना परम तुष्टी प्राप्त झाली।
Verse 89
अयालिङ्ग्य मुनिं देवश्चतुर्भिर्दीर्घबाहुभिः । उवाच परमं प्रीत्या वरं वरय सुव्रत ॥ ८९ ॥
तेव्हा देवाने आपल्या चार दीर्घ बाहूंनी मुनीला आलिंगन देऊन परम प्रीतीने म्हटले— “हे सुव्रता! तुला जो वर प्रिय असेल तो माग; वर निवड.”
Verse 90
प्रीतोऽस्मि तपसा तेन स्तोत्रेण च तवानघ । मनसा यदभिप्रेतं वरं वरय सुव्रत ॥ ९० ॥
हे अनघा! तुझ्या तपाने आणि स्तोत्राने मी प्रसन्न झालो आहे। हे सुव्रता! मनात जे अभिप्रेत आहे तोच वर माग।
Verse 91
मृकण्डुरूवाच । देवदेव जगन्नाथ कृतार्थोऽस्मि न संशयः । त्वद्दर्शनमपुण्यानां दुर्लभं च यतः स्मृतम् ॥ ९१ ॥
मृकंडू म्हणाले— हे देवदेवा, हे जगन्नाथा! मी कृतार्थ झालो, यात संशय नाही। कारण अपुण्यवानांना तुझे दर्शन दुर्लभ आहे असे स्मृतित सांगितले आहे।
Verse 92
ब्रह्माद्या यं न पश्यन्ति योगिनः संशितव्रताः । धर्मिष्टा दीक्षिताश्वापि वीतरागा विमत्सराः ॥ ९२ ॥
ज्याला ब्रह्मा इत्यादीही पाहत नाहीत, तसेच दृढव्रती योगीही नाहीत; अत्यंत धर्मिष्ठ दीक्षितही नाहीत, वैराग्ययुक्त व मत्सररहितही नाहीत।
Verse 93
तं पश्यामि परं धाम किमतोऽन्यं वरं वृणे । एतेनैव कृतार्थोऽस्मि जनार्दन जगद्गुरो ॥ ९३ ॥
मी त्या परम धामाचे दर्शन करीत आहे; यापेक्षा दुसरा कोणता वर निवडू? यानेच मी कृतार्थ आहे, हे जनार्दना, हे जगद्गुरो।
Verse 94
यत्रामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपि ये । तत्पदे परमं यान्नि ते दृष्ट्वा किमुनाच्युत ॥ ९४ ॥
जिथे केवळ तुझ्या स्मरणमात्रानेही महापातकीसुद्धा तुझ्या चरणी परम पदाला पोहोचतात; हे अच्युत, तुझे दर्शन झाल्यावर त्यांना काय मिळणार नाही?
Verse 95
श्रीभगवानुवाच । सत्यत्प्रुक्तं त्वया ब्रह्मान्प्रीतीऽस्मि तव पण्डित । मद्दर्शनं हि विफलं न कदाचिद्भविष्यति ॥ ९५ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे ब्राह्मण, तू सत्यच बोललास; हे पंडित, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. माझे दर्शन कधीही निष्फळ होत नाही—कधीही व्यर्थ ठरणार नाही.
Verse 96
विष्णिर्भक्तकुटुम्बीति वदन्ति विवुधाः सदा । तदेव पालयिष्यामि मज्जनो नानृतं वदेत् ॥ ९६ ॥
ज्ञानी नेहमी म्हणतात—“विष्णू भक्तांचा कुटुंबी आहे।” त्या सत्याचेच मी पालन करीन; माझा जन कधीही असत्य बोलू नये.
Verse 97
तस्मात्त्वत्तपसातुष्टो यास्यामि तव पुत्रताम् । समस्तगुणसंयुक्तो दीर्घजीवी स्वरुपवान् ॥ ९७ ॥
म्हणून तुझ्या तपश्चर्येने संतुष्ट होऊन मी तुझा पुत्र होऊन जन्म घेईन—सर्व गुणांनी युक्त, दीर्घायुषी आणि तेजस्वी स्वरूपाचा।
Verse 98
मम जन्म कुले यस्य तत्कुलं मोक्षगामि वै । मयि तुष्टे मुनिश्रेष्ट किमसाध्यं जगत्रये ॥ ९८ ॥
ज्या कुळात माझा जन्म होतो ते कुळ निश्चयच मोक्षाला जाते. हे मुनिश्रेष्ठ, मी प्रसन्न झालो असता त्रैलोक्यात काय असाध्य आहे?
Verse 99
इत्युक्त्वा देवदेवशो मुनेरतस्य समीक्षतः । अंतर्दधे मृकण्डुश्च तपसः समवर्तत ॥ ९९ ॥
असे बोलून देवदेव, त्या मुनीच्या पाहता पाहता अंतर्धान पावले; आणि मृकंडूही तत्क्षणी तपश्चर्येत पूर्णपणे प्रवृत्त झाले।
Verse 100
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे भक्तिवर्णनप्रसङ्गेन मार्कण्डेयचरितारम्भो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात, भक्तिवर्णनाच्या प्रसंगाने ‘मार्कंडेयचरितारंभ’ नावाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames bhakti/śraddhā as the enabling cause (kāraṇa) that makes karma spiritually efficacious: without it, actions remain external and fail to please Hari, who is presented as the ultimate adhikārin (authority) and phala-dātā (giver of results).
It presents them as mutually necessary supports: bhakti is the decisive inner cause, while ācāra and āśrama-dharma are the stabilizing outer disciplines; abandoning prescribed conduct makes one ‘patita,’ and even learning, pilgrimage, or worship cannot purify one who rejects ācāra.
The chapter states a clear chain: bhakti perfects Veda-enjoined duties; those duties please Hari; from Hari’s pleasure arises true knowledge (jñāna); from jñāna comes mokṣa.
It concretizes the teaching by showing tapas and stotra culminating in Viṣṇu’s direct grace, and it opens the Mārkaṇḍeya narrative stream, linking encyclopedic instruction (dharma/bhakti/ācāra) with purāṇic theology and exemplary lives.