Yajñamālī–Sumālī Upākhyāna: Merit-Transfer through Temple Plastering (Lepa) and the Redemption of a Sinner
सनक नारदांना वेदमाळेच्या दोन ब्राह्मण पुत्रांची—यज्ञमाळी व सुमाळी—विरुद्ध जीवनकथा सांगतात. यज्ञमाळी न्यायाने वारसा वाटून दानधर्म करतो, वडिलांची सार्वजनिक कामे सांभाळतो आणि विष्णुमंदिराची सेवा करतो; सुमाळी मात्र संगीत, मद्य, वेश्या-संग, परस्त्रीगमन इत्यादी दुर्व्यसनांत धन उधळून पुढे चोरी व निषिद्ध आहारापर्यंत अधःपात होतो. दोघे एकाच वेळी मरण पावल्यावर यज्ञमाळीला विष्णुदूत विमानाने विष्णुलोकाकडे नेतात; मार्गात तो सुमाळीला यमदूतांनी भुके-तहानेने व्याकुळ प्रेत म्हणून ओढत नेताना पाहतो. करुणेने तो सख्यधर्म (सप्तपदी) स्मरून अशा पापीचा उद्धार कसा होईल असे विचारतो. विष्णुदूत सांगतात—पूर्वजन्मी यज्ञमाळीने हरिमंदिरातील चिखल काढून लेप करण्यास योग्य जागा केली होती; त्या लेपकर्माचे पुण्य दुसऱ्यास देऊ शकतो. यज्ञमाळी ते पुण्य सुमाळीस अर्पण करतो; यमदूत पळून जातात, दिव्य रथ येतो आणि दोघे विष्णुलोकास पोहोचतात. यज्ञमाळी अंतिम मोक्ष पावतो; सुमाळी नंतर पृथ्वीवर येऊन हरिभक्त सदाचारी ब्राह्मण बनतो, गंगास्नान करून विश्वेश्वराचे दर्शन घेतो व परम धाम प्राप्त करतो. शेवटी विष्णुभक्ती, हरिभक्तसंग आणि हरिनाम महापापही नष्ट करतात असे प्रतिपादन आहे।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वेदमालेः सुतौ प्रोक्तौ यावुभौ मुनिसत्तम । यज्ञमाली सुमाली च तयोः कर्माधुनोच्यत ॥ १ ॥
सनक म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! वेदमालेचे दोन पुत्र सांगितले आहेत—यज्ञमाली आणि सुमाली. आता त्यांच्या कर्मांचे वर्णन केले जाईल.
Verse 2
तयोराद्यो यज्ञमाली विभेद पितृसंचितम् । धनं द्विधा कनिष्टस्य भागमेकं ददौ तदा ॥ २ ॥
त्यांपैकी ज्येष्ठ यज्ञमालीने पित्याने संचित केलेले धन दोन भागांत विभागून तेव्हा धाकट्यास एक भाग दिला.
Verse 3
सुमाली च धनं सर्वं व्यसनाभिरकतः सदा । अपादाना दिभिश्चैव नाशयामास भो द्विज ॥ ३ ॥
आणि सुमाली तर सदैव व्यसनासक्त राहून, हे द्विज! चोरी इत्यादी दुष्कर्मांनी व अपहरणादि कृत्यांनी आपले सर्व धन उधळून नष्ट करून बसला.
Verse 4
गीतवाद्यरतो नित्यं मद्यपानरतोऽभवत् । वेश्याविभ्रमलुब्धोऽसौ परदारतोऽभवत् ॥ ४ ॥
तो नित्य गायन-वादनात मग्न आणि मद्यपानात आसक्त झाला. वेश्यांच्या विलासाला भुलून तो परस्त्रीगमनातही रमू लागला.
Verse 5
सर्वस्मिन्नाशमायाते हिरण्ये पितृसंचिते । अपहृत्य परं द्रव्यं वारस्त्रीनिरतोऽभवत् ॥ ५ ॥
वडिलांनी साठवलेले सर्व धन नष्ट झाल्यावर, त्याने दुसऱ्यांचे द्रव्य लुटले आणि तो वेश्यागमनात मग्न राहिला.
Verse 6
दृष्ट्वा सुमालिनः शूलं यज्ञमाली महामतिः । बभूव दुःखितोऽत्यर्थं भ्रातरं चदमब्रवीत् ॥ ६ ॥
सुमालीचे शूल (शस्त्र किंवा दुराचरण) पाहून महाबुद्धिमान यज्ञमाली अत्यंत दुःखी झाला आणि भावाला असे म्हणाला.
Verse 7
अलममत्यंतकष्टेन वृत्तेनास्मत्कुलेऽनुज । त्वमेक एव दुष्टात्मा महापापरतोऽभवः ॥ ७ ॥
हे अनुज! आपल्या कुळात अशा अत्यंत क्लेशदायक वर्तनाचे काय प्रयोजन? तू एकटाच दुष्टात्मा होऊन महापापात मग्न झाला आहेस.
Verse 8
एवं निवारयंतं तं बहुशो ज्येष्टसोदरम् । हनिष्यामीति निश्चित्य खङ्गहस्तः कचेऽग्रहीत् ॥ ८ ॥
अशा प्रकारे वारंवार रोखणाऱ्या त्या मोठ्या भावाला "मी ठार मारीन" असा निश्चय करून, हातात तलवार घेऊन त्याने त्याचे केस पकडले.
Verse 9
ततो महारवो जज्ञे नगरे भृशदारुणः । बबंधुर्नागराश्चैनं कुपितास्ते सुमालिनम् ॥ ९ ॥
तेव्हा नगरात अत्यंत भयंकर असा मोठा गोंधळ उठला; संतप्त नगरवासीयांनी सुमालीला पकडून बांधले।
Verse 10
यज्ञमाली ह्यमेयात्मा पौरान्संप्रार्थ्य दुःखितः । बंधनान्मोचयामास भ्रातृस्नेहविमोहितः ॥ १० ॥
यज्ञमाली—अमेय आत्म्याचा असूनही—दुःखी झाला; पौरांना कळकळीने विनवून, भ्रातृस्नेहाने मोहित होऊन त्यांना बंधनातून सोडविले।
Verse 11
यज्ञमाली पुनस्चापि बिभिदे स्वधनं द्विधा । आददे स्वयमर्द्धं च ददावर्द्धं यवीयसे ॥ ११ ॥
मग यज्ञमालीने पुन्हा आपले धन दोन भाग केले; अर्धे स्वतःकडे ठेवले आणि अर्धे धाकट्या भावाला दिले।
Verse 12
सुमाली त्वतिमूढात्मा तद्धनं चापि नारद । मूर्खैः पारंवडचंडालैर्बुभुजे च सहोद्धतः ॥ १२ ॥
हे नारद, अतिमूढ सुमालीने ते धनही उधळून टाकले; मूर्ख व नीच चांडाळांसह उद्धटपणे भोग-विलास केला।
Verse 13
असतामुपभो गाय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमंदः फलाढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते ॥ १३ ॥
दुर्जनांची संपत्ती असत् लोकांच्या भोगासाठीच ठरते; जसे फळांनी भरलेला पिचुमंद वृक्षही केवळ कावळ्यांनाच उपभोग्य होतो।
Verse 14
भ्रात्रा दत्तं धनं तञ्च सुमाली नाशयन्मुने । मद्यपानप्रमत्तश्च गोमांसा दीन्यभक्षयत् ॥ १४ ॥
हे मुने, सुमालीने भावाने दिलेले धनही उधळून टाकले; आणि मद्यपानाने मत्त होऊन तो गोमांस व इतर निषिद्ध मांसही खाऊ लागला।
Verse 15
त्यक्तो बंधुजनैः सर्वैश्चांडालस्त्रीसमन्वितः । राज्ञापि बाधितो विप्रप्रपेदे निर्जनं वनम् ॥ १५ ॥
सर्व नातलगांनी टाकून दिलेला, चांडाल स्त्रीसह, आणि राजाकडूनही त्रस्त झालेला तो ब्राह्मण निर्जन वनात निघून गेला।
Verse 16
यज्ञमाली सुधीर्विप्र सदा धर्मरतोऽभवेत् । अवारितं ददावन्नं सत्सङ्गगतकल्मषः ॥ १६ ॥
यज्ञमाळेने विभूषित असा सुज्ञ ब्राह्मण सदैव धर्मरत असावा; येणाऱ्यास अडथळा न आणता अन्नदान करावे, कारण सत्संगाने त्याचे कल्मष नष्ट होतात।
Verse 17
पित्रा कृतानि सर्वाणि तडागादीनि सत्तम । अपालयत्प्रयत्नेन सदा धर्मपरायणः ॥ १७ ॥
हे सत्तम, पित्याने केलेली तळी इत्यादी सर्व कामे त्याने प्रयत्नपूर्वक जपली व सांभाळली; तो सदैव धर्मपरायण होता।
Verse 18
विश्राणितं धनं सर्वं यज्ञमालेर्महात्मनः । सत्पात्रदाननिष्टस्य धर्ममार्गप्रवर्तिनः ॥ १८ ॥
महात्मा यज्ञमाळीने सर्व धन दानरूपाने वाटून दिले; तो सत्पात्राला दान देण्यात निष्ठावान आणि धर्ममार्ग प्रवर्तक होता।
Verse 19
अहो सदुपभोगाय सज्जनानां विभूतयः । कल्पवृक्षफलं सर्वममरैरेव भुज्यते ॥ १९ ॥
अहो! सज्जनांच्या सदुपभोगासाठी असलेली विभूती, कल्पवृक्षाच्या सर्व फळांप्रमाणे, खरे तर केवळ अमर देवच भोगतात.
Verse 20
धनं विश्राण्य धर्मार्थं यज्ञमाली महामतिः । नित्यं विष्णुगृहे सम्यक्परिचर्य्यापरोऽभवत् ॥ २० ॥
धर्मासाठी धन वितरित करून महामती यज्ञमाली नित्य विष्णुगृहात योग्य रीतीने सेवापरायण झाला.
Verse 21
कालेन गच्छता तौ तु वृद्धभावमुपागतौ । यज्ञमाली सुमाली च ह्येककाले मृतावुभौ ॥ २१ ॥
काळ पुढे सरताच ते दोघेही वृद्धत्वास आले; आणि यज्ञमाली व सुमाली—दोघेही एकाच वेळी मृत्युमुखी पडले.
Verse 22
हरिपूजारतस्यास्य यज्ञमालिमहात्मनः । हरिः संप्रेषयामास विमानं पार्षदा वृतम् ॥ २२ ॥
हरिपूजेत रत असलेल्या या महात्मा यज्ञमालीसाठी स्वयं हरिने पार्षदांनी वेढलेले दिव्य विमान पाठविले.
Verse 23
दिव्यं विमानमारुह्य यज्ञमाली महामतिः । पूज्यमानः सुरगणैः स्तूयमानो मुनीश्वरैः ॥ २३ ॥
दिव्य विमानावर आरूढ होऊन महामती यज्ञमाली, देवगणांनी पूजिला जाऊन व मुनीश्वरांनी स्तुत होऊन, महिमेसह प्रस्थित झाला.
Verse 24
गंधर्वैर्गीयमानश्च सेवितश्चाप्सरोगणैः । कामधेन्वा पुष्यमाणश्चित्राभरणभूषितः ॥ २४ ॥
तो गंधर्वांनी गायलाच जात होता, अप्सरागण त्याची सेवा करीत होते; कामधेनूने तो पुष्ट होत होता आणि नानाविध तेजस्वी अलंकारांनी तो शोभत होता।
Verse 25
कोमलैस्तुलसीमाल्यैर्भूषितस्तेजसां निधिः । गच्छन्विष्णुपदं दिव्यंमनुजं पथि दृष्टवान् ॥ २५ ॥
कोमल तुळशीमाळांनी भूषित, तो तेजाचा निधी; विष्णूच्या दिव्य पदाकडे जात असता मार्गावर त्याने एक मनुष्य पाहिला।
Verse 26
ताह्यमानं यमभटैः क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडितम् । प्रेतभूतं विवस्त्रं च दुःखितं पाशवेष्टितम् । इतस्ततः प्राधावन्तं विलपंतमनाथवत् ॥ २६ ॥
यमाचे भट त्याला ओढत नेत होते; भूक-तहानें तो पिडलेला होता। प्रेतासारखा भटकणारा, निर्वस्त्र व दुःखी, पाशांनी बांधलेला—तो इकडे-तिकडे धावत अनाथासारखा विलाप करीत होता।
Verse 27
क्रोशन्तं च सुदंतं च दृष्ट्वा मनसि विव्यथे ॥ २७ ॥
त्याचा आक्रोश आणि सुदंत यालाही पाहून, त्याचे हृदय अत्यंत व्याकुळ झाले।
Verse 28
यज्ञमालीदयायुक्तो विष्णुदूतान्समीपगान् । कोऽयं भटैर्बाध्यमानं इत्यपृच्छत्कृतांजलिः ॥ २८ ॥
दयायुक्त यज्ञमाली विष्णुदूतांच्या जवळ गेला आणि हात जोडून विचारले—“हा कोण आहे, ज्याला हे भट त्रास देत आहेत?”
Verse 29
अथ ते हरिदूतास्तं यज्ञमालिमहौजसम् । असौ सुमाली भ्राता ते पापात्मेति समब्रुवन् ॥ २९ ॥
तेव्हा हरिदूतांनी त्या महाबलवान यज्ञमालीस सांगितले—“हा सुमाली, तुझा भाऊ; ज्याचा स्वभावच पापमय आहे.”
Verse 30
यज्ञमाली समाकर्ण्य व्याख्यातं विष्णुकिंकरैः । मनसा दुःखमापन्नः पुनः पप्रच्छ नारद ॥ ३० ॥
विष्णूच्या सेवकांनी सांगितलेले ऐकून यज्ञमाली मनाने दुःखी झाला; मग नारदांनी त्यांना पुन्हा विचारले.
Verse 31
कथमस्य भवेन्मोक्षः सांचितैः पापसंचयैः । तदुपायंबदध्वं मे यूयं हि ममबांधवाः ॥ ३१ ॥
संचित पापराशी असताना याचा मोक्ष कसा होईल? त्याचा उपाय मला सांगा; कारण तुम्हीच माझे बंधू व हितचिंतक आहात.
Verse 32
सख्यं साप्तपदीनं स्यादित्याहुर्धर्मकोविदाः । सतां साप्तपदी मैत्री सत्सतां त्रिपदी तथा ॥ ३२ ॥
धर्मज्ञ म्हणतात—खरे सख्य ‘सप्तपदी’ने सिद्ध होते. सज्जनांत सात पावले चालल्याने मैत्री दृढ होते; आणि परम सत्पुरुषांत तीन पावलेही पुरेशी ठरतात.
Verse 33
सत्सतामपि ये संतस्तेषां मैत्रघी पदे पदे ॥ ३३ ॥
सज्जनांतही जे संत असतात, त्यांची मैत्री पावलोपावली दिसते—प्रत्येक पावलावर सौहार्द प्रकटते.
Verse 34
तस्मान्मे बांधवा यूयं मां नेतुं समुपागताः । यतोऽयं मम भ्रातापि मुच्यते तदिहोच्यताम् ॥ ३४ ॥
म्हणून हे माझ्या बांधवांनो, तुम्ही मला नेण्यासाठी येथे आला आहात. सांगा, असे काय करावे की माझा हा भाऊही मुक्त होईल.
Verse 35
यज्ञमालिवचः श्रुत्वा विष्णुदूता दयालवः । पुनः स्मितामुखाः प्रोचुर्यज्ञमालिहरिप्रियम् ॥ ३५ ॥
यज्ञमालीचे वचन ऐकून दयाळू विष्णुदूत पुन्हा हसतमुखाने बोलले आणि हरिप्रिय यज्ञमालीला संबोधिले.
Verse 36
विष्णुदूता ऊचुः । यज्ञमालिन्महाभाग नारायणपरायण । उपायं तव वक्ष्यामः सुमालिप्रेममुक्तिदम् ॥ ३६ ॥
विष्णुदूत म्हणाले—हे महाभाग यज्ञमालिन्, नारायणपरायण! आम्ही तुला असा उपाय सांगू, जो सुमालीला प्रेमभक्ती व मुक्ती देणारा आहे.
Verse 37
कृतं यत्सुमहत्कर्म त्वया प्राक्तनजन्मनि । प्रवक्ष्यामः समासेन तच्छ्रणुष्व समाहितः ॥ ३७ ॥
पूर्वजन्मी तू जे अत्यंत महान कर्म केलेस, ते आम्ही संक्षेपाने सांगू; तू मन एकाग्र करून ऐक.
Verse 38
पुरा त्वं वैश्यजातीयो नाम्ना विश्वंघभरः स्मृतः । त्वया कृतानि पापानि अहंत्यगणितानि वै ॥ ३८ ॥
पूर्वी तू वैश्यकुळात जन्मला होतास आणि ‘विश्वंघभर’ या नावाने प्रसिद्ध होतास. तुझ्याकडून केलेली पापे खरोखरच असंख्य व अत्यंत घोर होती.
Verse 39
सुकर्मवासनाहीनो मातापित्रोर्विरोधकृत् । एकदा बंधुभिस्त्यक्तः शोकसंतापपीडितः ॥ ३९ ॥
सुकर्माची वासना नसलेला आणि माता-पित्याचा विरोध करणारा तो एकदा बंधूंनी टाकून दिला; शोक व संतापाने पीडित झाला।
Verse 40
क्षुधाग्निनापि संतप्तः प्राप्तवान्हरिमंदिरम् । तदा वृष्टिरभूत्तत्र तत्स्थानं पंकिलं ह्यभूत ॥ ४० ॥
भुकेच्या अग्नीनेही संतप्त होऊन तो हरिमंदिरात पोहोचला. तेव्हाच तेथे पाऊस पडला आणि ते स्थान खरोखरच चिखलमय झाले.
Verse 41
दीरीकृतस्त्वया पंकस्तत्स्थाने स्थातुमिच्छया । उपलेपनतां प्राप्तं तत्स्थानं विष्णुमंदिरे ॥ ४१ ॥
त्याच ठिकाणी उभे राहण्याच्या इच्छेने तू चिखल बाजूला सारलास; आणि विष्णुमंदिरातील ते स्थान लेपन-प्रलेपनास योग्य, म्हणजेच शुद्ध व पूजनीय झाले।
Verse 42
त्वयोषितं तु तद्गात्रौ तस्मिन्देवालये द्विज । दंशितश्चैव सर्पेण प्राप्तं पञ्चत्वमेव च ॥ ४२ ॥
हे द्विज! त्या देवालयात तू त्याच्या देहावर बसलास तेव्हा तो सर्पदंशाने दंशित झाला आणि पंचत्वास, म्हणजे मृत्यूस प्राप्त झाला।
Verse 43
तेन पुण्यप्रभावेन उपलेपकृतेन च । विप्रजन्म त्वया प्राप्तं हरि भक्तिस्तथाचला ॥ ४२ ॥
त्या पुण्याच्या प्रभावाने आणि उपलेपनाच्या कर्मानेही तुला ब्राह्मणजन्म मिळाला; आणि हरिभक्तीही तुझी अचल झाली।
Verse 44
कल्पकोटिशतं साग्रं संप्राप्य हरिसन्निधिम् । वसाद्य ज्ञानमासाद्य परं मोक्षं गमिष्यसि ॥ ४३ ॥
शत कोटी कल्पांहून अधिक काळ हरिसान्निध्य प्राप्त करून, तेथे निवास करून व सम्यक् ज्ञान मिळवून, तू परम मोक्षाला जाशील।
Verse 45
अनुजं पातकिश्रेष्टं त्वं समुद्धर्त्तमिच्छसि । उपायं तव वक्ष्यामस्तं निबोध महामते ॥ ४४ ॥
तू आपल्या अनुजाला—पाप्यांमध्ये अग्रगण्याला—उद्धरू इच्छितोस. हे महामते, त्याचा उपाय मी तुला सांगतो; नीट समजून घे।
Verse 46
गोचर्ममात्रभूमेस्तु उपलेपनजं फलम् । दत्त्वोद्धर महाभाग भ्रातरं कृपयान्वितः ॥ ४५ ॥
गोचर्माएवढ्या भूमीचेही लेपन-शुद्धीकरण केल्याने जे पुण्यफळ उत्पन्न होते, हे महाभाग, ते देऊन करुणायुक्त होऊन आपल्या भावाचा उद्धार कर।
Verse 47
एवमुक्तो विष्णुदूतैर्यज्ञमाली महापतिः । तत्फलं प्रददौ तस्मै भ्रात्रे पापविमुक्तये ॥ ४६ ॥
विष्णुदूतांनी असे सांगितल्यावर महापती यज्ञमालीने भावाच्या पापमुक्तीसाठी त्या कर्माचे फळ त्याला अर्पण केले।
Verse 48
सुमाली भ्रातृदत्तेन पुण्येन गतकल्मषः । बभूव यमदूतास्तु तं त्यक्त्वा प्रपलायिताः ॥ ४७ ॥
भावाने दिलेल्या पुण्यामुळे सुमालीचे कल्मष नष्ट झाले; आणि यमदूत त्याला सोडून पळून गेले।
Verse 49
विमानं चागतं सद्यः सर्वभोगसमन्वितम् । तदा सुमाली स्वर्यानमारुह्य मुमुदे मुने ॥ ४८ ॥
क्षणात सर्वभोगसमन्वित दिव्य विमान आले। तेव्हा सुमाली त्या स्वर्गीय यानावर आरूढ होऊन, हे मुने, अत्यंत आनंदित झाला।
Verse 50
तावुभौ भ्रातरौ विप्र सुरवृंदनमस्कृतौ । अवापतुर्भृशं प्रीतिं समालिंग्य परस्परम् ॥ ४९ ॥
हे विप्र, देववृंदांनीही नमस्कृत असे ते दोघे भाऊ परस्परांना आलिंगन देऊन अत्यंत प्रीतीने आनंदित झाले।
Verse 51
यज्ञमाली सुमाली च स्तूयमानौ महर्षिभिः । गीयमानौ च गंधर्वैर्विष्णुलोकं प्रजग्मतुः ॥ ५० ॥
यज्ञमाली आणि सुमाली—महर्षींनी स्तुत केलेले व गंधर्वांनी गायिलेले—प्रस्थान करून विष्णुलोकास गेले।
Verse 52
अवाप्य हरिसालोक्यं सुमाली मुनिसत्तम । यज्ञमाली चोषतुस्तौ कल्पमेकं मुदान्वितौ ॥ ५१ ॥
हे मुनिसत्तम, सुमाली व यज्ञमाली यांनी हरिसालोक्य प्राप्त करून तेथे एक कल्पपर्यंत आनंदाने वास केला।
Verse 53
भुक्त्वा भोगान्बहूँस्तत्र यज्ञमाली महामतिः । तत्रैव ज्ञानसंपन्नः परं मोक्षमुपागतः ॥ ५२ ॥
तेथे अनेक भोग भोगून, महामती यज्ञमाली त्याच अवस्थेत ज्ञानसंपन्न होऊन परम मोक्षास प्राप्त झाला।
Verse 54
सुमाली तु महाभागो विष्णुलोके मुदान्वितः । स्थित्वा भूमिं पुनः प्राप्य विप्रत्वं समुपागतः ॥ ५३ ॥
महाभाग सुमाळी विष्णुलोकात आनंदाने निवास करून, पुन्हा पृथ्वीवर आला आणि ब्राह्मणत्वास प्राप्त झाला।
Verse 55
अतिशुद्धे कुले जातो गुणवान्वेदपारगः । सर्वसंपत्समोपेतो हरिभक्तिपरायणः ॥ ५४ ॥
तो अतिशुद्ध कुळात जन्मला, गुणवान व वेदपारंगत होता. सर्व संपत्तीने युक्त होऊन तो हरिभक्तीत पूर्ण परायण होता.
Verse 56
व्याहरन्हरिनामानि प्रपेदे जाह्नवीतटम् । तत्र स्नातश्च गंगायां दृष्ट्वा विश्वेश्वरं प्रभुम् ॥ ५५ ॥
हरिनामांचा जप करीत तो जाह्नवी (गंगा) तीरावर पोहोचला. तेथे गंगेत स्नान करून त्याने प्रभु विश्वेश्वराचे दर्शन घेतले.
Verse 57
अवाप परमं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम् । उपलेपनमाहात्म्यं कथितं ते मुनीश्वर ॥ ५६ ॥
त्याने परम स्थान प्राप्त केले, जे योगींनाही दुर्लभ आहे. हे मुनीश्वर, अशा प्रकारे उपलेपन (लेपन-शुद्धी) याचे माहात्म्य तुला सांगितले आहे.
Verse 58
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संपूज्यो जगतांपतिः । अकामादपि ये विष्णोः सकृत्पूजां प्रकुर्वते ॥ ५७ ॥
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी जगत्पतीचे यथाविधी पूजन करावे. जे निष्काम होऊनही विष्णूची एकदाच पूजा करतात, त्यांनाही महान फल मिळते.
Verse 59
न तेषां भवबंधस्तु कदाचिदपि जायते । हरिभक्तिरतान्यस्तु हरिबुद्ध्या समर्चयेत् ॥ ५८ ॥
त्यांच्यासाठी संसारबंधन कधीही उत्पन्न होत नाही. परंतु जो हरिभक्तीत रत आहे, त्याने सर्वांचे हरिबुद्धीने हरिरूप मानून समर्चन करावे.
Verse 60
तस्य तुष्यंति विप्रेंद्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । हरिभक्तिपराणां तु संगिनां संगमात्रतः ॥ ५९ ॥
हे विप्रेंद्र! त्याच्यावर ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर प्रसन्न होतात; कारण हरिभक्तिपरायण संगतीचा केवळ संगही त्यांची कृपा मिळवून देतो.
Verse 61
मुच्यते सर्वपापेभ्यो महापातकवानपि । हरिपूजापराणां च हरिनामरतात्मनाम् ॥ ६० ॥
महापातकांनी युक्त असलातरी तो सर्व पापांतून मुक्त होतो—हे हरिपूजापरायण आणि हरिनामात रत आत्म्यांसाठी सत्य आहे.
Verse 62
शुश्रूषानिरता यांति पापिनोऽपि परां गतिम् ॥ ६१ ॥
शुश्रूषा व श्रद्धायुक्त श्रवणात निरत असलेले पापीही परम गतीला पोहोचतात.
Frequently Asked Questions
Because it is framed as direct seva to Hari’s sacred space: a seemingly minor act that makes worship possible becomes a high-density karmic merit. The narrative teaches that devotional service embedded in ritual cleanliness and temple maintenance can mature into bhakti, elevate birth and destiny, and even become transferable for another’s release.
The chapter’s mechanism is puṇya-dāna (bestowal of merit): Yajñamālī grants the fruit of his lepa-merit to Sumālī. This drives away Yama’s attendants, restores Sumālī to divine conveyance, and places him in Viṣṇu’s realm, after which he continues toward purification and higher attainment through renewed devotion.
It supplies the ethical justification for intervention: friendship/kinship is validated through shared steps, implying moral responsibility. Yajñamālī’s compassion is presented not as sentimental weakness but as dharmic solidarity that motivates seeking an authorized means of rescue.
No. Yajñamālī proceeds from Viṣṇuloka to supreme liberation after vast cosmic time and true knowledge, while Sumālī first enjoys Viṣṇuloka, then returns to earth as a purified brāhmaṇa devoted to Hari, and later reaches the supreme abode—showing graded liberation tied to purification and bhakti.