The Exposition of Spiritual Knowledge (Jñāna-pradarśanam)
सनक विष्णूच्या महिमेचे श्रवण-कीर्तन तात्काळ पाप नष्ट करते असे सांगून साधकांची पात्रता-भेदरेषा स्पष्ट करतात—शांत जन षड्रिपू जिंकून ज्ञानयोगाने अक्षराला प्राप्त होतात, शुद्धकर्म करणारे कर्मयोगाने अच्युताला, तर लोभ-मोहग्रस्त प्रभूची उपेक्षा करतात. पुढे अश्वमेधासारखे पुण्य देणारी प्राचीन कथा येते—वेदमाळी हा वेदपारंगत हरिभक्त कुटुंबलोभामुळे अधर्म व्यापारात पडतो; निषिद्ध वस्तू, मद्य, व्रत विकणे व अशुद्ध दान स्वीकारणे अशी कृत्ये करतो. आशेची अतृप्तता जाणून तो वैराग्य धारण करतो, धन वाटून लोकहिताची कामे व देवालयनिर्मिती करतो आणि नर-नारायण आश्रमात जातो. तेथे तेजस्वी मुनी जानन्ती यांची भेट होऊन सत्कार मिळतो व मोक्षदायी ज्ञानाची याचना करतो. जानन्ती निरंतर विष्णुस्मरण, परनिंदा-त्याग, दया, षड्विकारांचा त्याग, अतिथिपूजन, निष्काम पुष्प-पत्रपूजा, देव-ऋषि-पितृ तर्पण, अग्निसेवा, मंदिर स्वच्छता/जीर्णोद्धार/दीपदान, प्रदक्षिणा-स्तोत्र आणि नित्य पुराण-वेदांत अध्ययन यांचा उपदेश करतात. ‘मी कोण?’ या प्रश्नाचे निरसन मनोजात अहंकार, निर्गुण आत्मतत्त्व व ‘तत्त्वमसि’ महावाक्याने होऊन ब्रह्मसाक्षात्कार प्राप्त होतो; वाराणसीत अंतिम मुक्ती मिळते. फलश्रुतीत श्रवण-पठण कर्मबंधन छेदते असे म्हटले आहे।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । पुनर्वक्ष्यामि माहात्म्यं देवदेवस्य चक्रिणः । पठतां शृण्वतां सद्यः पापराशिः प्रणश्यति 1. ॥ १ ॥
सनक म्हणाले—चक्रधारी देवदेव (विष्णू) यांचे माहात्म्य मी पुन्हा सांगतो. जे पठण करतात व जे श्रवण करतात, त्यांचा पापराशी तत्क्षणी नष्ट होतो।
Verse 2
शान्ता जितारिषड्वर्गा योगेनाप्यनहङ्कृताः । यजन्ति ज्ञानयोगेन ज्ञानरूपिणमव्ययम् ॥ २ ॥
ते शांत आहेत, षड्वर्ग (सहा अंतःशत्रू) जिंकलेले आहेत, आणि योगात स्थित असूनही अहंकाररहित आहेत; ते ज्ञानयोगाने ज्ञानस्वरूप अव्यय प्रभूची उपासना करतात।
Verse 3
तीर्थस्नानैर्विशुद्धा ये व्रतदानतपोमखैः । यजन्ति कर्मयोगेन सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३ ॥
जे तीर्थस्नानाने शुद्ध झाले आणि व्रत, दान, तप व यज्ञकर्मांनी पावन झाले, ते कर्मयोगाच्या शिस्तीने सर्वधारक अच्युताचे पूजन करतात।
Verse 4
लुब्धा व्यसनिनोऽज्ञाश्च न यजन्ति जगत्पतिम् । अजरामरवन्मूढास्तिष्ठन्ति नरकीटकाः ॥ ४ ॥
लोभी, व्यसनाधीन आणि अज्ञ लोक जगत्पतीचे पूजन करीत नाहीत; आपण अजर-अमर आहोत असे मानून मोहग्रस्त ते नरकातील किड्यांसारखे पडून राहतात।
Verse 5
तडिल्लेखाश्रिया मत्ता वृथाहङ्कारदूषिताः । न यजन्ति जगन्नाथं सर्वश्रेयोविधायकम् ॥ ५ ॥
विजेच्या रेषेसारख्या क्षणभंगुर शोभेने मत्त आणि व्यर्थ अहंकाराने दूषित झालेले लोक, सर्वश्रेष्ठ कल्याण देणाऱ्या जगन्नाथाचे पूजन करीत नाहीत।
Verse 6
हरिधर्मरताः शान्ता हरिपादाब्जसेवकाः । दैवात्केऽपीह जायन्ते लोकानुग्रहतत्पराः ॥ ६ ॥
हरिधर्मात रत, शांत आणि हरिच्या चरणकमलांचे सेवक—असे काही जन दैवयोगाने या जगात जन्म घेतात, लोकांवर कृपा करण्यास तत्पर असतात।
Verse 7
कर्मणा मनसा वाचा यो यजेद्भक्तितो हरिम् । स याति परमं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ ७ ॥
जो कर्माने, मनाने आणि वाणीने भक्तिभावाने हरिचे पूजन करतो, तो परम धामाला जातो—जे सर्व लोकांहूनही उत्तमोत्तम आहे।
Verse 8
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ८ ॥
येथेच मी हा प्राचीन पवित्र इतिवृत्त सांगतो; जो याचे पठण करतात व श्रवण करतात, त्यांचे सर्व पाप नष्ट होतात।
Verse 9
तत्प्रवक्ष्यामि चरितं यज्ञमालिसुमालिनोः । यस्य श्रवणमात्रेण वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ९ ॥
आता मी यज्ञमाली व सुमाली यांचे पावन चरित्र सांगतो; ज्याचे केवळ श्रवण केल्यानेच अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते।
Verse 10
कश्चिदासीत्पुरा विप्र ब्राह्मणो रैवतेऽन्तरे । वेदमालिरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १० ॥
हे विप्र! पूर्वी रैवताच्या काळात एक ब्राह्मण होता; तो ‘वेदमाली’ म्हणून प्रसिद्ध व वेद-वेदाṅगांत पारंगत होता।
Verse 11
सर्वभूतदयायुक्तो हरिपूजापरायणः । पुत्रमित्रकलत्रार्थं धनार्जनपरोऽभवत् ॥ ११ ॥
तो सर्व प्राण्यांवर दयाळू व हरिपूजेत परायण असूनही, पुत्र-मित्र-कलत्रासाठी धनार्जनात अत्यंत आसक्त झाला।
Verse 12
अपण्यविक्रयं चक्रे तथा च रसविक्रयम् । चण्डालाद्यैरपि तथा सम्भाषी तत्प्रतिग्रही ॥ १२ ॥
त्याने विक्री न करावयाच्या वस्तूंचाही व्यापार केला आणि मद्यादि रसाचीही विक्री केली; चांडाळादिंशीही संभाषण केले व त्यांच्याकडून दानही स्वीकारले।
Verse 13
तपसां विक्रयं चक्रे व्रतानां विक्रयं तथा । परार्थं तीर्थगमनं कलत्रार्थमकारयत् ॥ १३ ॥
त्याने तपश्चर्या व व्रत यांचा देखील विक्रय सुरू केला; परमार्थासाठीची तीर्थयात्राही संसारिक हेतूसाठी लावून पत्नीप्राप्तीसाठी ती करविली।
Verse 14
कालेन गच्छता विप्र जातौ तस्य सुतावुभौ । यज्ञमाली सुमाली च यमलावतिशोभनौ ॥ १४ ॥
काळ जात असता, हे विप्र, त्याला दोन पुत्र झाले—यज्ञमाली आणि सुमाली—अतिशय देखणे जुळी भाऊ।
Verse 15
ततः पिता कुमारौ तावतिस्नेहसमन्वितः । पोषयामास वात्सल्याद्बहुभिः साधनैस्तदा ॥ १५ ॥
मग पिता अतिशय स्नेहाने त्या दोन्ही कुमारांचे पालनपोषण करू लागला; वात्सल्यामुळे त्याने त्या वेळी अनेक साधनांनी त्यांची व्यवस्था केली।
Verse 16
वेदमालिर्बहूपायैर्धनं सम्पाद्य यत्नतः । स्वधनं गणयामास कियत्स्यादिति वेदितुम् ॥ १६ ॥
वेदमालीने अनेक उपायांनी प्रयत्नपूर्वक धन संपादले आणि ते किती झाले आहे हे जाणण्यासाठी आपल्या धनाची मोजणी करू लागला।
Verse 17
निधिकोटिसहस्राणां कोटिकोटिगुणान्वितम् । विगणय्य स्वयं हृष्टो विस्मितश्चार्थचिन्तया ॥ १७ ॥
हजारो कोटी निधींपेक्षाही अधिक, कोटीकोटी गुणांनी युक्त असे धन मोजून तो स्वतः हर्षित झाला; आणि त्याच्या अर्थाचा विचार करताना विस्मितही झाला।
Verse 18
असत्प्रतिग्रहैश्चैव अपण्यानां च विक्रयैः । मया तपोविक्रयाद्यैरेतद्धनमुपार्जितम् ॥ १८ ॥
हे धन मी असत् दान-ग्रहण व लाचारीने, विक्रीस अयोग्य वस्तूंच्या विक्रीने, तसेच तपस्येचा इत्यादींचा व्यापार करून मिळविले आहे।
Verse 19
नाद्यापि शान्तिमापन्ना मम तृष्णातिदुःसहा । मेरुतुल्यसुवर्णानि ह्यसङ्ख्यातानि वाञ्छति ॥ १९ ॥
आजही माझी असह्य तृष्णा शांत झालेली नाही; ती मेरुपर्वतासारख्या विशाल, असंख्य सुवर्णराशींची इच्छा करते।
Verse 20
अहो मन्ये महाकष्टं समस्तक्लेशसाधनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति पुनरन्यच्च कांक्षति ॥ २० ॥
अहो, हे मला महादुःख वाटते—सर्व क्लेशांचे साधन—की सर्व इच्छा मिळूनही मनुष्य पुन्हा दुसऱ्याची आकांक्षा करतो।
Verse 21
जीर्यन्ति जीर्यतः केशाः दन्ताः जीर्यन्ति जीर्यतः । चक्षुःश्रोत्रे च जोर्येते तृष्णैका तरुणायते ॥ २१ ॥
वय वाढता केस जीर्ण होतात, वय वाढता दात झिजतात; डोळे व कानही क्षीण होतात—पण तृष्णा एकटीच तरुणच राहते।
Verse 22
ममेन्द्रि याणि सर्वाणि मन्दभावं व्रजन्ति च । बलं हृतं च जरसा तृष्णा तरुणतां गता ॥ २२ ॥
माझ्या सर्व इंद्रिया मंद होत चालल्या आहेत; जरेने माझे बळ हिरावले आहे—तरीही माझी तृष्णा पुन्हा तरुण झाली आहे।
Verse 23
कष्टाशा वर्त्तते यस्य स विद्वानथ पण्डितः । सुशान्तोऽपि प्रमन्युः स्याद्धीमानप्यतिमूढधीः ॥ २३ ॥
ज्याची आशा कठीणप्राप्त वस्तूवर स्थिर आहे, तोही विद्वान व पंडित म्हणविला जातो. पण जो वरून शांत दिसतो तोही कधी प्रचंड क्रोधी होऊ शकतो; आणि बुद्धिमानही अतिमूढ बुद्धीने वागून बसतो.
Verse 24
आशा भङ्गकरी पुंसामजेयारातिसन्निभा । तस्मादाशां त्यजेत्प्राज्ञो यदीच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ २४ ॥
आशा माणसांचे भंग करणारी असून अजेय शत्रूसारखी आहे. म्हणून जो शाश्वत सुख इच्छितो, त्या प्राज्ञाने आशेचा त्याग करावा.
Verse 25
बलं तेजो यशश्चैव विद्यां मानं च वृद्धताम् । तथैव सत्कुले जन्म आशा हन्त्यतिवेगतः ॥ २५ ॥
आशा अतिवेगाने माणसाचे बळ, तेज आणि यश नष्ट करते; ती विद्या, मान आणि परिपक्वताही घालवते, तसेच सत्कुळात जन्माचा लाभही हिरावून घेते.
Verse 26
नृणामाशाभिभूतानामाश्चर्यमिदमुच्यते । किञ्चिद्दातापि चाण्डालस्तस्मादधिकतां गतः ॥ २६ ॥
आशेने ग्रासलेल्या लोकांविषयी हे आश्चर्य सांगितले जाते—चांडाळानेही जर थोडेसे दान केले, तर तो अशा माणसापेक्षा अधिक उंच स्थितीला पोहोचतो.
Verse 27
आशाभिभूताः ये मर्त्या महामोहा महोद्धताः । अवमानादिकं दुःखं न जानन्ति कदाप्यहो ॥ २७ ॥
आशेने ग्रासलेले मर्त्य महा मोहात पडून अत्यंत उद्धट होतात; अपमान-अवमानापासून सुरू होणारे दुःख ते कधीच ओळखत नाहीत—अहो!
Verse 28
मयाप्येवं बहुक्लेशैरेतद्धनमुपार्जितम् । शरीरमपि जीर्णं च जरसापहृतं बलम् ॥ २८ ॥
मीही अनेक क्लेश सोसून हे धन मिळविले; पण माझे शरीर जीर्ण झाले आणि वार्धक्याने माझे बळ हिरावून नेले आहे।
Verse 29
इतः परं यतिष्यामि परलोकार्थमादरात् । एवं निश्चित्य विप्रेन्द्र धर्ममार्गरतोऽभवत् ॥ २९ ॥
आता पुढे मी परलोकाच्या हितासाठी आदराने प्रयत्न करीन. असा निश्चय करून, हे विप्रश्रेष्ठा, तो धर्ममार्गात रत झाला।
Verse 30
तदैव तद्धनं सर्वं चतुर्द्धा व्यभजत्तथा । स्वयं तु भागद्वितयं स्वार्जितार्थादपाहरत् ॥ ३० ॥
तेव्हाच त्याने ते सर्व धन चार भागांत विभागले; पण स्वतःसाठी त्याने स्वतःच्या कमाईतून दोन भाग घेतले।
Verse 31
शेषं च भागद्वितयं पुत्रयोरुभयोर्ददौ । स्वेनार्जितानां पापानां नाशं कर्तुमनास्तदा ॥ ३१ ॥
आणि उरलेले दोन भाग त्याने आपल्या दोन्ही पुत्रांना दिले; तेव्हा त्याचा हेतू स्वतःच्या संचित पापांचा नाश करणे हा होता।
Verse 32
प्रपातडागारामांश्च तथा देवगृहान्बहून् । अन्नादीनां च दानानि गङ्गातीरे चकार सः ॥ ३२ ॥
त्याने पाणपोई, तलाव व उद्याने बांधली, तसेच अनेक देवालये उभारली; आणि गंगातीरी अन्नादि दानाची व्यवस्था केली।
Verse 33
एवं धनमशेषं च विश्राण्य हरिभक्तिमान् । नरनारायणस्थानं जगाम तपसे वनम् ॥ ३३ ॥
अशा रीतीने हरिभक्ताने सर्व धन निःशेष वाटून दिले आणि तपासाठी वनात प्रवेश करून नर-नारायणांच्या पावन स्थानी गेला।
Verse 34
तत्रापश्यन्महारम्यमाश्रमं मुनिसेवितम् । फलितैः पुष्पितैश्चैव शोभितं वृक्षसञ्चयैः ॥ ३४ ॥
तेथे त्याने अत्यंत रम्य असा, मुनिंनी सेविलेला आश्रम पाहिला; फळांनी व फुलांनी बहरलेल्या वृक्षसमूहांनी तो शोभून दिसत होता।
Verse 35
गृणद्भिः परमं ब्रह्म शास्त्रचिन्तापरैस्तथा । परिचर्यापरैर्वृद्धैर्मुनिभिः परिशोभितम् ॥ ३५ ॥
तो आश्रम वृद्ध मुनिंनी अत्यंत शोभून दिसत होता—काही परम ब्रह्माचे स्तवन करीत, काही शास्त्रचिंतनात मग्न, तर काही भक्तिभावाने परिचर्येत तत्पर होते।
Verse 36
शिष्यैः परिवृतं तत्र मुनिं जानन्तिसंज्ञकम् । गृणन्तं परमं ब्रह्म तेजोराशिं ददर्श ह ॥ ३६ ॥
तेथे शिष्यांनी वेढलेल्या ‘जानन्ति’ नावाच्या मुनिंना त्याने पाहिले; ते परम ब्रह्माचे स्तवन करीत होते आणि जणू दिव्य तेजाचा पुंज भासत होते।
Verse 37
शमादिगुणसंयुक्तं रागादिरहितं मुनिम् । शीर्णपर्णाशनं दृष्ट्वा वेदमालिर्ननाम तम् ॥ ३७ ॥
शमादी गुणांनी युक्त, रागादीपासून रहित आणि कोरडी पाने खाऊन निर्वाह करणाऱ्या त्या मुनिंना पाहून वेदमाळीने त्यांना नमस्कार केला।
Verse 38
तस्य जानन्तिरागन्तोः कल्पयामास चार्हणम् । कन्दमूलफलाद्यैस्तु नारायणधिया मुने ॥ ३८ ॥
तो आलेला अतिथी आहे असे जाणून जानन्तीने यथोचित सत्काराची व्यवस्था केली। कंद‑मूळ, फळ इत्यादी अर्पण करून, हे मुने, नारायणध्यानात मन स्थिर ठेवून तिने पूजन केले॥
Verse 39
कृतातिथ्यक्रियस्तेन वेदमाली कृताञ्जलि । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाच वदतां वरम् ॥ ३९ ॥
त्याने आतिथ्य‑कर्म पूर्ण केल्यावर वेदमालीने हात जोडून नमस्कार केला। विनयाने नतमस्तक होऊन तो वाणीच्या श्रेष्ठाला म्हणाला॥
Verse 40
भगवन्कृतकृत्योऽस्मि विगतं कल्मषं मम । मामुद्धर महाभाग ज्ञानदानेन पण्डित ॥ ४० ॥
हे भगवन्, मी कृतकृत्य झालो; माझे कल्मष नष्ट झाले. हे महाभाग पंडित, ज्ञानदान करून माझा उद्धार करा॥
Verse 41
एवमुक्तस्ततस्तेन जानन्तिर्मुनिसत्तमः । प्रोवाच प्रहसन्वाग्मी वेदमालि गुणान्वितम् ॥ ४१ ॥
असे म्हटल्यावर मुनिश्रेष्ठ जानन्ती हसत बोलले। वाणीमध्ये प्रवीण, वेद‑माळेने विभूषित आणि गुणसम्पन्न होऊन त्यांनी वेदमालीला सांगितले॥
Verse 42
जानन्तिरुवाच । शृणुष्व विप्रशार्दूल संसारोच्छेदकारणम् । प्रवक्ष्यामि समासेन दुर्लभं त्वकृतात्मनाम् ॥ ४२ ॥
जानन्ती म्हणाले—हे विप्रशार्दूल, ऐक. मी संक्षेपाने तो उपाय सांगतो जो संसार‑परिभ्रमणाचा उच्छेद करतो; जो असंयत मनाच्या लोकांना दुर्लभ आहे॥
Verse 43
भज विष्णुं परं नित्यं स्मर नारायणं प्रभुम् । परापवादं पैशुन्यं कदाचिदपि मा कृथाः ॥ ४३ ॥
सदा परम विष्णूचे भजन कर, प्रभु नारायणाचे निरंतर स्मरण कर. कधीही परनिंदा व चुगली करू नकोस॥
Verse 44
परोपकारनिरतः सदा भव महामते । हरिपूजापरश्चैव त्यज मूर्खसमागमम् ॥ ४४ ॥
हे महामते, सदा परोपकारात तत्पर राहा. हरिपूजेत दृढ राहा आणि मूर्खांचा संग त्याग॥
Verse 45
कामं क्रोधं च लोभं च मोहं च मदमत्सरौ । परित्यज्यात्मवल्लोकं दृष्ट्वा शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥
काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद व मत्सर हे सर्व त्याग. आत्मदृष्टीने जग पाहिल्यास तू शांती प्राप्त करशील॥
Verse 46
असूयां परनिन्दा च कदाचिदपि मा कुरु । दम्भाचारमहङ्कारं नैष्ठुर्यं च परित्यज ॥ ४६ ॥
कधीही असूया व परनिंदा करू नकोस. दंभयुक्त आचरण, अहंकार व कठोरता त्याग॥
Verse 47
दयां कुरुष्व भूतेषु शुश्रूषां च तथा सताम् । त्वया कृतांश्च धर्मान्वै मा प्रकाशय पृच्छताम् ॥ ४७ ॥
सर्व भूतांवर दया कर आणि सज्जनांची सेवा कर. लोकांनी विचारले तरी तू केलेले धर्मकर्म प्रसिद्ध करू नकोस॥
Verse 48
अनाचारपरान्दृष्ट्वा नोपेक्षां कुरु शक्तितः । पूजयस्वातिथिं नित्यं स्वकुटुम्बाविरोधतः ॥ ४८ ॥
अनाचाराकडे झुकलेल्या लोकांना पाहूनही, शक्तीनुसार त्यांची उपेक्षा करू नकोस; यथाशक्ती त्यांना सहाय्य कर. आणि आपल्या कुटुंबात विरोध न हो अशा रीतीने नित्य अतिथीचा सत्कार कर.
Verse 49
पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि दूर्वाभिः पल्लवैरथ । पूजयस्व जगन्नाथं नारायणमकामतः ॥ ४९ ॥
पाने, फुले किंवा फळे, तसेच दूर्वा व कोवळे पल्लव यांनी—जगन्नाथ नारायणाची निष्काम भावाने, कोणतीही फळाची इच्छा न ठेवता, पूजा कर.
Verse 50
देवानृषीन्पितॄंश्चापि तर्पयस्व यथाविधि । अग्नेश्च विधिवद्विप्र परिचर्यापरो भव ॥ ५० ॥
विधीनुसार देव, ऋषी आणि पितर यांचे तर्पण कर; आणि हे ब्राह्मण, पवित्र अग्नीचीही नियमपूर्वक सेवा करण्यास तत्पर राहा.
Verse 51
देवतायतने नित्यं सम्मार्जनपरो भव । तथोपलेपनं चैव कुरुष्व सुसमाहितः ॥ ५१ ॥
देवालयात नित्य झाडू-स्वच्छतेत तत्पर राहा; तसेच मन एकाग्र करून उपलेपन व लिपाईही कर.
Verse 52
शीर्णस्फुटितसम्धानं कुरु देवगृहे सदा । मार्गशोभां च दीपं च विष्णोरायतने कुरु ॥ ५२ ॥
देवगृहात जीर्ण किंवा तडे गेलेले जे काही असेल त्याची नेहमी दुरुस्ती-संधान कर. आणि विष्णूच्या आयतनात मार्गाची शोभा व दीपप्रज्वलनाचीही व्यवस्था कर.
Verse 53
कन्दमूलफलैर्वापि सदा पूजय माधवम् । प्रदक्षिणनमस्कारैः स्तोत्राणां पठनैस्तथा ॥ ५३ ॥
कंदमुळे व फळांनीही सदैव माधवाची पूजा कर; तसेच प्रदक्षिणा, नमस्कार आणि स्तोत्रपाठानेही भक्ती कर।
Verse 54
पुराणश्रवणं चैव पुराणपठनं तथा । वेदान्तपठनं चैव प्रत्यहं कुरु शक्तितः ॥ ५४ ॥
पुराणश्रवण व पुराणपठन, तसेच वेदान्तपठनही—दररोज आपल्या शक्तीनुसार कर।
Verse 55
एवंस्थिते तव ज्ञानं भविष्यत्युत्तमोत्तमम् । ज्ञानात्समस्तपापानां मोक्षो भवति निश्चितम् ॥ ५५ ॥
असे झाल्यावर तुझे ज्ञान परमोत्कृष्ट होईल; आणि त्या ज्ञानामुळे सर्व पापांपासून मुक्ती निश्चयाने होते।
Verse 56
एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्महामतिः । तथा ज्ञानरतो नित्यं ज्ञानलेशमवाप्तवान् ॥ ५६ ॥
त्याने असे बोध दिल्यावर महाबुद्धिमान वेदमाळी नित्य ज्ञानात रत झाला, आणि कालांतराने ज्ञानाचा एक अंश प्राप्त केला।
Verse 57
वेदमालि कदाचित्तु ज्ञानलेशप्रचोदितः । कोऽहं मम क्रिया केति स्वयमेव व्यचिन्तयत् ॥ ५७ ॥
वेदमाळी कधीतरी ज्ञानाच्या अल्प लेशाने प्रेरित होऊन स्वतःच विचार करू लागला—“मी कोण? आणि माझी क्रिया (कर्तव्य) काय?”
Verse 58
मम जन्म कथं जातं रूपं कीदृग्विधं मम । एवं विचारणपरो दिवानिशमतन्द्रि तः ॥ ५८ ॥
“माझा जन्म कसा झाला आणि माझे रूप कसे आहे?”—असा विचार करत तो दिवस-रात्र आळस न करता अखंड चिंतनात मग्न राहिला।
Verse 59
अनिश्चितमतिर्भूत्वा वेदमालिर्द्विजोत्तमः । पुनर्जानन्तिमागम्य प्रणम्येदमुवाच ह ॥ ५९ ॥
मनात अनिश्चितता येताच श्रेष्ठ ब्राह्मण वेदमाळी पुन्हा जानन्तीकडे आला; नमस्कार करून तो असे बोलला।
Verse 60
वेदमालिरुवाच । ममचित्तमतिभ्रान्तं गुरो ब्रह्मविदां वर । कोऽहं मम क्रिया का च मम जन्म कथं वद ॥ ६० ॥
वेदमाळी म्हणाला—हे गुरुदेव, ब्रह्मविद्येचे श्रेष्ठ जाणकार! माझे चित्त व बुद्धी भ्रमित झाली आहे. मी कोण? माझे कर्तव्य काय? आणि माझा जन्म कसा झाला—कृपा करून सांगा।
Verse 61
जानन्तिरुवाच । सत्यं सत्यं महाभाग चित्तं भ्रान्तं सुनिश्चितम् । अविद्यानिलयं चित्तं कथं सद्भावमेष्यति ॥ ६१ ॥
जानन्ती म्हणाला—सत्यच सत्य, हे महाभाग! चित्त निश्चयाने भ्रमित आहे. जे चित्त अविद्येचे निवासस्थान आहे, ते सद्भाव (यथार्थ) कसे प्राप्त करील?
Verse 62
ममेति गदितं यत्तु तदपि भ्रान्तिरिष्यते । अहङ्कारो मनोधर्म आत्मनो न हि पण्डित ॥ ६२ ॥
“माझे” असे जे म्हणतात, तेही भ्रांतीच मानले जाते. हे पंडित! अहंकार हा मनाचा धर्म आहे; आत्म्याचा नव्हे.
Verse 63
पुनश्च कोऽहंमित्युक्तं वेदमाले त्वया तु यत् । मम जात्यादिशून्यस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६३ ॥
हे वेदमाले! तू पुन्हा विचारलेस—“मी कोण?” पण मी जातीआदींनी शून्य आहे; मग मी स्वतःला नाव कसे देऊ?
Verse 64
अनौपम्यस्वभावस्य निर्गुणस्य परात्मनः । निरूपस्याप्रमेस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६४ ॥
ज्याचा स्वभाव अनुपम, जो निर्गुण, निरूप (अवर्णनीय) व अप्रमेय असा परात्मा—त्याला मी नाव कसे देऊ?
Verse 65
परं ज्योतिस्स्वरूपस्य परिपूर्णाव्ययात्मनः । अविच्छिन्नस्वभावस्य कथ्यते च कथं क्रिया ॥ ६५ ॥
ज्याचे स्वरूपच परम ज्योती आहे, जो परिपूर्ण व अव्यय आत्मा आहे, ज्याचा स्वभाव अविच्छिन्न आहे—त्याच्याविषयी ‘क्रिया’ कशी म्हणावी, आणि ती कशी संभवेल?
Verse 66
स्वप्रकाशात्मनो विप्र नित्यस्य परमात्मनः । अनन्तस्य क्रिया चैव कथं जन्म च कथ्यते ॥ ६६ ॥
हे विप्र! जो परमात्मा स्वप्रकाश, नित्य व अनंत आहे—त्याच्याविषयी क्रिया आणि जन्म कसे म्हणता येतील?
Verse 67
ज्ञानैकवेद्यमजरं परं ब्रह्म सनातनम् । परिपूर्णं परानन्दं तस्मान्नान्यदिह द्विज ॥ ६७ ॥
जे परम, सनातन ब्रह्म अजर आहे व केवळ ज्ञानानेच वेद्य आहे; ते परिपूर्ण व परमानंदस्वरूप आहे. म्हणून, हे द्विज, येथे त्याच्याव्यतिरिक्त काहीही नाही.
Verse 68
तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यो ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् । ज्ञाने त्वनाहते सिद्धे सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् ॥ ६८ ॥
“तत्त्वमसि” इत्यादी महावाक्यांपासून मोक्षाचे साधन असलेले मुक्तिदायक ज्ञान उत्पन्न होते. ते ज्ञान जेव्हा अनाहत, अढळ व दृढ सिद्ध होते, तेव्हा सर्व जग ब्रह्ममय भासते॥
Verse 69
एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्मुनीश्वर । मुमोद पश्यन्नात्मानमात्मन्येवाच्युतं प्रभुम् ॥ ६९ ॥
अशा प्रकारे त्याने बोध दिल्यावर, हे मुनीश्वर, वेदमाळी आनंदित झाला. त्याने स्वतःचा आत्मा पाहिला आणि त्याच आत्म्यात अव्यय प्रभु अच्युताचे दर्शन घेतले॥
Verse 70
उपाधिरहितं ब्रह्म स्वप्रकाशं निरञ्जनम् । अहमेवेति निश्चित्य परां शान्तिमवाप्तवान् ॥ ७० ॥
उपाधिरहित, स्वप्रकाश व निरंजन ब्रह्म—“तेच मी आहे” असा निश्चय करून त्याने परम शांती प्राप्त केली॥
Verse 71
ततश्च व्यवहारार्थं वेदमालिर्मुनीश्वरम् । गुरुं प्रणम्य जानन्तिं सदा ध्यानपरोऽभवत् ॥ ७१ ॥
मग व्यवहाराच्या मर्यादेसाठी वेदमाळीने मुनीश्वर गुरु—सर्वज्ञ ज्ञानी—यांना नमस्कार केला आणि त्यानंतर तो सदैव ध्यानपर झाला॥
Verse 72
गते बहुतिथे काले वेदमालिर्मुनीश्वर । वाराणसीपुरं प्राप्य परं मोक्षमवाप्तवान् ॥ ७२ ॥
दीर्घ काळ गेल्यावर मुनीश्वर वेदमाळी वाराणसी नगरीस पोहोचला आणि त्याने परम मोक्ष प्राप्त केला॥
Verse 73
य इमं पठतेऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स कर्मपाशविच्छेदं प्राप्य सौख्यमवाप्नुयात् ॥ ७३ ॥
जो एकाग्रचित्ताने हा अध्याय पठण करतो किंवा श्रवण करतो, तो कर्मपाशाचा छेद प्राप्त करून कल्याणरूप सुख मिळवितो.
Verse 74
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ज्ञाननिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात ‘ज्ञाननिरूपण’ नावाचा पस्तीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
As a Purāṇic phalaśruti strategy, it elevates śravaṇa (devotional listening) as a powerful, accessible substitute for costly Vedic royal rites, while reorienting merit toward inner purification, Viṣṇu-bhakti, and mokṣa-dharma rather than ritual prestige alone.
A combined regimen of yama-like ethics (non-slander, non-envy, compassion, humility), devotional worship with simple offerings (leaves/flowers/fruits), ritual duties (libations to devas/ṛṣis/pitṛs and fire-service), temple-sevā (cleaning, plastering, repairs, lamps, pathway beautification), and daily study/listening to Purāṇas and Vedānta—done niṣkāma (without desire for reward).
The chapter presents Viṣṇu/Nārāyaṇa as the Imperishable Reality and culminates in non-dual Self-knowledge through mahāvākya, portraying jñāna as the fruition of purified karma and steadfast bhakti—an integrative Purāṇic model where devotion matures into Brahman-realization.