The Characteristics of Devotion to Hari
नारद सनकांना विचारतात—योगाची अंगे सांगितल्यानंतरही प्रभू कसा प्रसन्न होतो? सनक सांगतात की नारायणाची एकनिष्ठ उपासना केल्यानेच मोक्ष मिळतो; भक्त शत्रुत्व व आपत्तींमधून रक्षित राहतात आणि इंद्रिये विष्णूचे दर्शन, पूजा व नामसेवा यात लागल्याने फलदायी होतात. ते गुरु व केशव यांचे परम माहात्म्य वारंवार सांगून, संसाराच्या असारतेत हरि-उपासना हाच एकमेव स्थिर सत्य आहे असे ठाम करतात. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह, नम्रता, करुणा, सत्संग व अखंड नामजप यांसह जागृत–स्वप्न–सुषुप्ति विचारातून प्रभूला उपाधिरहित अंतर्यामी नियंता म्हणून दर्शवतात. आयुष्य क्षणभंगुर असल्याने तातडीने भक्ति करण्याचा आग्रह करतात, गर्व, मत्सर, क्रोध व काम यांची निंदा करतात, विष्णुमंदिरातील सेवा (स्वच्छता करणेही) गौरवतात, आणि भक्ति सामाजिक भेदांपलीकडे श्रेष्ठ आहे असे सांगतात. शेवटी जनार्दनाचे स्मरण, पूजन व शरणागतीने संसारबंधन तुटून परमधाम प्राप्त होते असा निष्कर्ष देतात.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । समाख्यातानि सर्वाणि योगाङ्गानि महामुने । इदानीमपि सर्वज्ञ यत्पृच्छामि तदुच्यताम् 1. ॥ १ ॥
नारद म्हणाले—हे महामुने, योगाची सर्व अंगे सांगितली आहेत. आता देखील, हे सर्वज्ञ, मी जे विचारतो ते कृपया सांगावे.
Verse 2
योगो भक्तिमतामेव सिध्यतीति त्वयोदितम् । यस्य तुष्यति सर्वेशस्तस्य भक्तिश्च शाश्वतम् ॥ २ ॥
तुम्ही सांगितले की योग फक्त भक्तिमानांनाच सिद्ध होतो. ज्याच्यावर सर्वेश्वर प्रसन्न होतात, त्याची भक्ती शाश्वत होते.
Verse 3
यथा तुष्यति सर्वेशो देवदेवो जनार्दनः । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ मुने कारुण्यवारिधे ॥ ३ ॥
हे सर्वज्ञ मुने, करुणासागर, सर्वेश्वर देवदेव जनार्दन कशाने प्रसन्न होतो ते मला सांगावे.
Verse 4
सनक उवाच । नारायणं परं देवं सच्चिदानन्दविग्रहम् । भज सर्वात्मना विप्र यदि मुक्तिमभीप्ससि ॥ ४ ॥
सनक म्हणाले—हे विप्रा, जर तुला मुक्ति हवी असेल तर सच्चिदानंदस्वरूप परमदेव नारायणाचे सर्वात्मभावे भजन कर.
Verse 5
रिपवस्तं न हिंसन्ति न बाधन्ते ग्रहाश्च तम् । राक्षसाश्च न चेक्षन्ते नरं विष्णुपरायणम् ॥ ५ ॥
जो मनुष्य विष्णुपरायण आहे, त्याला शत्रू इजा करत नाहीत, ग्रहही बाधा देत नाहीत; राक्षससुद्धा त्याच्याकडे पाहत नाहीत.
Verse 6
भक्तिर्दृढा भवेद्यस्य देवदेवे जनार्दने । श्रैयांसि तस्य सिध्यन्ति भक्तिमन्तोऽधिकास्ततः ॥ ६ ॥
ज्याची देवदेव जनार्दनावर दृढ भक्ती होते, त्याची सर्व श्रेयसाधने व मंगलसिद्धी पूर्ण होतात; कारण भक्तच सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ मानले जातात।
Verse 7
पादौ तौ सफलौ पुंसां यौ विष्णुगृहगामिनौ । तौ करौ सफलौ ज्ञेयौ विष्णुपूजापरौ तु यौ ॥ ७ ॥
पुरुषाचे ते दोन पायच सफल, जे विष्णुगृह (मंदिरा)कडे जातात; आणि ते दोन हातही सफल जाणावेत, जे विष्णुपूजेत तत्पर असतात।
Verse 8
ते नेत्रे सुफले पुंसां पश्यतो ये जनार्दनम् । सा जिह्वा प्रोच्यते सद्भिर्हरिनामपरा तु या ॥ ८ ॥
पुरुषाची ती नेत्रेच सुफल, जी जनार्दनाचे दर्शन करतात; आणि जी जीभ हरिनामात परायण असते तीच सत्पुरुषांनी खरी जीभ म्हणून सांगितली आहे।
Verse 9
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । तत्त्वं गुरुसमं नास्ति न देवः केशवात्परः ॥ ९ ॥
सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य—भुजा उचलून मी सांगतो। गुरुसमान कोणतेही तत्त्व नाही, आणि केशवापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही देव नाही।
Verse 10
सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वच्मि पुनःपुनः । असारेऽस्मिस्तु संसारे सत्यं हरिसमर्चनम् ॥ १० ॥
मी सत्य बोलतो, हित बोलतो, सार पुन्हा पुन्हा सांगतो: या असार संसारात खरे सत्य म्हणजे केवळ हरिचे समर्चन (पूजन) होय।
Verse 11
संसारपाशं सुदृढं महामोहप्रदायकम् । हरिभक्तिकुठारेण च्छित्त्वात्यन्तसुखी भव ॥ ११ ॥
संसाराचा अतिदृढ पाश, जो महामोह देतो, तो हरिभक्तीच्या कुऱ्हाडीने छेदून तू परम सुखी हो।
Verse 12
तन्मनः संयुतं विष्णौ सा वाणी यत्परायणा । ते श्रोत्रे तत्कथासारपूरिते लोकवन्दिते ॥ १२ ॥
धन्य ते मन जे विष्णूमध्ये युक्त आहे; धन्य ती वाणी जी त्यांच्याच परायण आहे. धन्य ती कानें, जी त्यांच्या कथासाराने भरून लोकवंद्य ठरतात।
Verse 13
आनन्दमक्षरं शून्यमवस्थात्रितयैरपि । आकाशमध्यगं देवं भज नारद सन्ततम् ॥ १३ ॥
हे नारदा! जो देव आनंदस्वरूप, अक्षर, उपाधिरहित शून्य, जागृत्-स्वप्न-सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांनाही अतीत, आणि आकाशमध्यग (सर्वव्यापी) आहे—त्याचे सतत भजन कर।
Verse 14
स्थानं न शक्यते यस्य स्वरूपं वा कदाचन । निर्देष्टुं मुनिशार्दूल द्र ष्टुं वाप्यकृतात्मभिः ॥ १४ ॥
हे मुनिशार्दूल! ज्यांचे स्थान किंवा स्वरूप कधीही नेमके दाखविता येत नाही; आणि ज्यांचे दर्शनही अशुद्ध, अकृतात्मा जनांना होत नाही।
Verse 15
समस्तैः करणैर्युक्तो वर्त्ततेऽसौ यदा तदा । जाग्रदित्युच्यते सद्भिरन्तर्यामी सनातनः ॥ १५ ॥
जेव्हा तो सनातन अंतर्यामी सर्व इंद्रिय-करणांनी युक्त होऊन व्यवहार करतो, तेव्हा सज्जन त्यास ‘जागृत्’ अवस्था म्हणतात।
Verse 16
यदान्तःकरणैर्युक्तः स्वेच्छया विचरत्यसौ । स्वपन्नित्युच्यते ह्यात्मा यदा स्वापविवर्जितः ॥ १६ ॥
जेव्हा आत्मा मन-बुद्धी-अहंकार-चित्त अशा अंतःकरणांनी युक्त होऊन स्वेच्छेने विचरतो, तेव्हा तो ‘नित्य-स्वप्नशील’ म्हणतात; आणि जेव्हा तो निद्रारहित होतो, तेव्हा तो ‘स्वापातीत’ आत्मा ठरतो.
Verse 17
न बाह्यकरणैर्युक्तो न चान्तः करणैस्तथा । अस्वरूपो यदात्मासौ पुण्यापुण्यविवर्जितः ॥ १७ ॥
तो आत्मा न बाह्य इंद्रियांशी युक्त असतो, न अंतःकरणाशीही. जेव्हा आत्मा कोणत्याही विशिष्ट रूपात मर्यादित नसतो, तेव्हा तो पुण्य-पाप दोन्हींपासून मुक्त राहतो.
Verse 18
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो ह्यानन्दो निर्गुणो विभुः । परब्रह्ममयो देवः सुषुप्त इति गीयते ॥ १८ ॥
सर्व उपाधींमधून मुक्त, तो आनंदस्वरूप, निर्गुण व सर्वव्यापी आहे. परब्रह्ममय तो देव ‘सुषुप्ती’ अवस्थेच्या रूपाने गाईला जातो.
Verse 19
भावनामयमेतद्वै जगत्स्थावरजङ्गमम् । विद्युद्विलोलं विप्रेन्द्र भज तस्माज्जनार्दनम् ॥ १९ ॥
हे विप्रेंद्र! स्थावर-जंगम असे हे सारे जग खरेच भावनामय आहे आणि विजेसारखे चंचल आहे; म्हणून जनार्दनाचे भजन कर.
Verse 20
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । वर्तन्ते यस्य तस्यैव तुष्यते जगतां पतिः ॥ २० ॥
ज्याच्यात अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह दृढपणे वसतात—त्याच्यावर जगतांचा स्वामी भगवान प्रसन्न होतो.
Verse 21
सर्वभूतदयायुक्तो विप्रपूजा परायणः । तस्य तुष्टो जगन्नाथो मधुकैटभमर्दनः ॥ २१ ॥
जो सर्वभूतांवर दयायुक्त असून विप्रपूजेत परायण आहे, त्याच्यावर जगन्नाथ—मधु-कैटभमर्दन—प्रसन्न होतो।
Verse 22
सत्कथायां च रमते सत्कथां च करोति यः । सत्सङ्गो निरहङ्कारस्तस्य प्रीतो रमापतिः ॥ २२ ॥
जो सत्कथेत रमतो आणि सत्कथेचा प्रवर्तनही करतो, जो सत्संगात राहतो व अहंकाररहित आहे—त्याच्यावर रमापती (विष्णु) प्रसन्न होतो।
Verse 23
नामसङ्कीर्त्तनं विष्णोः क्षुत्तृट्प्रस्खलितादिषु । करोति सततं यस्तु तस्य प्रीतो ह्यधोक्षजः ॥ २३ ॥
भूक, तहान, ठेचकाळणे इत्यादी अवस्थांतही जो सतत विष्णूचे नामसंकीर्तन करतो—त्याच्यावर अधोक्षज प्रभू प्रसन्न होतो।
Verse 24
या तु नारी पतिप्राणा पतिपूजापरायणा । तस्यास्तुष्टो जगन्नाथो ददाति स्वपदं मुने ॥ २४ ॥
हे मुने! जी स्त्री पतिप्राणा असून पतिपूजा-सेवेत परायण आहे, तिच्यावर प्रसन्न होऊन जगन्नाथ तिला आपले परम पद देतो।
Verse 25
असूयारहिता ये तु ह्यहङ्कारविवर्जिताः । देवपूजापराश्चैव तेषां तुष्यति केशवः ॥ २५ ॥
जे असूयारहित, अहंकारविवर्जित आणि देवपूजेत परायण आहेत—त्यांच्यावर केशव प्रसन्न होतो।
Verse 26
तस्माच्छृणुष्व देवर्षे भजस्व सततं हरिम् । मा कुरुष्व ह्यहङ्कारं विद्युल्लोलश्रिया वृथा ॥ २६ ॥
म्हणून, हे देवर्षी, नीट ऐक आणि सदैव हरिचे भजन कर. अहंकार करू नकोस; वीजेसारखी चंचल श्री मिळविण्यासाठीचा व्यर्थ गर्व निष्फळ आहे.
Verse 27
शरीरं मृत्युसंयुक्तं जीवनं चाति चञ्चलम् । राजादिभिर्धनं बाध्यं सम्पदः क्षणभङ्गुराः ॥ २७ ॥
हे शरीर मृत्यूसह बांधलेले आहे आणि जीवन अत्यंत चंचल आहे. धन राजादिकांकडूनही हिरावले जाऊ शकते; सर्व संपत्ती क्षणभंगुर आहे.
Verse 28
किं न पश्यसि देवर्षे ह्यायुषार्द्धं तु निद्र या । हतं च भोजनाद्यैश्च कियदायुः समाहृतम् ॥ २८ ॥
हे देवर्षी, तुला दिसत नाही का की आयुष्याचा अर्धा भाग झोपेत नष्ट होतो? आणि भोजनादीतही खर्च होतो—मग श्रेष्ठ साधनेसाठी किती आयुष्य उरते?
Verse 29
कियदायुर्बालभावाद् वृद्धभावात्कियद् बृथा । कियद्विषयभोगैश्च कदा धर्मान्करिष्यति ॥ २९ ॥
किती आयुष्य बालपणात जाते, किती वार्धक्यात, आणि किती व्यर्थ नष्ट होते. किती विषयभोगात खर्च होते—मग मनुष्य कधी धर्म करणार?
Verse 30
बालभावे च वार्द्धक्ये न घटेताच्युतार्चनम् । वयस्येव ततो धर्मान्कुरु त्वमनहङ्कृतः ॥ ३० ॥
बालपणात आणि वार्धक्यात अच्युताची आराधना यथायोग्य होत नाही. म्हणून तरुण वयातच, अहंकाररहित होऊन, तू धर्मकर्म कर.
Verse 31
मा विनाशं व्रज मुने मग्नः संसारगह्वरे । वपुर्विनाशनिलयमापदां परमं पदम् ॥ ३१ ॥
हे मुने, संसाररूपी गह्वरात मग्न होऊन विनाशाकडे जाऊ नकोस. हे शरीर नाशाचे निवासस्थान व आपत्तींचे परम स्थान आहे.
Verse 32
शरीरं भोगनिलयं मलाद्यैः परिदूषितम् । किमर्थं शाश्वतधिया कुर्यात्पापं नरो वृथा ॥ ३२ ॥
हे शरीर भोगांचे निवासस्थान असून मल इत्यादींनी पूर्ण दूषित आहे. मग शाश्वताचे ज्ञान असलेला मनुष्य व्यर्थ पाप का करील?
Verse 33
असारभूते संसारे नानादुःखसमन्विते । विश्वासो नात्र कर्त्तव्यो निश्चितं मृत्युसङ्कुले ॥ ३३ ॥
या असार संसारात, जो नानाविध दुःखांनी भरलेला आहे, येथे कधीही विश्वास ठेवू नये; हा निश्चयच मृत्यूने गजबजलेला आहे.
Verse 34
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् । देहयोगनिवृत्यर्थं सद्य एव जनार्दनम् ॥ ३४ ॥
म्हणून हे विप्रश्रेष्ठ, ऐक—मी हे सत्य सांगतो: देहबंधनाची निवृत्ती व्हावी म्हणून त्वरितच जनार्दनाची शरण जा.
Verse 35
मानं त्यक्त्वा तथा लोभं कामक्रोधविवर्जितः । भजस्व सततं विष्णुं मानुष्यमतिदुर्लभम् ॥ ३५ ॥
अहंकार व लोभ त्यागून, काम-क्रोधापासून दूर राहा. सतत विष्णूचे भजन कर; मानवी जन्म अत्यंत दुर्लभ आहे.
Verse 36
कोटिजन्मसहस्रेषु स्थावरादिषु सत्तम । सम्भ्रान्तस्य तु मानुष्यं कथञ्चित्परिलभ्यते ॥ ३६ ॥
हे सत्पुरुषश्रेष्ठ! स्थावरादि योन्यांत हजारो—कोटी जन्मांनंतर, अंतःकरणी जागृत झालेल्या जीवाला कसेतरीच मनुष्यजन्म प्राप्त होतो।
Verse 37
तत्रापि देवताबुद्धिर्दानबुद्धिश्च सत्तम । भोगबुद्धिस्तथा नॄणां जन्मान्तरतपः फलम् ॥ ३७ ॥
हे सत्तम! त्या मनुष्यदेहातही देवतांप्रती श्रद्धा, दानबुद्धी आणि नृणांमध्ये भोगाची प्रवृत्ती—हे सर्व पूर्वजन्मीच्या तपाचे फळ आहे।
Verse 38
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य यो हरिं नार्चयेत्सकृत् । मूर्खः कोऽस्ति परस्तस्माज्जडबुद्धिरचेतनः ॥ ३८ ॥
दुर्लभ मनुष्यदेह मिळूनही जो हरिचे एकदाही अर्चन करीत नाही, त्याहून मोठा मूर्ख कोण—जडबुद्धी, विवेकहीन!
Verse 39
दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं नार्चयन्ति च ये हरिम् । तेषामतीव मूर्खाणां विवेकः कुत्र तिष्ठति ॥ ३९ ॥
दुर्लभ मनुष्यजन्म मिळूनही जे हरिचे अर्चन करीत नाहीत, अशा अतिशय मूर्खांमध्ये विवेक कुठे टिकेल?
Verse 40
आराधितो जगन्नाथो ददात्यभिमतं फलम् । कस्तं न पूजयेद्विप्र संसाराग्निप्रदीपितः ॥ ४० ॥
आराधिला असता जगन्नाथ अभिमत फळ देतात। हे विप्र! संसाराग्नीने दग्ध झालेला कोण असा की जो त्यांची पूजा करणार नाही?
Verse 41
चण्डालोऽपि मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्तो द्विजाधिकः । विष्णुभक्तिविहीनश्च द्विजोऽपि श्वपचाधमः ॥ ४१ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! चांडाळ जरी विष्णुभक्त असेल तरी तो द्विजापेक्षा श्रेष्ठ आहे; आणि जो द्विज विष्णुभक्तिविहीन आहे, तो निश्चयच श्वपचासारखा अधम आहे।
Verse 42
तस्मात्कामादिकं त्यक्त्वा भजेत हरिमव्ययम् । यस्मिंस्तुष्टेऽखिलं तुष्येद्यतः सर्वगतो हरिः ॥ ४२ ॥
म्हणून कामादि दोष त्यागून अव्यय हरिचे भजन करावे; कारण ज्याच्या प्रसन्नतेने सर्व काही प्रसन्न होते, तो हरि सर्वत्र व्याप्त आहे।
Verse 43
यथा हस्तिपदे सर्वं पदमात्रं प्रलीयते । तथा चराचरं विश्वं विष्णावेव प्रलीयते ॥ ४३ ॥
जसे हत्तीच्या पावलाच्या ठशात इतर सर्व पावलांचे ठसे सामावतात, तसेच चराचर समस्त विश्व अखेरीस विष्णूमध्येच लीन होते।
Verse 44
आकाशेन यथा व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् । तथैव हरिणा व्याप्तं विश्वमेतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
जसे आकाश स्थावर-जंगम जगताला व्यापून आहे, तसेच हे चराचर विश्व हरिने व्यापलेले आहे।
Verse 45
जन्मनो मरणं नॄणां जन्म वै मृत्युसाधनम् । उभे ते निकटे विद्धि तन्नाशो हरिसेवया ॥ ४५ ॥
मनुष्यांसाठी जन्मानंतर मरण येते, आणि जन्मच मृत्यूचे कारण ठरते। हे दोन्ही अगदी निकट आहेत असे जाण; त्यांचा नाश हरिसेवेमुळे होतो।
Verse 46
ध्यातः स्मृतः पूजितो वा प्रणतो वा जनार्दनः । संसारपाशविच्छेदी कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ ४६ ॥
ध्यान केला, स्मरण केला, पूजिला किंवा प्रणाम केला तरी—जनार्दनच संसारबंधन छेदणारा आहे; मग कोण त्याची प्रतिपूजा करणार नाही?
Verse 47
यन्नामोच्चारणादेव महापातकनाशनम् । यं समभ्यर्च्य विप्रर्षे मोक्षभागी भवेन्नरः ॥ ४७ ॥
हे विप्रऋषिश्रेष्ठ! ज्यांचे नामोच्चारण होताच महापातके नष्ट होतात; आणि ज्यांची सम्यक् अर्चना केल्याने मनुष्य मोक्षाचा भागी होतो.
Verse 48
अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रमिदं द्विज । हरिनाम्नि स्थिते लोकः संसारे परिवर्त्तते ॥ ४८ ॥
अहो, किती विचित्र—कितीच विचित्र, हे द्विज! हरिनाम स्थिर असता संसाराच्या फेर्यातही लोक परिवर्तित होतो.
Verse 49
भूयो भूयोऽपि वक्ष्यामि सत्यमेतत्तपोधन । नीयमानो यमभटैरशक्तो धर्मसाधनैः ॥ ४९ ॥
हे तपोधन! मी पुन्हा पुन्हा सांगतो—हेच सत्य आहे: यमदूत ओढून नेत असता मनुष्य धर्मसाधनांना असमर्थ होतो.
Verse 50
यावन्नेन्द्रि यवैकल्यं यावद्व्याधिर्न बाधते । तावदेवार्चयेद्विष्णुं यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ५० ॥
जोपर्यंत इंद्रिये दुर्बल होत नाहीत आणि जोपर्यंत व्याधी बाधत नाही, तोपर्यंत—मुक्तीची इच्छा असेल तर—विष्णूची त्वरित अर्चना करावी.
Verse 51
मातुर्गर्भाद्विनिष्क्रान्तो यदा जन्तुस्तदैव हि । मृत्युः संनिहितो भूयात्तस्माद्धर्मपरो भवेत् ॥ ५१ ॥
मातेच्या गर्भातून बाहेर पडताच जीवाजवळ मृत्यू निकट असतो; म्हणून धर्मपरायण व्हावे.
Verse 52
अहो कष्टमहो कष्टमहोकष्टमिदं वपुः । विनश्वरं समाज्ञाय धर्मं नैवाचरत्ययम् ॥ ५२ ॥
अहो, किती कष्टदायक—किती कष्टदायक हे शरीर! नश्वर आहे हे जाणूनही मनुष्य धर्माचरण करत नाही.
Verse 53
सत्यं सत्यं पुनःसत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । दम्भाचारं परित्यज्य वासुदेवं समर्चयेत् ॥ ५३ ॥
सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य—भुजा उंचावून असे सांगितले जाते. दंभाचार सोडून वासुदेवाचे श्रद्धेने पूजन करावे.
Verse 54
भूयो भूयो हितं वच्मि भुजमुद्धृत्य नारद । विष्णुः सर्वात्मना पूज्यस्त्याज्यासूया तथानृतम् ॥ ५४ ॥
हे नारद, मी पुन्हा पुन्हा हिताचे वचन सांगतो—भुजा उंचावून: विष्णूची सर्वभावे पूजा करावी आणि असूया व असत्य त्यागावे.
Verse 55
क्रोधमूलो मनस्तापः क्रोधः संसारबन्धनम् । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ५५ ॥
मनस्तापाचे मूळ क्रोध आहे; क्रोधच संसारबंधन आहे. क्रोध धर्माचा क्षय करतो—म्हणून तो पूर्णपणे टाळावा.
Verse 56
काममूलमिदं जन्म कामः पापस्य कारणम् । यशःक्षयकरः कामस्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ॥ ५६ ॥
हे देहधारी जन्म कामनेच्या मुळावर उभे आहे। काम पापाचे कारण व यशाचा क्षय करणारा; म्हणून त्याचा त्याग करावा।
Verse 57
समस्तदुःखजालानां मात्सर्यं कारणं स्मृतम् । नरकाणां साधनं च तस्मात्तदपि सन्त्यजेत् ॥ ५७ ॥
समस्त दुःखजाळाचे कारण मात्सर्य (ईर्ष्या) मानले आहे; ते नरकप्राप्तीचे साधनही आहे. म्हणून तेही पूर्णपणे त्यागावे।
Verse 58
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । तस्मात्तदभिसंयोज्य परात्मनि सुखी भवेत् ॥ ५८ ॥
मन हेच मनुष्यांच्या बंधन व मोक्षाचे कारण आहे. म्हणून त्या मनाला परात्म्यात युक्त केल्यास मनुष्य सुखी होतो।
Verse 59
अहो धैर्यमहो धैर्यमहो धैर्यमहो नृणाम् । विष्णौ स्थिते जगन्नाथे न भजन्ति मदोद्धताः ॥ ५९ ॥
अहो, नृणांचे किती अद्भुत धैर्य—किती धैर्य—किती धैर्य! जगन्नाथ विष्णू उपस्थित असतानाही मदोन्मत्त लोक त्यांचे भजन करीत नाहीत।
Verse 60
अनाराध्य जगन्नाथं सर्वधातारमच्युतम् । संसारसागरे मग्नाः कथं पारं प्रयान्ति हि ॥ ६० ॥
जगन्नाथ, सर्वधाता अच्युत यांची आराधना न करता, संसारसागरात मग्न झालेले लोक कसे काय पार जातील?
Verse 61
अच्युतानन्तगोविन्दनामोच्चारणभेषजात् । नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ ६१ ॥
अच्युत, अनंत आणि गोविंद—या नामोच्चारणरूपी औषधाने सर्व रोग नष्ट होतात. हे सत्य, सत्यच—मी सांगतो.
Verse 62
नारायण जगन्नाथ वासुदेव जनार्दन । इतीरयन्ति ये नित्यं ते वै सर्वत्र वन्दिताः ॥ ६२ ॥
जे नित्य निरंतर ‘नारायण, जगन्नाथ, वासुदेव, जनार्दन’ अशी नावे उच्चारतात, ते खरोखर सर्वत्र वंदिले जातात.
Verse 63
अद्यापि च मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माद्या अपि देवताः । यत्प्रभावं न जानन्ति तं याहि शरणं मुने ॥ ६३ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! आजही ब्रह्मा आदी देवतांनाही त्याचा प्रभाव पूर्ण कळत नाही. म्हणून, हे मुने, त्याच्याच शरण जा.
Verse 64
अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं दुरात्मनाम् । हृत्पद्मसंस्थितं विष्णुं न विजानन्ति नारद ॥ ६४ ॥
अहो! किती मूर्खता, किती मूर्खता—दुरात्म्यांची ही घोर मूर्खता! हृदयकमळात स्थित विष्णूला ते ओळखत नाहीत, हे नारदा.
Verse 65
शृणुष्व मुनिशार्दूल भूयो भूयो वदाम्यहम् । हरिः श्रद्धावतां तुष्येन्न धनैर्न च बान्धवैः ॥ ६५ ॥
ऐक, हे मुनिशार्दूल! मी पुन्हा पुन्हा सांगतो: हरि श्रद्धावंतांवर प्रसन्न होतो; धनाने नाही, आणि केवळ नातलगांनीही नाही.
Verse 66
बन्धुमत्वं धनाढ्यत्वं पुत्रवत्त्वं च सत्तम । विष्णुभक्तिमतां नॄणां भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥ ६६ ॥
हे सत्तम! विष्णुभक्त पुरुषांना जन्मोजन्मी बंधु-समृद्धी, महान धन आणि पुत्रसुख प्राप्त होते।
Verse 67
पापमूलमयं देहः पापकर्मरतस्तथा । एतद्विदित्वा सततं पूजनीयो जनार्दनः ॥ ६७ ॥
हा देह पापमूलयुक्त आहे आणि मनुष्य पापकर्मातही रत असतो. हे जाणून जनार्दनाचे सतत पूजन करावे।
Verse 68
पुत्रमित्रकलत्राद्या बहवः स्युश्च संपदः । हरिपूजारतानां तु भवन्त्येव न संशयः ॥ ६८ ॥
पुत्र, मित्र, पत्नी इत्यादी आणि अनेक प्रकारची संपत्ती मिळू शकते; पण हरिपूजेत रत असणाऱ्यांना ती निश्चयाने मिळते—संशय नाही।
Verse 69
इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेत्सततं हरिम् । इहामुत्रासुखप्रेप्सुः परनिन्दापरो भवेत् ॥ ६९ ॥
जो इहलोकी व परलोकी सुख इच्छितो, त्याने हरिचे सतत पूजन करावे. आणि जो इथे-तिथे दुःख इच्छितो, तो परनिंदेत आसक्त होतो।
Verse 70
धिग्जन्म भक्तिहीनानां देवदेवे जनार्दने । सत्पात्रदानशून्यं यत्तद्धनं धिक्पुनः पुनः ॥ ७० ॥
देवदेव जनार्दनावरील भक्तिहीनांचे जन्म धिक्कार्य आहे. आणि जे धन सत्पात्राला दानरूपे न दिले जाई, ते धनही पुन्हा पुन्हा धिक्कार्य आहे।
Verse 71
न नमेद्विष्णवे यस्य शरीरं कर्मभेदिने । पापानामाकरं तद्वै विज्ञेयं मुनिसत्तम ॥ ७१ ॥
जो विष्णूस नमस्कार करीत नाही—जे कर्मानुसार देहांचा भेद करणारे आहेत—हे मुनिश्रेष्ठा, तो निश्चयाने पापांचा खाण समजावा.
Verse 72
सत्पात्रदानरहितं यद्द्र व्यं येन रक्षितम् । चौर्येण रक्षितमिव विद्धि लोकेषु निश्चितम् ॥ ७२ ॥
सत्पात्राला दान न देता जो द्रव्य कोणी जपून ठेवतो, ते लोकांत निश्चयाने चोरीने राखल्यासारखेच समजावे.
Verse 73
तडिल्लोलश्रिया मत्ताः क्षणभङ्गुरशालिनः । नाराधयन्ति विश्वेशं पशुपाशविमोचकम् ॥ ७३ ॥
विजेसारख्या चंचल श्रीने मत्त आणि क्षणभंगुर संपत्तीने युक्त लोक, पशुपाशविमोचक विश्वेश्वराची आराधना करीत नाहीत.
Verse 74
सृष्टिस्तु विविधा प्रोक्ता देवासुरविभेदतः । हरिभक्तियुता दैवी तद्धीना ह्यासुरी महा ॥ ७४ ॥
देव-असुर भेदाने सृष्टी विविध सांगितली आहे. हरिभक्तियुक्त ती दैवी, आणि तिच्याविना ती महान आसुरी होय.
Verse 75
तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र हरिभक्तिपरायणाः । श्रेष्ठाः सर्वत्र विख्याता यतो भक्तिः सुदुर्लभा ॥ ७५ ॥
म्हणून, हे विप्रेंद्र, ऐक: जे हरिभक्तीत परायण आहेत ते सर्वत्र श्रेष्ठ व विख्यात आहेत; कारण खरी भक्ती अत्यंत दुर्लभ आहे.
Verse 76
असूयारहिता ये च विप्रत्राणपरायणाः । कामादिरहिता ये च तेषां तुष्यति केशवः ॥ ७६ ॥
जे असूयारहित, विप्रांचे रक्षण करण्यास परायण, आणि कामादी विकारांपासून मुक्त आहेत—त्यांच्यावर केशव प्रसन्न होतो।
Verse 77
सम्मार्जनादिना ये तु विष्णुशुश्रूषणे रताः । सत्पात्रदाननिरताः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ ७७ ॥
जे झाडू-स्वच्छता इत्यादी सेवांनी विष्णुशुश्रूषेत रत असतात आणि सत्पात्राला दान देण्यात निरत असतात—ते परम पदाला पोहोचतात।
Verse 78
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे हरिभक्ति लक्षणं नामचतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात ‘हरिभक्ति-लक्षण’ नावाचा चौतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The chapter treats the Name of Hari as immediately efficacious in saṃsāra: utterance destroys grave sins, sustains devotion even amid bodily hardship, and functions as a ‘medicine’ (Acyuta–Ananta–Govinda) that removes inner and outer afflictions, thereby preparing the mind for liberation.
They are presented as stabilizing prerequisites that make the person a fit vessel for bhakti: when these restraints are firmly established, the Lord is said to be pleased, indicating ethical purity as supportive groundwork rather than a separate final goal.
It provides a Vedāntic frame for devotion by identifying the Lord/Self as the inner ruler beyond the changing states and adjuncts; this elevates worship from merely external ritual to recognition of Hari as the all-pervading Reality, strengthening surrender and non-attachment.
Yes. It explicitly praises acts like sweeping and cleaning done in service to Viṣṇu, presenting such seva—along with charity to worthy recipients—as a direct path to the supreme abode when performed with devotion.