Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala

Verse 1

सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १ ॥

सनक म्हणाले—हे मुनिशार्दूल, श्राद्धाची उत्तम विधी ऐक; ती ऐकल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते—यात संशय नाही।

Verse 2

क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा चैकाशनो भवेत् । अधः शायी ब्रह्मचारी निशि विप्रान्निमंत्रयेत् ॥ २ ॥

क्षयाहच्या आदल्या दिवशी स्नान करून एकदाच भोजन करावे। जमिनीवर शयन करावे, ब्रह्मचर्य पाळावे आणि रात्री ब्राह्मणांना निमंत्रित करावे।

Verse 3

दन्तधावनतांबूले तैलाभ्यंगं तथैव च । रत्योषधिपरान्नानि श्राद्धकर्त्ताविवर्जयेत् ॥ ३ ॥

श्राद्धकर्ता दंतधावन, तांबूलसेवन आणि तैलाभ्यंग टाळावा. तसेच रती, औषधसेवन व रुचकर/समृद्ध अन्नही वर्ज्य करावे।

Verse 4

अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं च धुरं तथा । श्राद्धकर्त्ता च भोक्ता च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ ४ ॥

प्रवास, कलह, क्रोध, मैथुन आणि ओझे वाहणे टाळावे. श्राद्धकर्ता व श्राद्धभोजी दोघांनीही दिवसा झोप वर्ज्य करावी।

Verse 5

श्राद्धे निमंत्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि । ब्रह्महत्यामवाप्नोति नरकं चापि गच्छति ॥ ५ ॥

श्राद्धासाठी निमंत्रित व्यक्तीने जर मैथुन केले, तर त्याला ब्रह्महत्येसमान पाप लागते आणि तो नरकास जातो।

Verse 6

श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रिय विष्णुतत्परम् । यथास्वाचारनिरतं प्रशांतं सत्कुलोद्भवम् ॥ ६ ॥

श्राद्धात श्रोत्रिय, विष्णुपरायण, आपल्या आचारात निष्ठावान, शांत स्वभावाचा आणि सत्कुलोत्पन्न असा ब्राह्मण नियुक्त करावा।

Verse 7

रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम् । त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम् ॥ ७ ॥

जो राग-द्वेषरहित आहे, पुराणार्थात पारंगत आहे, ‘त्रिमधु’ व ‘त्रिसुपर्ण’ तत्त्वांचा जाणकार आहे, आणि सर्व भूतांवर दयापर आहे।

Verse 8

देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम् । वेदांततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम् ॥ ८ ॥

जो देवपूजेत रत आहे, स्मृतितत्त्वात विशारद आहे, वेदान्ततत्त्वाने संपन्न आहे, आणि सर्व लोकांच्या हितासाठी सदैव तत्पर आहे।

Verse 9

कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम् । परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा ॥ ९ ॥

मनुष्य कृतज्ञ असावा, गुणसंपन्न असावा, गुरुसेवेत रत असावा, परोपदेशात तत्पर असावा, तसेच सत्शास्त्रांचे कथन-व्याख्यान करीत राहावा।

Verse 10

एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर । श्राद्धे वर्ज्याप्रवक्ष्यामि श्रृणु तान्मुसमाहितः ॥ १० ॥

हे मुनीश्वर! श्राद्धकर्मात निश्चयाने अशा ब्राह्मणांची नियुक्ती करावी. आता श्राद्धात वर्ज्य असणाऱ्यांचे वर्णन करतो—तू एकाग्र होऊन ऐक.

Verse 11

न्पूनांगश्चाधिकांगश्च कदर्यो रोगितस्तथा । कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः ॥ ११ ॥

ज्याचा एखादा अवयव कमी किंवा अधिक आहे, जो कंजूष आहे, जो रोगी आहे; जो कुष्ठरोगी आहे, ज्याचे नख विकृत आहेत; ज्याचे कान लांब व लोंबते आहेत; आणि ज्याचे व्रत-आचरण खंडित झाले आहे—(असे श्राद्धात अयोग्य मानले जातात)।

Verse 12

नक्षत्रपाठजीवी च तथा च शवदाहकः । कुवादी परिर्वत्ता च तथा देवलकः खलः ॥ १२ ॥

जो नक्षत्रपाठ करून उपजीविका करतो, जो प्रेतदाह करतो, कुतर्की वादक, वारंवार पक्ष बदलणारा परिर्वत्ता, तसेच देवलक—हे सर्व खल पुरुष मानले जातात.

Verse 13

निंदकोऽमर्षणो धूर्तस्तथैव ग्रामयाजकः । असच्छास्त्राभिनिरतः परान्ननिगतस्तथा ॥ १३ ॥

निंदक, असहिष्णु, धूर्त, ग्रामयाजक (भाडोत्री पुरोहित), असत् शास्त्रांत रत, आणि परक्या अन्नावर अवलंबून—हेही धर्मविषयी निंद्य मानले आहेत.

Verse 14

वृषलीसूति पोष्टा च वृषलीपतिरेव च । कुंडश्च गोलकश्चैव ह्ययाज्यानां च याजकः ॥ १४ ॥

वृषलीपासून जन्मलेल्या पुत्राचा पोषक, वृषलीचा पती, कुंड व गोलक, तसेच अयाज्य लोकांसाठी यज्ञ करणारा पुरोहित—हेही अयोग्य मानले आहेत.

Verse 15

दंभाचारो वृथामुंडी ह्यन्यस्त्रीधनतत्परः । विष्णुभक्तिविहीनश्च शिवभक्तिपराड्मुखः ॥ १५ ॥

तो दंभाने वागतो, केवळ दिखाव्यासाठी मुंडन करतो, परस्त्री व परधन यांत आसक्त असतो; विष्णुभक्तिहीन आणि शिवभक्तीपासूनही पराङ्मुख असतो.

Verse 16

वेदविक्रयिणश्चैव व्रतविक्रयिणस्तथा । स्मृतिविक्रयिणश्चैव मंत्रविक्रयिणस्तथा ॥ १६ ॥

जे वेद विकतात, जे व्रत विकतात, जे स्मृती विकतात, आणि जे मंत्र विकतात—असे लोकही निंद्य ठरविले आहेत.

Verse 17

गायकाः काव्यकर्त्तारो भिषक्छास्त्रोपजीविनः । वेदनिंदापरश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकः ॥ १७ ॥

गायक, काव्यकर्ते, वैद्यशास्त्रावर उपजीविका करणारे, वेदनिंदेत रत, आणि गावच्या आठवडी बाजारास आग लावणारा—हे सर्व निंद्य प्रकार मानले आहेत।

Verse 18

तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः । कूटयुक्तिरतश्चैव श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः ॥ १८ ॥

तसेच अतिशय कामी, मद्य/मादक रस विकणारा, आणि कूटयुक्ती व कपटात रमणारा—असे लोक श्राद्धकर्मात प्रयत्नाने वर्ज्य आहेत।

Verse 19

निंमत्रयीत पूर्वेद्युस्तस्मिन्नेव दिनेऽथवा । निमंत्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ॥ १९ ॥

आमंत्रण आदल्या दिवशी किंवा त्याच दिवशी द्यावे. निमंत्रित ब्राह्मण ब्रह्मचारी, संयमी व इंद्रियजयी असावा।

Verse 20

श्राद्धे क्षणस्तु कर्त्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम । निमंत्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेंद्रियः ॥ २० ॥

हे सत्तम! श्राद्धकर्मात योग्य क्षण/मुहूर्त पाळावा आणि प्रसन्नभाव ठेवावा. इंद्रियसंयमी, हातात दर्भ घेऊन, प्राज्ञ द्विजास आमंत्रित करावे।

Verse 21

ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । श्राद्धं समाचरेद्विद्वान्काले कुतपसंज्ञिते ॥ २१ ॥

त्यानंतर पहाटे उठून प्रातःकर्मे आटोपून, विद्वानाने ‘कुतप’ संज्ञित काळी श्राद्धाचे आचरण करावे।

Verse 22

दिवसस्याष्टमे काले यदा मंदायते रविः । स कालः कुतपस्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ २२ ॥

दिवसाच्या आठव्या प्रहरात जेव्हा सूर्याचा उष्णतेचा जोर मंदावतो, तो काळ ‘कुतप’ म्हणून सांगितला आहे. त्या वेळी पितरांना दिलेले दान अक्षय फल देणारे ठरते.

Verse 23

अपराह्णः पितॄणां तु दत्तः कालः स्वयंभुवा । तत्काल एव दातव्यं कव्यं तस्माद्द्विजोत्तमैः ॥ २३ ॥

अपराह्ण हा काळ स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी पितरांसाठी ठरविला आहे. म्हणून श्रेष्ठ द्विजांनी नेमक्या त्या वेळी पितृनिमित्त ‘काव्य’ अर्पण करावे.

Verse 24

यत्काव्यं दीयते द्वव्यैरकाले मुनिसत्तम । राक्षसं तद्धि विज्ञेयं पितॄणां नोपतिष्टति ॥ २४ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! अयोग्य काळी दोन द्विजांना जे ‘काव्य’ दिले जाते, ते ‘राक्षस’ समजावे; ते पितरांपर्यंत पोहोचत नाही.

Verse 25

काव्यं प्रत्तं तु सायाह्ने राक्षसं तद्भवेदपि । दाता नरकमाप्नोति भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ २५ ॥

सायंकाळी दिलेले काव्यही ‘राक्षस’ होते. दाता नरकास प्राप्त होतो आणि भोक्ताही नरकात जातो.

Verse 26

क्षयाहस्य तिथैर्विप्र यदि दंडमितिर्भवेत् । विद्धापराह्णि कायां तु श्राद्धं कार्यं विजानता ॥ २६ ॥

हे विप्र! क्षयाहच्या दिवशी तिथी जर फक्त दंड-परिमाण वेळेइतकीच राहिली, तर विधिज्ञाने विद्ध-अपराह्णकाळी श्राद्ध करावे.

Verse 27

क्षयाहस्य तिथिर्या तु ह्यपराह्णद्वये यदि । पूर्वा क्षये तु कर्त्तव्या वृद्वौ कार्या तथोत्तरा ॥ २७ ॥

क्षयाच्या दिवशी संबंधित तिथी दोन्ही अपराह्न व्यापून राहिली, तर क्षयात पूर्व तिथीवरच कर्म करावे; आणि वृद्धीत उत्तर (पुढील) तिथीवर करावे।

Verse 28

मुहूर्त्त द्वितये पूर्वदिने स्यादपरेऽहनि । तिथिः सायाह्नगा यत्र परा काव्यस्य विश्रुता ॥ २८ ॥

पूर्वदिनी दुसऱ्या मुहूर्तात तिथी सुरू होऊन पुढील दिवशी ती सायंकाळ-अपराह्नपर्यंत राहते, तेव्हा परंपरेत त्या तिथीस कर्मासाठी ‘परा’ (श्रेष्ठ) असे म्हटले आहे।

Verse 29

किंचित्पूर्वदिने प्राहुर्मुहूर्त्तद्वितये सति । नैतन्मतं हि सर्वेषां काव्यदाने मुनीश्वर ॥ २९ ॥

काही जण म्हणतात—दुसरा मुहूर्त आला की पूर्वदिनीच थोडे आधी करावे; पण हे मुनीश्वर, काव्यदानाच्या बाबतीत हे मत सर्वांना मान्य नाही।

Verse 30

निमंत्रितेषु विप्रेषु मिलितेषु द्विजोत्तम । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ३० ॥

हे द्विजोत्तम, निमंत्रित विप्र एकत्र जमल्यावर, प्रायश्चित्ताने शुद्ध झालेला कर्ता त्यांच्याकडून (कर्मसमापनासाठी) अनुमती घ्यावी।

Verse 31

श्राद्धार्थं समनुज्ञातो विप्रान्भूयो निमंत्रयेत् । उभौ च विश्वेदेवार्थं पित्रर्थं त्रीन्यथाविधि ॥ ३१ ॥

श्राद्धासाठी अनुमती मिळाल्यावर, पुन्हा विप्रांना निमंत्रित करावे—विश्वेदेवांसाठी दोन आणि पितरांसाठी विधिपूर्वक तीन।

Verse 32

देवतार्थं च पित्रर्थमेकैकं वा निमंत्रयेत् । श्राद्धार्थं समनुज्ञातः कारयेन्मंडलद्वयम् ॥ ३२ ॥

देवतांसाठी व पितरांसाठी—दोघांनाही किंवा एकेकाला वेगळे—निमंत्रण करावे। श्राद्धासाठी अनुमती मिळाल्यावर त्याने विधिपूर्वक दोन मांडले तयार करवावीत।

Verse 33

चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य वै । वैश्यस्य वर्तुलं ज्ञेयं शूद्रस्याभ्याभ्युक्षणं भवेत् ॥ ३३ ॥

ब्राह्मणाचे मांडल चतुष्कोनी, क्षत्रियाचे त्रिकोणी; वैश्याचे वर्तुळाकार असे जाणावे. शूद्रासाठी मात्र जलशिंपडून शुद्धी (अभ्याभ्युक्षण) हीच विधी आहे।

Verse 34

ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव च । आत्मानं वा नियुंजीत न विप्रं वेदवर्जितम् ॥ ३४ ॥

योग्य ब्राह्मण नसतील तर भाऊ, पुत्र किंवा स्वतःलाच नेमावे; पण वेदविहीन तथाकथित ब्राह्मणाला नेमू नये।

Verse 35

प्रक्षाल्य विप्रपादांश्च ह्याचांनानुपवेश्य च । यथावदर्चनं कुर्यात्स्मरन्नारायणं प्रभुम् ॥ ३५ ॥

विप्रांचे पाय धुऊन, त्यांना आचमन देऊन आसनावर बसवावे; आणि प्रभु नारायणाचे स्मरण करीत विधिपूर्वक अर्चन करावे।

Verse 36

ब्राह्मणानां तु मध्ये च द्वारदेशे तथैव च । अपहता इत्यृचा वै कर्त्ता तु विकिरेत्तिलान् ॥ ३६ ॥

ब्राह्मणांच्या मध्ये तसेच द्वाराजवळही, कर्त्याने ‘अपहता…’ या ऋचेचा जप करीत तिळ विखुरावेत।

Verse 37

यवैर्दर्भघैश्च विश्वेषां देवानामिदमासनम् । दत्त्वेति भूयो दद्यच्च दैवे क्षणप्रतीक्षणम् ॥ ३७ ॥

यवदाणे व दर्भगाठी घेऊन, “हे आसन अर्पिले” असे म्हणत सर्व देवांना आसन अर्पण करावे. नंतर दैवी अर्पणात क्षणोक्षणी पुन्हा पुन्हा दान करीत राहावे.

Verse 38

अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयावाहने स्मृता । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः संपुद्धयः स्मृताः ॥ ३८ ॥

अक्षय्य-दान व आसन-दानासाठी षष्ठी तिथी सांगितली आहे; द्वितीय वाहन-दानासाठी द्वितीया स्मरणीय आहे. अन्न-दानासाठी चतुर्थी योग्य; उरलेले प्रसंग ‘संपुद्धी’—पूर्ण शुद्धी व मंगलसिद्धी—असे मानले आहेत.

Verse 39

आसाद्य पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितम् । तत्पात्रे सेचयेत्तोयं शन्नोदेवीत्यृचा ततः ॥ ३९ ॥

दर्भशाखांनी युक्त अशी दोन पात्रे जवळ आणून, त्या पात्रात जल ओतावे. नंतर “शं नो देवी…” या ऋचेचा जप/पाठ करावा.

Verse 40

यवोसीति ति यवान् क्षित्प्वा गंधपुष्पे च वाग्यतः । आवाहयेत्ततो देवान्विश्वे देवास्स इत्यृचा ॥ ४० ॥

“यवोऽसि” मंत्र म्हणत यव उधळावेत, मग वाणी संयमून गंध व पुष्प अर्पण करावे. त्यानंतर “विश्वे देवासः…” या ऋचेने देवांचे आवाहन करावे.

Verse 41

या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं समाहितः । गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्यजेत्ततः ॥ ४१ ॥

चित्त एकाग्र करून “या दिव्या…” मंत्राने अर्घ्य अर्पण करावे. मग गंध, पत्र-पुष्प, धूप व दीप यांनी पूजन करावे.

Verse 42

देवैश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणांस्तथा । तिलसंयुक्तदर्भैश्च दद्यात्तेषां सदासनम् ॥ ४२ ॥

देवांची अनुमती घेऊन नंतर पितृगणांचे विधिपूर्वक पूजन करावे। तिळमिश्रित दर्भांनी त्यांना योग्य आसन अर्पण करावे॥

Verse 43

पात्राण्यासादयेत्त्रीणि ह्यर्घाथ पूर्ववद्द्विजः । शन्नोदेव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोसीति तिलाक्षिपेत् ॥ ४३ ॥

अर्घ्यासाठी द्विजाने पूर्वीप्रमाणे तीन पात्रे मांडावीत। ‘शं नो देव्या…’ म्हणत जल ओतावे, मग ‘तिलोऽसि’ म्हणत तिळ टाकावेत॥

Verse 44

उशन्त इत्यृचावाह्य पितॄन्विप्रः समाहितः । या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं च पूर्ववत् ॥ ४४ ॥

‘उशन्त…’ या ऋचेने पितरांचे आवाहन करून एकाग्र विप्राने ‘या दिव्या…’ मंत्राने पूर्वीप्रमाणे अर्घ्य द्यावे॥

Verse 45

गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैश्च सत्तम । वासोर्भिभूषणैश्वैव यथाविभवमर्चयेत् ॥ ४५ ॥

हे सत्तम! सुगंध, पत्र-पुष्प, धूप-दीप तसेच वस्त्रे व भूषणे यांनी, आपल्या सामर्थ्यानुसार (भगवंताचे) अर्चन करावे॥

Verse 46

ततोऽन्नाग्रं समादाय घृतयुक्तं विचक्षणः । अग्नौ करिष्य इत्युक्त्वा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ४६ ॥

नंतर विचक्षणाने घृतमिश्रित अन्नाचा श्रेष्ठ भाग घेऊन ‘हे अग्नीत अर्पण करीन’ असे म्हणावे आणि त्यांची अनुमती घ्यावी॥

Verse 47

करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने । कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च ॥ ४७ ॥

हे मुने! ब्राह्मणांना विचारले—“मी करू का?” किंवा “करवू का?”—तर ते निश्चयाने म्हणतात: “कर”, “करू दे”, किंवा “कर” असेच।

Verse 48

उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः । सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत् ॥ ४८ ॥

स्वगृह्यसूत्रात सांगितलेल्या विधीनुसार उपासना-अग्नी प्रज्वलित करून, पितृकर्मासाठी ‘स्वधा, नमः’ हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 49

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा । स्वाहांतेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत् ॥ ४९ ॥

येथे प्राज्ञ पुरुष पितृयज्ञाप्रमाणे आहुती देईल—‘कव्यवाहन अग्नये स्वधा नमः’ असे म्हणत; किंवा ‘स्वाहा’ शेवटी येणाऱ्या मंत्रानेही आहुती देऊ शकतो।

Verse 50

आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृप्तिरक्षया । अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते ॥ ५० ॥

या दोनच आहुतींनी पितरांची तृप्ती अक्षय होते. आणि अग्नी नसल्यास ब्राह्मणासाठी तळहातात होम करण्याचा विधी सांगितला आहे।

Verse 51

यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज । नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५१ ॥

हे द्विज! परंपरेप्रमाणे कर्म करावे—हातातील अग्नीने किंवा यज्ञाग्नीने. पार्वण कर्म आले असता अग्नी दूर ठेवणे किंवा दूरून आणणे योग्य नाही।

Verse 52

संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती । यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५२ ॥

पवित्र अग्नी संधाय करून कर्तव्य विधीने कर्म करून मग त्या अग्नीचे आदराने विसर्जन करावे. हे ब्राह्मणा, पार्वण-श्राद्धाच्या वेळी अग्नी दूर असल्यास हीच पद्धत मानावी।

Verse 53

भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः । क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि ॥ ५३ ॥

क्षयाह—श्राद्धाचा नियत दिवस आला आणि स्वतःची पवित्र अग्नी दूर असल्यास, भावांच्या माध्यमातून अग्निधारी विधिवत् द्विजांकडून नियमपूर्वक श्राद्ध करवावे।

Verse 54

तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः । उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थइते ॥ ५४ ॥

त्याचप्रमाणे तेथे भाऊ लोक लौकिक (गृह्य) अग्नीपाशीही स्थित राहिले. उपासनेची सहाय्यक व्यवस्था केली—काही दूर, आणि जो भाऊ जवळ होता तो तेथेच स्थिर राहिला।

Verse 55

यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी । उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छंति वै द्विजाः ॥ ५५ ॥

जो अग्नीत होम करील किंवा आपल्या हातातच आहुती देईल तो निश्चयच पापी आहे. उपासनेची अग्नी दूर ठेवली असतानाही काही द्विज अशी अयोग्य रीती करण्याची इच्छा धरतात।

Verse 56

तच्छेष विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम् । भक्ष्यैर्भोज्यैश्च लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत् ॥ ५६ ॥

हरिचे स्मरण करीत उरलेले नैवेद्य ब्राह्मणांच्या पात्रांत वितरित करावे, आणि चर्व्य, भोज्य, लेह्य व चोष्य अशा विविध अन्नांनी ब्राह्मणांचा यथोचित पूजन-सत्कार करावा।

Verse 57

अन्नत्यागं ततः कुर्य्यादुभयत्र समाहितः । आगच्छंतु महाभागाविश्वेदेवा महाबलाः ॥ ५७ ॥

मग तो उभयत्र सावध व समाहितचित्त होऊन अन्नत्याग (अर्पण) करावा आणि म्हणावे— “महाभाग, महाबल विश्वेदेव येथे येवोत।”

Verse 58

ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानां भवंतु ते । इति संप्रार्थयेद्देवान्ये देवास ऋचा नु वै ॥ ५८ ॥

श्राद्धात ज्या ज्या ठिकाणी जे देव विहित आहेत, ते सर्व सावधान होऊन येथे उपस्थित राहोत— असे म्हणत ऋचेने देवांना प्रार्थना करावी।

Verse 59

तथासंप्रार्थयद्विप्रान्ये च हेति ऋचा पितॄन् । अमूर्तानां मूर्तानां च पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥ ५९ ॥

अशा रीतीने तो विप्रांना यथायोग्य प्रार्थना करावी आणि ‘हेति’ या ऋग्वैदिक ऋचेने तेजस्वी पितरांना— अमूर्त व मूर्त अशा दोघांनाही— आवाहन करावे।

Verse 60

नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचजक्षुषाम् । एवं पितॄन्नमस्कृत्य नारायण परायणः ॥ ६० ॥

योगचक्षू असलेल्या त्या ध्यानिनांना मी सदैव नमस्कार करतो। अशा रीतीने पितरांना नमस्कार करून साधक नारायणपरायण, एकनिष्ठ शरणागत होतो।

Verse 61

दत्तं हविश्च तत्कर्ण विष्णवे विनिवेदयेत् । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भुञ्जीरन्वाग्यता द्विजाः ॥ ६१ ॥

हविष्य (आहुतीचा भाग) देऊन त्याचा पवित्र अंश विधिपूर्वक विष्णूस निवेदावा। मग ते सर्व द्विज ब्राह्मण—वाणीसंयमी—भोजन करोत।

Verse 62

हसतो वदते कोऽपि राक्षघसं तद्भवेद्धविः । यथाचार प्रदेयं च मधुमांसादिकं तथा ॥ ६२ ॥

जो कोणी हसत बोलतो, ती वाणी राक्षसांसाठी हवि ठरते. म्हणून शास्त्रोक्त आचाराप्रमाणेच दान-आहुती द्यावी—विधान असेल तेथे मधु, मांस इत्यादीही.

Verse 63

पाकादिं च प्रशंसेरन् वाग्यता धृतभाजनाः । यदि पात्रं त्यजेत्कोऽपि ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः ॥ ६३ ॥

भांडी हातात धरून व वाणीसंयम राखून ते शिजवलेल्या अन्नादींची प्रशंसा करावी. जर श्राद्धासाठी नेमलेला एखादा ब्राह्मण पात्र टाकून देईल (सोडून जाईल),

Verse 64

श्राद्धहंता स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते । भुंजानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पुशेद्यदि ॥ ६४ ॥

तो श्राद्धहंता म्हणून ओळखला जातो आणि नरकास पात्र होतो. तसेच ब्राह्मण भोजन करत असताना जर ते परस्परांना स्पर्श करतील, तर तोही दोष ठरतो (विधी बिघडवणारा).

Verse 65

तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् । भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्त्ता श्रद्धापरायणः ॥ ६५ ॥

तेच अन्न न टाकता (अवमान न करता) भक्षण करून, कर्त्याने श्रद्धापरायण होऊन गायत्रीचा आठशे वेळा जप करावा, जेव्हा ब्राह्मणांना भोजन दिले जात आहे.

Verse 66

स्मरेन्नारायणं देवमनंतमपराजितम् । रक्षोघ्नान्वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्चविशेषतः ॥ ६६ ॥

अनंत व अपराजित देव नारायणाचे स्मरण करावे—विशेषतः रक्षोघ्न (रक्षण) कर्मांत, वैष्णव आचार-व्रतांत आणि पैतृक कर्मांत.

Verse 67

जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा । त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च ॥ ६७ ॥

पौरुष सूक्ताचा जप करावा; तसेच नाचिकेताचे त्रय मंत्र, त्रिमधु व त्रिसुपर्णाचे पाठ, आणि पावमान स्तुती तसेच यजुर्मंत्रही जपावेत।

Verse 68

सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ ६८ ॥

पितरांनी सांगितलेले सर्वसाधारण उपदेश—जे पुण्य देणारे आहेत—ते सांगावेत; तसेच इतिहास-पुराणे आणि धर्मशास्त्रेही अवश्य कथन करावीत।

Verse 69

भुंजीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज । ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा ॥ ६९ ॥

हे द्विजा! ब्राह्मण जेवताना जितका वेळ लागेल तितका वेळ हे मंत्र जपावेत; आणि ब्राह्मणांचे भोजन झाल्यावर विधिपूर्वक विकिर (अर्पित अंश) विखुरावा।

Verse 70

शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत् । स्वयं च पादौ प्रक्ाल्य सम्यगाचम्य नारद ॥ ७० ॥

उरलेल्या अन्नावर मंत्रोच्चार करावा आणि मधुसूक्ताचा जप करावा. मग, हे नारदा! स्वतः पाय धुऊन विधिपूर्वक आचमन करावे।

Verse 71

आचांतेषु च विप्रेषु पिंडं निर्वापयेत्ततः । स्वस्तिवा चनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥ ७१ ॥

ब्राह्मणांनी आचमन केल्यावर मग पिंडाचे निर्वापन (अर्पण) करावे. त्यानंतर स्वस्तिवाचन करावे आणि अक्षय्योदकाची क्रियाही करावी।

Verse 72

दत्त्वा समाहितः कुर्यात्तथा विप्राभिवादनम् । अचालयित्वा पात्रं तु स्वस्ति कुर्वंति ये द्विजाः ॥ ७२ ॥

दान देऊन मन स्थिर ठेवावे, मग विप्रांना नमस्कार करावा। पात्र न हलविता जे द्विज ‘स्वस्ति’ म्हणत मंगलाशीर्वाद करितात।

Verse 73

वत्सरं पितरस्तेषां भवंत्युच्छिष्टभोजिनः । दातारो नोऽभिवर्द्धंतामित्याद्यैः स्मृतिभाषितैः ॥ ७३ ॥

एक वर्षभर त्यांच्या पितरांना उच्छिष्टभोजन करावे लागते; ‘दातारो नोऽभिवर्धन्ताम्’ इत्यादी स्मृतिवचनांत असे सांगितले आहे।

Verse 74

आशीर्वचो लभेत्तेभ्यो नमस्कारं चरेत्ततः । दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या तांबूलं गंधसंयुतम् ॥ ७४ ॥

त्यांच्याकडून आशीर्वचन घ्यावे व मग नमस्कार करावा। नंतर शक्तीनुसार दक्षिणा द्यावी आणि सुगंधयुक्त तांबूल अर्पण करावे।

Verse 75

न्युब्जपात्रमथानीय स्वधाकारमुदीरयेत् । वाजेवाजे इति ऋचा पितॄन्देवान्विसर्जयेत् ॥ ७५ ॥

मग उलटे ठेवलेले पात्र आणून ‘स्वधा’कार उच्चारावा। ‘वाजेवाजे’ अशी सुरू होणारी ऋचा म्हणत पितर व देव यांचे विधिपूर्वक विसर्जन करावे।

Verse 76

भोक्ता च श्राद्धकृत्तस्यां रजन्यां मैथुनं त्यजेत् । तथा स्वाध्यायमध्वानं प्रयत्नेन परित्यजेत् ॥ ७६ ॥

त्या रात्री श्राद्धभोजन करणारा व श्राद्धकर्ता—दोघांनीही मैथुन टाळावे. तसेच स्वाध्याय व प्रवास यांचाही प्रयत्नपूर्वक त्याग करावा।

Verse 77

अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वास्पृश्यभार्यकः ॥ ७७ ॥

प्रवासी, कुशल पुरुष आणि धनहीनही आपत्कालीन श्राद्ध करावे; गरज पडल्यास सुवर्णाने, किंवा पत्नीचा स्पर्श करून (प्रतिनिधी-विधीने)ही करावे.

Verse 78

द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं च पाचयेत् । पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७८ ॥

द्रव्याचा अभाव आणि योग्य द्विज न मिळाल्यासही किमान अन्नमात्र शिजवावे; आणि विवेकी पुरुष पैतृक सूक्ताने होम करावा.

Verse 79

अत्यंत हव्यशून्यश्चैत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम् । स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतपर्णम् ॥ ७९ ॥

हव्ययोग्य द्रव्य सर्वथा नसल्यास, आपल्या शक्तीनुसार—विधिपूर्वक स्नान करून, हे ब्राह्मण—गायींसाठी तृण अर्पण करावे, किंवा तिळ-जलाने तर्पण करावे.

Verse 80

अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने । दरिद्रोऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः ॥ ८० ॥

किंवा विवेकी पुरुष निर्जन वनात अतिशय मोठ्याने रडावा, आणि वारंवार म्हणावा—“मी दरिद्री आहे, मी महापापी आहे।”

Verse 81

परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन् । तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विंदति ॥ ८१ ॥

जो मनुष्य आदल्या दिवशी श्राद्ध करूनही पितरांचे तर्पण करत नाही, त्याचे कुल नाश पावते आणि तो ब्रह्महत्येसमान पापाचा भागी होतो.

Verse 82

श्राद्धं कुर्वंति ये मर्त्याः श्रद्धावंतो मुनीश्वर । न तेषां संततिच्छेदः संपन्नास्ते भवंति च ॥ ८२ ॥

हे मुनीश्वर! जे मर्त्य श्रद्धेने श्राद्ध करतात, त्यांची संततीची परंपरा तुटत नाही; ते समृद्धही होतात।

Verse 83

पितॄन्यंजति यें श्राद्धे तैस्तु विष्णुः प्रपूजितः । तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सर्वास्तुष्यंति देवताः ॥ ८३ ॥

जे श्राद्धात पितरांना तृप्त करतात, ते त्याच्याद्वारे विष्णूची परम पूजा करतात। जगन्नाथ प्रसन्न झाला की सर्व देवता प्रसन्न होतात।

Verse 84

पितरो देवताश्चैव गंधर्वाप्सरसस्तथा । यक्षाश्च सिद्धा मनुजा हरिरेव सनातनः ॥ ८४ ॥

पितर, देवता, गंधर्व-अप्सरा, यक्ष, सिद्ध आणि मनुष्य—हे सर्व खरे तर सनातन हरिच आहेत।

Verse 85

येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजंगमम् । तस्माद्दाता च भोक्ता च सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८५ ॥

ज्याच्यापासून स्थावर-जंगम असे हे अखिल जगत उत्पन्न झाले, म्हणून तोच सनातन विष्णू सर्वस्व आहे—दाता आणि भोक्ता (ग्रहणकर्ता)ही।

Verse 86

यदस्ति विप्र यन्नास्ति दृश्यं चादृश्यमेव च । सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८६ ॥

हे विप्र! जे आहे आणि जे नाही, जे दृश्य आहे आणि जे अदृश्य आहे—हे सर्व विष्णुमय जाणावे; म्हणून त्याच्याव्यतिरिक्त काहीही नाही।

Verse 87

आधारभूतो विश्वस्य सर्वभूतात्मकोऽव्ययः । अनौपम्यस्वभावश्च भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ ८७ ॥

तोच विश्वाचा आधार, सर्वभूतांचा अव्यय अंतरात्मा आहे। अनुपम स्वभावाचा भगवान् हव्य व कव्य—अग्निहोम व पितृतर्पणाचा भोक्ता आहे॥

Verse 88

परब्रह्माभिधेयो य एक एव जनार्दनः । कर्त्ता कारयिता चैव सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८८ ॥

ज्याला परब्रह्म म्हणतात तो एकमेव जनार्दन आहे। तोच कर्ता आणि करविता; सर्व काही सनातन विष्णूच आहे॥

Verse 89

इत्येवं ते मुनिश्रेष्ठ श्राद्धास्य विधिरुत्तमः । कथितः कुर्वतामेवं पापं सद्यो विलीयते ॥ ८९ ॥

अशा प्रकारे, हे मुनिश्रेष्ठ, श्राद्धाची उत्तम विधी तुला सांगितली. जी असे करतात त्यांचे पाप तत्क्षणी नष्ट होते॥

Verse 90

य इदं पठते भक्त्या श्राद्धकाले द्विजोत्तमः । पितरस्तस्य तुष्यंति संततिश्चैव वर्द्धते ॥ ९० ॥

हे द्विजोत्तम, जो श्राद्धकाळी हे भक्तीने पठण करतो, त्याचे पितर तृप्त होतात आणि त्याची संततीही वाढते॥