Varṇāśrama-ācāra: Common Virtues, Varṇa Duties, and the Four Āśramas

Verse 1

सूत उवाच । एतन्निशम्य सनकोदितमप्रमेयं पुण्यं हरेर्दिनभवं निखिलोत्तमं च । पापौघशांतिकरणं व्रतसारमेवं ब्रह्मात्मजः पुनरभाषत हर्षयुक्तः ॥ १ ॥

सूत म्हणाले—सनकांनी सांगितलेले, हरिच्या पवित्र व्रत-दिवसासंबंधी अपार व परम पुण्य, सर्वोत्कृष्ट, पापसमूह शांत करणारे आणि व्रतांचा सार—हे ऐकून ब्रह्मपुत्र आनंदयुक्त होऊन पुन्हा बोलला।

Verse 2

नारद उवाच । कथितं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थकोविद । व्रताख्यानं महापुण्यं यथावद्धरिभक्तिदम् ॥ २ ॥

नारद म्हणाले—हे मुने, तत्त्वार्थकोविद, आपण सर्व काही सांगितले. आता हरिभक्ती देणाऱ्या त्या महापुण्य व्रताचे आख्यान यथावत् सांगा।

Verse 3

इदानीं श्रोतुमिच्छामि वर्णाचचारविधिं मुने । तथा सर्वाश्रमाचारं प्रायश्चित्तविधिं तथा ॥ ३ ॥

आता, हे मुने, मला वर्णाचाराची विधी, तसेच सर्व आश्रमांचे आचारधर्म, आणि प्रायश्चित्ताची विधीही ऐकायची आहे।

Verse 4

एतत्सर्वं महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । कृपया परया मह्यं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ४ ॥

हे महाभाग! आपण सर्व तत्त्वार्थांचे जाणकार आहात; परम कृपेने हे सर्व मला यथाविधी, क्रमाने सांगण्यास कृपा करा।

Verse 5

सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल यथा भक्तप्रियंकरः । वर्णाश्रमाचारपरैः पूज्यते हरिरव्ययः ॥ ५ ॥

सनक म्हणाले—हे मुनिशार्दूल! ऐक; भक्तांना प्रिय करणारा अव्यय हरि वर्णाश्रम-आचारात तत्पर असणाऱ्यांकडून कसा पूजिला जातो ते सांगतो।

Verse 6

मन्वाद्यैरुदितं यच्च वर्णाश्रमनिबन्धनम् । तत्ते वक्ष्यामि विधिवद्भक्तोऽसि त्वमधोक्षजे ॥ ६ ॥

मनु आदींनी सांगितलेले जे वर्णाश्रम-निबंधन आहे, ते मी तुला विधिपूर्वक सांगतो; कारण तू अधोक्षजाचा भक्त आहेस।

Verse 7

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चत्वार एव ते । वर्णा इति समाख्याता एतेषु ब्राह्मणोऽधिकः ॥ ७ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र—हेच चार. यांनाच ‘वर्ण’ म्हणतात; यांत ब्राह्मण अधिक मानला जातो।

Verse 8

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या द्विजाः प्रोक्तास्त्रयस्तथा । मातृतश्चोपनयनाद्दिजत्वं प्राप्यते त्रिभिः ॥ ८ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य—हे तीन ‘द्विज’ म्हणून सांगितले आहेत. या तिघांना उपनयन-संस्काराने (मातृपक्षानुसार) द्विजत्व प्राप्त होते।

Verse 9

एतैर्वर्णैः सर्वधर्माः कार्या वर्णानुरुपतः । स्ववर्णधर्मत्यागेन पाषंडः प्रोच्यते बुधैः ॥ ९ ॥

या वर्णांप्रमाणे प्रत्येकाने आपल्या वर्णास अनुरूप सर्व धर्मकर्म करावीत. स्ववर्णधर्माचा त्याग करणारा मनुष्य पाषंड असे पंडित सांगतात.

Verse 10

स्वगृह्यचोदितं कर्मद्विजः कुर्वन्कृती भवेत् । अन्यथा पतितो भूयात्सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १० ॥

जो द्विज आपल्या गृह्यपरंपरेने सांगितलेले कर्म करतो तो कृतार्थ होतो; अन्यथा तो पतित होऊन सर्व धर्मानुष्ठानांपासून बहिष्कृत होतो.

Verse 11

युगधर्मः परिग्राह्यो वेर्णैरेतैर्यथोचितम् । देशाचारास्तथाग्राह्याः स्मृतिधर्माविरोधतः ॥ ११ ॥

युगानुसार जो धर्म आहे तो या वर्णांनी यथोचित रीतीने स्वीकारावा. तसेच स्मृतिधर्माला विरोध नसेल तर देशाचारही ग्राह्य आहेत.

Verse 12

कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्म्मं समाचरेत् । अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्नतु ॥ १२ ॥

कर्म, मन आणि वाणी यांद्वारे प्रयत्नपूर्वक धर्माचे आचरण करावे. पण जे अस्वर्ग्य व लोकनिंद्य आहे ते धर्म्य भासले तरी करू नये.

Verse 13

समुद्रयात्रास्वीकारः कमंडलुविधारणम् । द्विजानामसवर्णासु कन्यासूपयमस्तथा ॥ १३ ॥

समुद्रयात्रेचा त्याग, कमंडलू धारण करणे, तसेच द्विजांचे असवर्ण कन्यांशी उपयम (विवाह)—हे येथे निर्दिष्ट केले आहे.

Verse 14

देवराच्च सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः । मांसादनं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥ १४ ॥

देवराकडून पुत्रोत्पत्ती, मधुपर्कात पशुवध, श्राद्धकर्मात मांसभक्षण तसेच वानप्रस्थाश्रमाचे आचरण—हे सर्व आपापल्या विधिनियमांच्या संदर्भातच समजावे।

Verse 15

दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं वराय च । नैष्टिकं ब्रह्मचर्यं च नरमेधाश्चमेधकौ ॥ १५ ॥

अक्षत-विधीने एकदा दान केलेल्या कन्येचे पुन्हा दान करणे व दुसऱ्या वराला देणे; नैष्ठिक ब्रह्मचर्याचा कठोर व्रत; तसेच नरमेध व मेधक हे यज्ञ—येथे हे निंद्य/अत्यंत अनुचित मानले आहेत।

Verse 16

महाप्रस्थानगमनं गोमेधश्च तथा मखः । एतान्धर्मान्कलियुके वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥ १६ ॥

महाप्रस्थान-गमन, गोमेध तसेच मख (काही यज्ञकर्म)—हे धर्मरूप आचरण कलियुगात वर्ज्य आहेत, असे मनीषी सांगतात।

Verse 17

देशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशगतैर्नरैः । अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १७ ॥

ज्या देशात मनुष्य राहतो, त्या देशाचे आचार स्वीकारावेत; अन्यथा तो पतित समजावा—सर्व धर्मकर्मांपासून बहिष्कृत।

Verse 18

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च द्विजोत्तमा । क्रियाः सामान्यतो वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः ॥ १८ ॥

हे द्विजोत्तम! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र—यांच्या सामान्य कर्तव्य-क्रिया मी आता सांगतो; तू मन एकाग्र करून ऐक।

Verse 19

दानं दद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तथा यज्ञैर्यजेत्सुरान् । वृत्त्यर्थं याचयेच्चैव अन्यानध्यापयेत्तथा ॥ १९ ॥

ब्राह्मणांना दान द्यावे आणि यज्ञांनी देवांचे पूजन करावे. उपजीविकेसाठी याचना करावी आणि तसेच इतरांना अध्यापनही करावे.

Verse 20

याजयेद्यजने योग्यान्विप्रो नित्योदकी भवेत् । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं तथाग्रेश्च परिग्रहम् ॥ २० ॥

विप्राने यज्ञास योग्य यजमानांसाठी यज्ञ करवावा; तो नित्य जलशुद्ध (स्नान-आचमनयुक्त) राहावा. वेदाचे अध्ययन-धारण करावे आणि परंपरेनुसार दक्षिणा/परिग्रह स्वीकारावा.

Verse 21

ग्राह्ये द्र्व्ये च पारक्ये समबुद्धिर्भवेत्तथा । सर्वलोकहितं कृर्यान्मृदुवाक्यमुदीरयेत् ॥ २१ ॥

ग्रहणयोग्य द्रव्य असो वा परक्याचे धन असो—दोन्ही ठिकाणी समबुद्धी ठेवावी. सर्व लोकांचे हित करावे आणि मृदु वाणी बोलावी.

Verse 22

ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते ब्राह्मणस्य वै । न कस्याप्यहितं ब्रूयाद्विष्णुपूजापरो भवेत् ॥ २२ ॥

ब्राह्मणासाठी पत्नीसमागम फक्त ऋतुकाळी करणे प्रशंसनीय आहे. कोणाच्याही अहिताचे बोलू नये आणि विष्णुपूजेत परायण राहावे.

Verse 23

दद्याद्दानानि विप्रेभ्यः क्षत्रियोऽपि द्विजोत्तम । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं यज्ञैर्द्देवान्यजेत्तथा ॥ २३ ॥

हे द्विजोत्तम! क्षत्रियानेही ब्राह्मणांना दान द्यावे; वेदाचे अध्ययन-धारण करावे आणि यज्ञांनी देवांचे पूजनही करावे.

Verse 24

शस्त्राजीवी भवेच्चैव पालयेद्धर्मतो महीम् । दुष्टानां शासनं कुर्य्याच्छिष्टानां पालनं तथा ॥ २४ ॥

तो शस्त्रजीवी होऊन धर्मानुसार पृथ्वीचे रक्षण करील. दुष्टांना दंड देईल आणि शिष्ट व सदाचारी जनांचे तसेच पालन-पोषण करील.

Verse 25

पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृंषिश्च द्विजसत्तम । वेदस्याध्ययनं चैव वैश्यस्यापि प्रकीर्त्तितम् ॥ २५ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! पशुपालन, वाणिज्य आणि शेती ही वैश्याची कर्मे सांगितली आहेत; तसेच वैश्यासाठी वेदाध्ययनही विहित आहे.

Verse 26

कुर्याच्च दारग्रहणं धर्माश्चैव समाचरेत् । क्रयविक्रयजर्वापि धनैः कारुक्रियोद्भवैः ॥ २६ ॥

तो विवाह करील आणि धर्मकर्तव्यांचे यथाविधी आचरण करील. तसेच कारागिरीच्या श्रमातून मिळालेल्या धनाने खरेदी-विक्रीही करील.

Verse 27

दद्याद्दानानि शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेन्न च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुश्रूषानि रतो भवेत् ॥ २७ ॥

शूद्रानेही दान द्यावे; परंतु पाकयज्ञ (वैदिक पाक-याग) करू नये. तो ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य यांच्या सेवा-शुश्रूषेत रत राहावा.

Verse 28

ऋतुकालाभिगामीच स्वदारेषु भवेत्तथा । सर्वलोकहितोषित्वं मंगलं प्रियवादिता ॥ २८ ॥

तो ऋतुकाळातच आपल्या पत्नीसमागमास जावा. आणि सर्व लोकांच्या हितात रत राहावा—आचरण मंगलमय व वाणी मधुर असावी.

Verse 29

अनायासो मनोहर्षस्तितिक्षा नातिमानिता । सामान्यं सर्ववर्णानां मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ २९ ॥

अनायासता (साधेपणा), अंतःप्रसन्नता, सहनशीलता आणि अति-अभिमानाचा अभाव—हे सर्व वर्णांचे सामान्य धर्म मुनिंनी सांगितले आहेत।

Verse 30

सर्वे च मुनितां यांति स्वाश्रमोचितकर्मणा । ब्राह्मणः क्षत्रियाचारमाश्रयेदापदि द्विज ॥ ३० ॥

सर्वजण स्व-आश्रमास योग्य कर्म केल्याने मुनित्व प्राप्त करतात; परंतु आपत्तीत, हे द्विज, ब्राह्मण क्षत्रियाचाराचा आश्रय घेऊ शकतो।

Verse 31

क्षत्रियोऽपि च विड्वृत्तिमत्यापदि समाश्रयेत् । नाश्रयेच्छूद्रवृत्तिं तु अत्यापद्यपि वै द्विजः ॥ ३१ ॥

क्षत्रियही अत्यंत आपत्तीत वैश्यवृत्तीचा आश्रय घेऊ शकतो; पण द्विजाने, घोर संकटातही, शूद्रवृत्ती स्वीकारू नये।

Verse 32

यद्याश्रयेद्दिजो मूढस्तदा चांडासतां व्रजेत् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां त्रयाणां मुनिसत्तम ॥ ३२ ॥

जर एखादा मूढ द्विज अयोग्य आश्रय घेतो, तर तो चांडालत्वास जातो; हे मुनिश्रेष्ठ, हे ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य या तिघांच्या बाबतीत सांगितले आहे।

Verse 33

चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः पंचमो नोपपद्यते । ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्च सत्तम ॥ ३३ ॥

चारच आश्रम सांगितले आहेत; पाचवा योग्य नाही। ते—ब्रह्मचारी, गृही, वानप्रस्थ आणि भिक्षु (संन्यासी), हे सत्तम।

Verse 34

चतुर्भिराश्रमैरेभिः साध्यते धर्म उत्तमः । विष्णुस्तुष्यति विप्रेंद्र कर्मयोगरतात्मनः ॥ ३४ ॥

या चारही आश्रमांच्या यथोचित आचरणाने उत्तम धर्म सिद्ध होतो। हे विप्रश्रेष्ठ, कर्मयोगात रत मन असणाऱ्यावर श्रीविष्णू प्रसन्न होतात॥

Verse 35

निःस्पृहाशांतमनसः स्वकर्मनिरतस्य च । ततो याति परं स्थानं यतो नावर्त्तते पुनः ॥ ३५ ॥

जो निःस्पृह, शांतचित्त आणि स्वकर्मात निरत असतो—तो त्या परम धामाला पोहोचतो, जिथून पुन्हा परत येणे होत नाही॥