Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā
नारद विचारतात—हिमालयात भगीरथाने कशी साधना केली आणि गंगा कशी अवतरली. सनक सांगतात—तपस्वी-राजा भगीरथ भृगूंच्या आश्रमात जाऊन मानव-उत्कर्षाचे कारण व भगवंताला प्रिय कर्म विचारतो. भृगू सत्याची व्याख्या धर्मानुसार व सर्वांच्या हिताचे वचन अशी करतात, अहिंसेचे महत्त्व सांगतात, दुष्टसंग टाळण्याचा उपदेश करतात आणि वैष्णव-स्मरण शिकवतात—पूजा व जपाने अष्टाक्षरी “ॐ नमो नारायणाय” व द्वादशाक्षरी “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय”, तसेच नारायणध्यान. भगीरथ हिमवंतावर घोर तप करतो; त्या तेजाने देव घाबरून क्षीरसागरात महाविष्णूची स्तुती करतात. विष्णू प्रकट होऊन पितरांच्या उद्धाराचे वचन देतात व शंभू (शिव) यांची आराधना करण्यास सांगतात. भगीरथ ईशानाची स्तुती करतो; शिव प्रसन्न होऊन वर देतात—शिवजटांतून गंगा प्रकट होऊन भगीरथामागे चालते, सगरपुत्रांच्या नाशस्थळाला पावन करून त्यांना विष्णुलोकात नेते. शेवटी फलश्रुती—ही कथा ऐकणे/पठण करणे गंगास्नानाचे पुण्य देते व वक्त्याला विष्णुधाम प्राप्त करून देते.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । हिमवद्गिरिमासाद्य किं चकार महीपतिः । कथमानीतवान् गङ्गामेतन्मे वक्तुमर्हसि 1. ॥ १ ॥
नारद म्हणाले—हिमालय पर्वताला पोहोचल्यावर राजाने काय केले? आणि त्याने गंगेला कशी आणली? हे मला सांगावे।
Verse 2
सनक उवाच । भगीरथो महाराजो जटाचीरधरो मुने । गच्छन् हिमाद्रिं तपसे प्राप्तो गोदावरीतटम् ॥ २ ॥
सनक म्हणाले—हे मुने, महाराज भगीरथ जटा धारण करून वल्कलवस्त्र परिधान करून तपासाठी हिमालयाकडे जात असता गोदावरीच्या तीरावर पोहोचले।
Verse 3
तत्रापश्यत् महारण्ये भृगोराश्रममुत्तमम् । कृष्णसारसमाकीर्णं मातङ्गगणसेवितम् ॥ ३ ॥
तेथे त्या महान अरण्यात त्याने भृगूंचा उत्तम आश्रम पाहिला—कृष्णसार मृगांनी भरलेला आणि हत्तींच्या कळपांनी वावरलेला।
Verse 4
भ्रमद्भ्रमरसङ्घुष्टं कूजद्विहगसंकुलम् । व्रजद्वराहनिकरं चमरीपुच्छवीजितम् ॥ ४ ॥
ते वन फिरत्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने निनादत होते, कूजन करणाऱ्या पक्ष्यांनी गजबजलेले होते, भटकणाऱ्या वराहांच्या कळपांनी युक्त होते आणि चामरांच्या पंख्यांनी वाऱ्याने वीजविले जात होते।
Verse 5
नृत्यन्मयूरनिकरं सारङ्गादिनिषेवितम् । प्रवर्द्धितमहावृक्षं मुनिकन्याभिरादरात् ॥ ५ ॥
तेथे नाचणाऱ्या मोरांच्या कळपांनी भरलेले होते, सारंग (हरिण) इत्यादी प्राण्यांनी तेथे वावर होता; आणि मुनिकन्यांनी भक्तिभावाने जपून वाढवलेला एक महान वृक्ष उभा होता।
Verse 6
शालतालतमालाढ्यं नूनहिन्तालमण्डितम् । मालतीयूथिकाकुन्दचम्पकाश्वत्थभूषितम् ॥ ६ ॥
ते शाल, ताल व तमाल वृक्षांनी समृद्ध होते, उंच हिन्ताल ताडांनी अलंकृत होते; मालती-यूथिका वेलींनी, कुंद व चंपक फुलांनी आणि पवित्र अश्वत्थ वृक्षांनी ते शोभून दिसत होते।
Verse 7
उत्पुल्लकुसुमोपेतमृषिसङ्घनिषेवितम् । वेदशास्त्रमहाघोषमाश्रमं प्राविशद् भृगोः ॥ ७ ॥
तो पूर्ण उमललेल्या फुलांनी शोभणाऱ्या, ऋषिसंघांनी सेवित, आणि वेद-शास्त्रांच्या महान घोषाने निनादणाऱ्या भृगूंच्या आश्रमात प्रवेश केला।
Verse 8
गृणन्तं परमं ब्रह्म वृतं शिष्यगणैर्मुनिम् । तेजसा सूर्यसदृशं भृगुं तत्र ददर्श सः ॥ ८ ॥
तेथे शिष्यगणांनी वेढलेले, परम ब्रह्माचे स्तवन करणारे, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असे मुनि भृगू त्याने पाहिले।
Verse 9
प्रणनामाथ विप्रेन्द्रं पादसङ्ग्रहणादिना । आतिथ्यं भृगुरप्यस्य चक्रे सन्मानपूर्वकम् ॥ ९ ॥
तेव्हा भृगूंनी त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणास चरणग्रहणादि करून प्रणाम केला; आणि सन्मानपूर्वक यथाविधी त्याचे आतिथ्य केले।
Verse 10
कृतातिथ्यक्रियो राजा भृगुणा परमर्षिणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयान्मुनिपुङ्गवम् ॥ १० ॥
परमर्षी भृगूंचे आतिथ्यकर्म पूर्ण करून राजा हात जोडून, विनयाने त्या मुनिपुंगवाला म्हणाला।
Verse 11
भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । पृच्छामि भवभीतोऽहं नृणामुद्धारकारणम् ॥ ११ ॥
भगीरथ म्हणाला— हे भगवन्, आपण सर्वधर्मज्ञ व सर्वशास्त्रविशारद आहात. मी संसारभयाने भयभीत होऊन मनुष्यांच्या उद्धाराचे कारण विचारतो.
Verse 12
भगवांस्तुष्यते येन कर्मणा मुनिसत्तम । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १२ ॥
हे मुनिसत्तम, ज्या कर्माने भगवान प्रसन्न होतात ते मला सांगा. हे सर्वज्ञ, मी तुमच्या कृपेस पात्र असल्यास मला उपदेश करा.
Verse 13
भृगुरुवाच । राजंस्तवेप्सितं ज्ञातं त्वं हि पुण्यवतां वरः । अन्यथा स्वकुलं सर्वं कथमुद्धर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥
भृगु म्हणाला— हे राजन्, तुझे अभिप्रेत मला कळले आहे; तू पुण्यवानांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. नाहीतर आपल्या सर्व कुलाचा उद्धार करण्यास तू कसा योग्य ठरशील?
Verse 14
यो वा को वापि भूपाल स्वकुलं शुभकर्मणा । उद्धर्तुकामस्तं विद्यान्नररूपधरं हरिम् ॥ १४ ॥
हे भूपाल! जो कोणी शुभ कर्मांनी आपल्या कुलाचा उद्धार करू इच्छितो, त्याने नररूप धारण करणाऱ्या त्या हरिलाच (विष्णूलाच) ओळखावे।
Verse 15
कर्मणा येन देवेशो नृणामिष्टफलप्रदः । तत्प्रवक्ष्यामि राजेन्द्र शृणुष्व सुसमाहितः ॥ १५ ॥
हे राजेंद्र! ज्या कर्मामुळे देवेश्वर प्रभू मनुष्यांना इष्ट फळ देणारे होतात, ते मी सांगतो; तू पूर्ण एकाग्रतेने ऐक।
Verse 16
भव सत्यपरो राजन्नहिंसानिरतस्तथा । सर्वभूतहितो नित्यं मानृतं वद वै क्वचित् ॥ १६ ॥
हे राजन्! सत्यनिष्ठ रहा आणि अहिंसेतही दृढ रहा। नेहमी सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी तत्पर रहा; कधीही असत्य बोलू नकोस।
Verse 17
त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर विष्णुं सनातनम् ॥ १७ ॥
दुर्जनांचा संग त्याग, साधूंचा सत्संग कर। अहोरात्र पुण्यकर्म कर आणि सनातन विष्णूचे स्मरण कर।
Verse 18
कुरु पूजां महाविष्णोर्याहि शान्तिमनुत्तमाम् । द्वादशाष्टाक्षरं मन्त्रं जप श्रेयो भविष्यति ॥ १८ ॥
महाविष्णूची पूजा कर आणि अनुपम शांती प्राप्त कर. द्वादशाक्षर व अष्टाक्षर मंत्राचा जप कर; तुझे परम कल्याण होईल।
Verse 19
भगीरथ उवाच । सत्यं तु कीदृशं प्रोक्तं सर्वभूतहितं मुने । अनृतं कीदृशं प्रोक्तं दुर्जनाश्चापि कीदृशाः ॥ १९ ॥
भगीरथ म्हणाला—हे मुने, सर्वभूतांच्या हितासाठी जे सत्य सांगितले आहे ते कसे असते? अनृत (असत्य) कसे सांगितले आहे? आणि दुर्जनांची लक्षणे कोणती?
Verse 20
साधवः कीदृशाः प्रोक्तास्तथा पुण्यं च कीदृशम् । स्मर्तव्यश्च कथं विष्णुस्तस्य पूजा च कीदृशी ॥ २० ॥
साधू कसे सांगितले आहेत आणि पुण्य कसे म्हणतात? भगवान विष्णूचे स्मरण कसे करावे, आणि त्यांची पूजा कशी असावी?
Verse 21
शान्तिश्च कीदृशी प्रोक्ता को मन्त्रोऽष्टाक्षरो मुने । को वा द्वादशवर्णश्च मुने तत्त्वार्थकोविद ॥ २१ ॥
शांती कशी सांगितली आहे? हे मुने, अष्टाक्षर मंत्र कोणता? आणि हे तत्त्वार्थकोविद मुने, द्वादशवर्ण मंत्र कोणता?
Verse 22
कृपां कृत्वा मयि परां सर्वं व्याख्यातुमर्हसि । भृगुरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ तव बुद्धिरनुत्तमा ॥ २२ ॥
माझ्यावर परम कृपा करून आपण सर्व काही सविस्तर सांगावे. भृगु म्हणाले—साधु, साधु! हे महाप्राज्ञ, तुझी बुद्धी अनुपम आहे.
Verse 23
यत्पृष्टोऽहं त्वया भूप तत्सर्वं प्रवदामि ते । यथार्थकथनं यत्तत्सत्यमाहुर्विपश्चितः ॥ २३ ॥
हे राजन्, तू जे काही विचारले आहेस ते सर्व मी तुला सांगतो. जे कथन वस्तुस्थितीप्रमाणे असते, त्यालाच ज्ञानीजन सत्य म्हणतात.
Verse 24
धर्माविरोधतो वाच्यं तद्धि धर्मपरायणैः । देशकालादि विज्ञाय स्वयमस्याविरोधतः ॥ २४ ॥
धर्मपरायणांनी धर्माला विरोध न होईल अशीच वाणी बोलावी. देश‑काल इत्यादींचा विचार करून स्वतःच आपल्या वचनात धर्मविरोध नाही याची खात्री करावी.
Verse 25
यद्वचः प्रोच्यते सद्भिस्तत्सत्यमभिधीयते । सर्वेषामेव जन्तूनामक्लेशजननं हि तत् ॥ २५ ॥
सत्पुरुष जे वचन बोलतात तेच ‘सत्य’ म्हणतात; कारण ते सर्व प्राण्यांना क्लेशरहितता देणारे असते.
Verse 26
अहिंसा सा नृप प्रोक्ता सर्वकामप्रदायिनी । कर्मकार्यसहायत्वमकार्यपरिपन्थिता ॥ २६ ॥
हे नृपा! अहिंसा सर्वकाम देणारी असे सांगितले आहे. ती धर्मकर्म करण्यास सहाय्यक ठरते आणि निषिद्ध/अधर्म कर्मांच्या मार्गात अडथळा बनते.
Verse 27
सर्वलोकहितत्वं वै प्रोच्यते धर्मकोविदैः । इच्छानुवृत्तकथनं धर्माधर्माविवेकिनः ॥ २७ ॥
धर्माचे जाणकार सांगतात की सर्व लोकांचे हित साधणारेच खरे धर्म आहे. पण जो फक्त आपल्या इच्छेनुसार बोलतो, तो धर्म‑अधर्माचा विवेक ठेवत नाही.
Verse 28
अनृतं तद्धि विज्ञेयं सर्वश्रेयोविरोधि तत् । ये लोके द्वेषिणो मूर्खाः कुमार्गरतबुद्धयः ॥ २८ ॥
जे सर्व श्रेयाला विरोध करते तेच ‘अनृत’ (असत्य) समजावे. या लोकी द्वेषी, मूढ आणि कुमार्गात रमलेली बुद्धी असलेले लोक त्या असत्यातच दृढपणे रुतलेले असतात.
Verse 29
ते राजन्दुर्ज्जना ज्ञेयाः सर्वधर्मबहिष्कृताः । धर्माधर्मविवेकेन वेदमार्गानुसारिणः ॥ २९ ॥
हे राजन्, जे सर्व धर्मांपासून बहिष्कृत आहेत तेच दुर्जन जाणावेत. धर्म-अधर्माचा विवेक सांगत असले तरी ते केवळ वेदमार्गाचे अनुयायी असल्याचा दावा करतात.
Verse 30
सर्वलोकहितासक्ता साधवः परिकीर्तिताः । हरिभक्तिकरं यत्तत्सद्भिश्च परिरञ्जितम् ॥ ३० ॥
जे सर्व लोकांच्या हितासाठी आसक्त असतात ते साधू म्हणून कीर्तिले जातात. जे हरिभक्ती वाढवते तेच सत्पुरुषांना प्रिय व मान्य असते.
Verse 31
आत्मनः प्रीतिजनकं तत्पुण्यं परिकीर्तितम् । सर्वं जगदिदं विष्णुर्विष्णुः सर्वस्य कारणम् ॥ ३१ ॥
जे आत्म्यात प्रीती व शुद्धता उत्पन्न करते ते पुण्य म्हणून कीर्तिले आहे. हे सर्व जग विष्णुच आहे; विष्णुच सर्वांचा कारणभूत आहे.
Verse 32
अहं च विष्णुर्यज्ज्ञानं तद्विष्णुस्मरणं विदुः । सर्वदेवमयो विष्णुर्विधिना पूजयामि तम् ॥ ३२ ॥
‘मीही विष्णु आहे’—हे जे ज्ञान, ते विष्णुस्मरण म्हणून ओळखले जाते. विष्णु सर्वदेवमय आहे; म्हणून मी विधीनुसार त्याची पूजा करतो.
Verse 33
इति या भवति श्रद्धा सा तद्भक्तिः प्रकीर्त्तिता । सर्वभूतमयो विष्णुः परिपूर्णः सनातनः ॥ ३३ ॥
अशी जी श्रद्धा उत्पन्न होते तीच त्याची भक्ती म्हणून कीर्तिली आहे. विष्णु सर्वभूतमय, परिपूर्ण आणि सनातन प्रभू आहे.
Verse 34
इत्यभेदेन या बुद्धिः समता सा प्रकीर्तिता । समता शत्रुमित्रेषु वशित्वं च तथा नृप ॥ ३४ ॥
जी बुद्धी सर्वांमध्ये भेद मानत नाही ती समता म्हणतात। शत्रू व मित्र यांच्याप्रती समान भाव ठेवणे हेच आत्मवशता, हे नृपा।
Verse 35
यदृच्छालाभसंतुष्टिः सा शान्तिः परिकीर्त्तिता । एते सर्वे समाख्यातास्तपः सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ ३५ ॥
आपोआप जे मिळेल त्यात समाधान मानणे—हीच शांती म्हणतात। हे सर्व तपाचे प्रकार असून मनुष्यांना सिद्धी देणारे आहेत।
Verse 36
समस्तपापराशीनां तरसा नाशहेतवः । अष्टाक्षरं महामन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३६ ॥
सर्व पापराशींचा वेगाने नाश करणारा अष्टाक्षर महामंत्र आहे; तो सर्व पापांचा नाशक आहे।
Verse 37
वक्ष्यामि तव राजेन्द्र पुरुषार्थैकसाधनम् । विष्णोः प्रियकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ३७ ॥
हे राजेंद्र, मी तुला पुरुषार्थ साध्य करण्याचे एकमेव साधन सांगतो—जे भगवान विष्णूंना प्रिय असून सर्व सिद्धी देणारे आहे।
Verse 38
नमो नारायणायेति जपेत्प्रणवपूर्वकम् । नमो भगवते प्रोच्य वासुदेवाय तत्परम् ॥ ३८ ॥
प्रणव (ॐ) पूर्वक ‘नमो नारायणाय’ असा जप करावा। ‘नमो भगवते’ म्हणत, तत्पर होऊन ‘वासुदेवाय’ असे उच्चारावे।
Verse 39
प्रणवाद्यं महाराज द्वादशार्णमुदाहृतम् । द्वयोः समं फलं राजन्नष्टद्वादशवर्णयोः ॥ ३९ ॥
हे महाराज, प्रणव (ॐ) ने आरंभ होणारा द्वादशाक्षरी मंत्र सांगितला आहे. हे राजन्, त्याचे फळ अष्टाक्षरी व द्वादशाक्षरी मंत्रांच्या फळास सम आहे असे म्हटले आहे.
Verse 40
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च साम्यमुद्दिष्टमेतयोः । शङ्खचक्रधरं शान्तं नारायणमनामयम् ॥ ४० ॥
प्रवृत्ती व निवृत्ती—या दोन्हीत त्यांचे साम्य सांगितले आहे. ते साम्य म्हणजे शंख-चक्रधारी, शांत, निरामय नारायण।
Verse 41
लक्ष्मीसंश्रितवामाङ्कं तथाभयकरं प्रभुम् । किरीटकुण्डलधरं नानामण्डनशोभितम् ॥ ४१ ॥
मी त्या प्रभूचे दर्शन करतो—ज्यांच्या वामांकी लक्ष्मी आश्रित आहे, जे अभय देतात; जे किरीट व कुंडले धारण करून नानाविध अलंकारांनी शोभतात.
Verse 42
भ्राजत्कौस्तुभमालाढ्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । पीताम्बरधरं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
त्यांनी त्या देवाचे दर्शन केले—जो तेजस्वी कौस्तुभमणी व माळांनी विभूषित, ज्याच्या वक्षस्थळी पवित्र श्रीवत्सचिन्ह आहे, जो पीतांबर धारण करतो, आणि ज्याला देव व असुर दोघेही नमस्कार करतात.
Verse 43
ध्यायेदनादिनिधनं सर्वकामफलप्रदम् । अन्तर्यामी ज्ञानरूपी परिपूर्णः सनातनः ॥ ४३ ॥
ज्याला ना आरंभ आहे ना अंत—त्या परमेश्वराचे ध्यान करावे; जो सर्व काम्य फळे देतो; जो अंतर्यामी, ज्ञानस्वरूप, परिपूर्ण व सनातन आहे.
Verse 44
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्तु पृष्टं त्वया नृप । स्वस्ति तेऽस्तु तपः सिद्धिं गच्छ लब्धुं यथासुखम् ॥ ४४ ॥
हे नृपा! तू विचारलेले सर्व मी सविस्तर सांगितले. तुझे कल्याण होवो; आता सुखाने जाऊन तपाची सिद्धी प्राप्त कर.
Verse 45
एवमुक्तो महीपालो भृगुणा परमर्षिणा । परमां प्रीतिमापन्नः प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ४५ ॥
परमर्षि भृगूंनी असे सांगितल्यावर तो महीपाल परम आनंदाने भरला आणि तपासाठी वनात निघून गेला.
Verse 46
हिमवद्गिरिमासाद्य पुण्यदेशे मनोहरे । नादेश्वरे महाक्षेत्रे तपस्तेपेऽतिदुश्चरम् ॥ ४६ ॥
हिमवंत पर्वतास जाऊन त्या मनोहर पुण्यप्रदेशात—नादेश्वराच्या महाक्षेत्री—त्याने अतिशय कठोर तप केले.
Verse 47
राजा त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः । कृतातिथ्यर्हणश्चापि नित्यं होमपरायणः ॥ ४७ ॥
राजा त्रिकाळ स्नान करी, कंदमूळ-फळे खाई, अतिथींचा यथोचित सत्कार करी आणि नित्य होमात तत्पर असे.
Verse 48
सर्वभूतहितः शान्तो नारायणपरायणः । पत्रैः पुष्पैः फलैस्तोयैस्त्रिकालं हरिपूजकः ॥ ४८ ॥
तो सर्वभूतहितैषी, स्वभावाने शांत, नारायणास पूर्ण परायण होता; पान, फुले, फळे व जल अर्पून तो त्रिकाळ हरिपूजा करी.
Verse 49
एवं बहुतिथं कालं नीत्वा यात्यन्तधैर्यवान् । ध्यायन्नारायणं देवं शीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥ ४९ ॥
अशा रीतीने फार दीर्घ काळ घालवून तो परम धैर्यवान् पुरुष भगवान् नारायणाचे ध्यान करीत करीत वाळलेल्या पानांनाच आहार मानून राहू लागला।
Verse 50
प्राणायामपरो भूत्वा राजा परमधार्मिकः । निरुच्छ्वासस्तपस्तप्तुं ततः समुपचक्रमे ॥ ५० ॥
त्यानंतर परम धर्मात्मा राजा प्राणायामात तल्लीन झाला; श्वास रोखून त्याने तपश्चर्येला आरंभ केला।
Verse 51
ध्यायन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । षष्टिवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासपरोऽभवत् ॥ ५१ ॥
अनंत व अपराजित देव भगवान् नारायणाचे ध्यान करीत तो साठ हजार वर्षे पूर्णतः निरुच्छ्वास अवस्थेत राहिला।
Verse 52
तस्य नासापुटाद्रा ज्ञो वह्निर्जज्ञे भयङ्करः । तं दृष्ट्वा देवताः सर्वो वित्रस्ता वह्नितापिताः ॥ ५२ ॥
हे राजन्, त्याच्या नासापुटांतून भयंकर अग्नी उत्पन्न झाला. तो पाहून सर्व देवता भयभीत झाले आणि त्या अग्नीच्या उष्णतेने तापले।
Verse 53
अभिजग्मुर्महाविष्णुं यत्रास्ते जगतां पतिः । क्षीरोदस्योत्तरं तीरं सम्प्राप्य त्रिदशेश्वराः । अस्तुवन्देवदेवेशं शरणागतपालकम् ॥ ५३ ॥
मग त्रिदशांचे अधिपती जिथे जगतांचा स्वामी महाविष्णु विराजमान आहे तिथे गेले. क्षीरसागराच्या उत्तरेकाठी पोहोचून त्यांनी देवदेवेश, शरणागतपालक प्रभूची स्तुती केली।
Verse 54
देवा ऊचुः । नताःस्म विष्णुं जगदेकनाथं स्मरत्समस्तार्तिहरं परेशम् । स्वभावशुद्धं परिपूर्णभावं वदन्ति यज्ज्ञानतनुं च तज्ज्ञाः ॥ ५४ ॥
देव म्हणाले—जगाचा एकमेव नाथ विष्णू यांस आम्ही नमस्कार करतो; ज्यांचे स्मरण केल्याने सर्व दुःखे दूर होतात, ते परमेश्वर आहेत। त्यांचा स्वभाव शुद्ध व पूर्ण आहे; ज्ञानी त्यांना ज्ञानस्वरूप म्हणतात।
Verse 55
ध्येयः सदा योगिवरैर्महात्मा स्वेच्छाशरीरैः कृतदेवकार्यः । जगत्स्वरूपो जगदादिनाथस्तस्मै नताः स्मः पुरुषोत्तमाय ॥ ५५ ॥
तो महात्मा योगिवरांनी सदैव ध्यान करण्याजोगा आहे; स्वेच्छेने धारण केलेल्या देहांनी त्याने देवकार्य सिद्ध केले। जो जगत्स्वरूप व जगाचा आदिनाथ आहे—त्या पुरुषोत्तमाला आम्ही नमस्कार करतो।
Verse 56
यन्नामसङ्कीर्त्तनतो खलानां समस्तपापानि लयं प्रयान्ति । तमीशमीड्यं पुरुषं पुराणं नताःस्म विष्णुं पुरुषार्थसिद्ध्यै ॥ ५६ ॥
ज्यांच्या नामसंकीर्तनाने दुष्टांचेही सर्व पाप लय पावतात—त्या स्तुत्य ईश्वर, पुरातन पुरुष विष्णूला पुरुषार्थसिद्धीसाठी आम्ही नमस्कार करतो।
Verse 57
यत्तेजसा भान्ति दिवाकराद्या नातिक्रमन्त्यस्य कदापि शिक्षाः । कालात्मकं तं त्रिदशाधिनाथं नमामहेवै पुरुषार्थरूपम् ॥ ५७ ॥
ज्यांच्या तेजाने सूर्यादि प्रकाशमान होतात, आणि ज्यांची आज्ञा ‘शिक्षा’ इत्यादी विद्याही कधी ओलांडत नाहीत—तो कालस्वरूप, देवांचा अधिनाथ व पुरुषार्थस्वरूप प्रभू आम्ही नमस्कारतो।
Verse 58
जगत्करोऽत्यब्जभवोऽत्ति रुद्र ः पुनाति लोकाञ्छ्रुतिभिश्च विप्राः । तमादिदेवं गुणसन्निधानं सर्वोपदेष्टारमिताः शरण्यम् ॥ ५८ ॥
जगाचा कर्ता परात्पर आहे; कमलज (ब्रह्मा)ही क्षीण होतो; रुद्रही ग्रास करतो; आणि विप्र वेदश्रुतींनी लोक पवित्र करतात। त्या आदिदेव—सर्व गुणांचे अधिष्ठान, सर्वोपदेशक, एकमेव शरण्य—यांच्या शरणी आम्ही आलो आहोत।
Verse 59
वरं वरेण्यं मधुकैटभारिं सुरासुराभ्यर्चितपादपीठम् । सद्भक्तसङ्कल्पितसिद्धिहेतुं ज्ञानैकवेद्यं प्रणताःस्म देवम् ॥ ५९ ॥
आम्ही त्या परम वरेण्य देवाला नमस्कार करतो—ज्यांनी मधु-कैटभाचा वध केला; ज्यांच्या पादपीठाची देव व असुरही अर्चना करतात; जे सद्भक्तांच्या पवित्र संकल्पसिद्धीचे कारण आहेत; आणि जे केवळ आत्मज्ञानानेच जाणवतात।
Verse 60
अनादिमध्यान्तमजं परेशमनाद्यविद्याख्यतमोविनाशम् । सच्चित्परानन्दघनस्वरूपं रूपादिहीनं प्रणताःस्म देवम् ॥ ६० ॥
आम्ही त्या अज परमेश्वराला प्रणाम करतो—जो आदि, मध्य व अंतरहित आहे; जो अनादि अविद्या नावाच्या तमाचा नाश करतो; ज्याचे स्वरूप सत्-चित्-परमानंदघन आहे; आणि जो रूपादी सर्व उपाधींहून परे आहे।
Verse 61
नारायणं विष्णुमनन्तमीशं पीताम्बरं पद्मभवादिसेव्यम् । यज्ञप्रियं यज्ञकरं विशुद्धं नताःस्म सर्वोत्तममव्ययं तम् ॥ ६१ ॥
आम्ही त्या नारायण—विष्णु, अनंत ईश्वराला नमस्कार करतो; जो पीतांबरधारी आहे, ज्याची पद्मभव ब्रह्मा आदि देव सेवा करतात; जो यज्ञप्रिय व यज्ञकर्ता आहे; जो परम विशुद्ध, सर्वोत्तम व अव्यय आहे।
Verse 62
इति स्तुतो महाविष्णुर्देवैरिन्द्रा दिभिस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्देवानां संन्यवेदयत् ॥ ६२ ॥
अशा प्रकारे इंद्रादी देवांनी स्तुती केल्यावर, त्या वेळी महाविष्णूंनी त्या राजर्षीचे चरित्र देवांना सविस्तर सांगितले।
Verse 63
ततो देवान्समाश्वास्य दत्त्वाभयमनञ्जनः । जगाम यत्र राजर्षिस्तपस्तपति नारद ॥ ६३ ॥
त्यानंतर निष्कलंक प्रभूंनी देवांना धीर देऊन, त्यांना अभयदान देऊन, जिथे राजर्षी नारद तपश्चर्या करीत होते तिकडे प्रस्थान केले।
Verse 64
शङ्खचक्रधरो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य राज्ञः सर्वजगद्गुरुः ॥ ६४ ॥
शंख-चक्र धारण करणारा, सच्चिदानंदस्वरूप देव—सर्व जगाचा गुरु—तो त्या राजास प्रत्यक्ष प्रकट झाला।
Verse 65
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं भाभासितदिगन्तरम् । अतसीपुष्पसंकाशं स्फुरत्कुण्डलमण्डितम् ॥ ६५ ॥
पुंडरीकाक्ष प्रभूला पाहून—जो सर्व दिशांचे दिगंत प्रकाशमान करीत होता, अतसीपुष्पासारखा नीलदीप्त होता आणि चमचमीत कुंडलांनी शोभित होता—सर्वजण विस्मयाने भरून गेले।
Verse 66
स्निग्धकुन्तलवक्त्राब्जं विभ्राजन्मुकुटोज्ज्वलम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं वनमालाविभूषितम् ॥ ६६ ॥
स्निग्ध वळणदार केश व कमलमुख, तेजस्वी मुकुटाने उजळलेला; श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभमणी धारण करणारा, वनमाळेने विभूषित—त्या प्रभूचे मी ध्यान करतो।
Verse 67
दीर्घबाहुमुदाराङ्गं लोकेशार्चितपङ्कजम् । नाम दण्डवद् भूमौ भूपतिर्नम्रकन्धरः ॥ ६७ ॥
ज्यांच्या कमलचरणांची लोकेशही पूजा करतात, त्या दीर्घबाहु, उदार अंगाच्या प्रभूसमोर राजा नम्र मान करून भूमीवर दंडवत् प्रणाम करू लागला।
Verse 68
अत्यन्तहर्षसम्पूर्णः सरोमाञ्चः सगद्गदः । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति श्रीकृष्णेति समुच्चरन् ॥ ६८ ॥
अत्यंत हर्षाने भरून, अंगावर रोमांच उभा राहून व गद्गद कंठाने तो मोठ्याने पुकारत राहिला—“कृष्ण, कृष्ण,” पुन्हा “कृष्ण,” आणि “श्रीकृष्ण।”
Verse 69
तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा ह्यन्तर्यामी जगद्गुरुः । उवाच कृपयाविष्टो भगवान्भूतभावनः ॥ ६९ ॥
तेव्हा प्रसन्नचित्त, अंतर्यामी व जगद्गुरु असे भगवान् विष्णु करुणेने भरून त्याला म्हणाले—ते सर्व भूतांचे पालनकर्ते आहेत।
Verse 70
श्री भगवानुवाच । भगीरथ महाभाग तवाभीष्टं भविष्यति । आगमिष्यन्ति मल्लोकं तव पूर्वपितामहाः ॥ ७० ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे महाभाग भगीरथ! तुझे अभिष्ट नक्कीच पूर्ण होईल. तुझे पूर्वज पितामह माझ्या लोकात येतील।
Verse 71
मम मूर्त्यन्तरं शम्भुं राजन्स्तोत्रैः स्वशक्तितः । स्तुहि ते सकलं कामं स वै सद्यः करिष्यति ॥ ७१ ॥
हे राजन्! माझ्याच अन्य मूर्ती असलेल्या शंभूची, आपल्या शक्तीनुसार स्तोत्रांनी स्तुती कर; तो तुझे सर्व काम तत्क्षणी पूर्ण करील।
Verse 72
यस्तु जग्राह शशिनं शरणं समुपागतम् । तस्मादाराधयेशानं स्तोत्रैः स्तुत्यं सुखप्रदम् ॥ ७२ ॥
ज्याने शरण आलेल्या शशी (चंद्र)ला स्वीकारले—म्हणून त्या ईशानाची स्तोत्रांनी आराधना कर; तो स्तुत्य आणि सुखदायक आहे।
Verse 73
अनादिनिधनो देवः सर्वकामफलप्रदः । त्वया संपूजितो राजन्सद्यः श्रेयो विधास्यति ॥ ७३ ॥
तो देव अनादी-अनंत असून सर्व कामनांचे फल देणारा आहे. हे राजन्! तू विधिपूर्वक पूजिल्यास तो तत्क्षणी परम कल्याण करील।
Verse 74
इत्युक्त्वा देवदेवेशो जगतां पतिरच्युतः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठ उत्तस्थौ सोऽपि भूपतिः ॥ ७४ ॥
असे बोलून देवदेवेश, जगतांचा स्वामी अच्युत अंतर्धान पावला. हे मुनिश्रेष्ठ, मग तो राजाही उठून उभा राहिला.
Verse 75
किमिदं स्वप्न आहोस्वित्सत्यं साक्षाद् द्विजोत्तम । भूपतिर्विंस्मयं प्राप्तः किं करोमीति विस्मितः ॥ ७५ ॥
“हे द्विजोत्तम! हे स्वप्न आहे की प्रत्यक्ष सत्य? राजा विस्मयाने भरून ‘मी काय करू?’ असे म्हणत स्तब्ध झाला।”
Verse 76
अथान्तरिक्षे वागुच्चैः प्राह तं भ्रान्तचेतसम् । सत्यमेतदिति व्यक्तं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ७६ ॥
मग आकाशातून उच्च स्वरातील वाणीने त्या भ्रमित मनाच्या राजाला म्हटले—“हे निःसंशय सत्य आहे, स्पष्ट आहे; तू चिंता करू नकोस।”
Verse 77
तन्निशम्यावनीपाल ईशानं सर्वकारणम् । समस्त देवताराजमस्तौषीद्भक्तितत्परः ॥ ७७ ॥
हे ऐकून भूमिपाल राजा भक्तिभावाने तल्लीन होऊन, सर्वकारण ईशान—समस्त देवतांचा अधिराज—याची स्तुती करू लागला।
Verse 78
भगीरथ उवाच । प्रणमामि जगन्नाथं प्रणतार्त्रिपणाशनम् । प्रमाणागोचरं देवमीशानं प्रणवात्मकम् ॥ ७८ ॥
भगीरथ म्हणाला—मी जगन्नाथाला प्रणाम करतो, जो शरण येऊन दंडवत् करणाऱ्यांचे दुःख नष्ट करतो. प्रमाणांच्या आवाक्याबाहेर असलेल्या, प्रणव ‘ॐ’ स्वरूप ईशान देवाला मी प्रणाम करतो.
Verse 79
जगद्रू पमजं नित्यं सर्गस्थित्यन्तकारणम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं प्रणतोऽस्म्युग्ररेतसम् ॥ ७९ ॥
मी त्या अज, नित्य, जगद्रूप परमेश्वराला प्रणाम करतो—जो सृष्टी, स्थिती व प्रलय यांचा कारणकर्ता आहे; जो विश्वरूप, विरूपाक्ष आणि उग्र सृजनतेजाने युक्त आहे।
Verse 80
आदिमध्यान्तरहितमनन्तमजमव्ययम् । समामनन्ति योगीन्द्रा स्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् ॥ ८० ॥
मी त्या पुष्टिवर्धन, कल्याणवर्धक प्रभूला वंदन करतो—जो आदि, मध्य व अंत यांपासून रहित, अनंत, अज व अव्यय आहे; ज्याचे योगींद्र निरंतर जप-स्तुती करतात।
Verse 81
नमो लोकाधिनाथाय वञ्चते परिवञ्चते । नमोऽस्तु नीलग्रीवाय पशूनां पतये नमः ॥ ८१ ॥
लोकाधिनाथाला नमस्कार—जो मायेने वंचित करतो आणि (लीलेत) वंचितही म्हणवला जातो। नीलग्रीवाला नमस्कार; पशुपती, सर्व प्राण्यांच्या स्वाम्याला नमः।
Verse 82
नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टानां पतये नमः । नमोऽकल्पप्रकल्पाय भूतानां पतये नमः ॥ ८२ ॥
चैतन्यस्वरूपाला नमस्कार; पुष्ट-समृद्ध जनांचा स्वामी व रक्षक याला नमः। जो कल्प-प्रकल्पांच्या पलीकडे असूनही नवी व्यवस्था करतो, त्याला नमस्कार; सर्व भूत-प्राण्यांच्या स्वाम्याला नमः।
Verse 83
नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः । नमः कपालहस्ताय पाशमुद्गरधारिणे ॥ ८३ ॥
पिनाकधारीला नमस्कार; शूलधारीला नमः। कपालधारीला नमस्कार; पाश व मुद्गर धारण करणाऱ्या प्रभूला नमः।
Verse 84
नमस्ते सर्वभूताय घण्टाहस्ताय ते नमः । नमः पञ्चास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः ॥ ८४ ॥
सर्वभूतांत व्याप्त असलेल्या तुम्हांला नमस्कार; घण्टा धारण करणाऱ्या तुम्हांला नमस्कार। पंचमुख देवाला नमस्कार; पवित्र क्षेत्रांचा स्वामी तुम्हांला नमस्कार॥
Verse 85
नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय निर्गुणाय परात्मने ॥ ८५ ॥
समस्त भूतांचा आदिकारण, पृथ्वीचा धारक, अनेक रूप धारण करणारा, निर्गुण परात्मा—तुम्हांला नमस्कार॥
Verse 86
नमो गणाधिदेवाय गणानां पतये नमः । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यपतये नमः ॥ ८६ ॥
गणाधिदेवाला नमस्कार; गणांचा स्वामी तुम्हांला नमस्कार। हिरण्यगर्भाला नमस्कार; हिरण्याचा स्वामी तुम्हांला नमस्कार॥
Verse 87
हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमो हिरण्यवाहवे । नमो ध्यानस्वरूपाय नमस्ते ध्यानसाक्षिणे ॥ ८७ ॥
हिरण्यमय रेतस् असलेल्या तुम्हांला नमस्कार; हिरण्यतेज वहन करणाऱ्या तुम्हांला नमस्कार। ध्यानस्वरूपाला नमस्कार; ध्यानाचा साक्षी तुम्हांला नमस्कार॥
Verse 88
नमस्ते ध्यानसंस्थाय ध्यानगम्याय ते नमः । येनेदं विश्वमखिलं चराचरविराजितम् ॥ ८८ ॥
ध्यानात स्थित असलेल्या तुम्हांला नमस्कार; ध्यानाने प्राप्त होणाऱ्या तुम्हांला नमस्कार। ज्यांच्यामुळे हे अखिल चराचर विश्व तेजस्वी व शोभायमान झाले आहे॥
Verse 89
वर्षेवाभ्रेण जनितं प्रधानपुरुषात्मना ॥ ८९ ॥
प्रधान व पुरुषस्वरूपातून हे उत्पन्न होते—जसे मेघातून वर्षा।
Verse 90
स्वप्रकाशं महात्मानं परं ज्योतिः सनातनम् । यमामनन्ति तत्त्वज्ञाः सवितारं नृचक्षुषाम् ॥ ९० ॥
तत्त्वज्ञ त्याला स्वप्रकाश महात्मा, परम सनातन ज्योती म्हणतात—तोच सविता, मनुष्यांचा नेत्र असलेला सूर्य।
Verse 91
उमाकान्तं नन्दिकेशं नीलकण्ठं सदाशिवम् । मृत्युञ्जयं महादेवं परात्परतरं विभुम् ॥ ९१ ॥
मी शिवाला नमस्कार करतो—उमेचा कांत, नंदीगणांचा अधिपती, नीलकंठ सदाशिव; मृत्युञ्जय महादेव, परात्परतर सर्वव्यापी प्रभू।
Verse 92
परं शब्दब्रह्मरूपं तं वन्देऽखिलकारणम् । कपर्द्दिने नमस्तुभ्यं सद्योजाताय वै नमः ॥ ९२ ॥
मी त्या परमाला वंदन करतो जो शब्दब्रह्मस्वरूप व अखिल कारण आहे। हे कपर्दिन, तुला नमस्कार; सद्योजातालाही नमस्कार।
Verse 93
भवोद्भवाय शुद्धाय ज्येष्ठाय च कनीयसे । मन्यवे त इषे त्रय्याः पतये यज्ञतन्तवे ॥ ९३ ॥
तुला नमस्कार—भवाचा उद्गम, शुद्ध, ज्येष्ठ व कनीयस; मन्युरूप, पोषणदाता; त्रयी-वेदाचा स्वामी आणि यज्ञतंतु (यज्ञव्यवस्था) असणारा।
Verse 94
ऊर्जे दिशां च पतये कालायाघोररूपिणे । कृशानुरेतसे तुभ्यं नमोऽस्तु सुमहात्मने ॥ ९४ ॥
ऊर्जा-स्वरूप, दिशांचा स्वामी, घोररूप काळ, आणि अग्नीचे तेजस्वी बीज-तत्त्व—हे सुमहात्मन्, तुला माझा नमस्कार असो।
Verse 95
यतः समुद्रा ः सरितोऽद्र यश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । स्थाणुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च असच्च सज्जीवमजीवमास ॥ ९५ ॥
ज्यांच्यापासून समुद्र, नद्या व पर्वत उत्पन्न होतात; तसेच गंधर्व, यक्ष, असुर व सिद्धांचे समुदाय; ज्यांच्यापासून स्थावर-चर, महान्-लघु, असत्-सत्, जीव-निर्जीव—हे सर्व प्रकट झाले.
Verse 96
नतोऽस्मि तं योगिनताङ्घ्रिपद्मं सर्वान्तरात्मानमरूपमीशम् । स्वतन्त्रमेकं गुणिनां गुणं च नमामि भूयः प्रणमामि भूयः ॥ ९६ ॥
मी त्या प्रभूला नमस्कार करतो, ज्यांचे चरणकमल योगीजनांचे आश्रय आहेत; जे सर्वांचे अंतरात्मा, अरूप व ईश्वर आहेत; जे एक, स्वतन्त्र सत्य आहेत, आणि गुणीजनांतीलही परम गुण-स्वरूप आहेत. पुन्हा पुन्हा नमस्कार, पुन्हा पुन्हा प्रणाम।
Verse 97
इत्थं स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः । आविर्बभूव भूपस्य संतप्ततपसोग्रतः ॥ ९७ ॥
अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर महादेव शंकर—लोकांचे कल्याणकर्ता—तीव्र तपाने संतप्त झालेल्या त्या राजासमोर प्रकट झाले।
Verse 98
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रा र्द्धकृतशेखरम् । त्रिलोचनमुदाराङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ ९८ ॥
ते पंचवक्त्र, दशभुज; मुकुटात अर्धचंद्र शोभणारा; त्रिनेत्र, उदार अंगयष्टीचे, आणि नागांचे यज्ञोपवीत धारण करणारे होते।
Verse 99
विशालवक्षसं देवं तुहिनाद्रि समप्रभम् । गजचर्माम्बरधरं सुरार्चितपदाम्बुजम् ॥ ९९ ॥
त्याने विशाल वक्षस्थळ असलेल्या देवाचे दर्शन घेतले—हिमालयातील तुषारशिखरासारखे तेजस्वी, गजचर्माचे वस्त्र धारण करणारे, ज्यांच्या कमलचरणांची देवताही पूजा करतात।
Verse 100
दृष्ट्वा पपात पादाग्रे दण्डवद्भुवि नारद । तत उत्थाय सहसा शिवाग्रे विहिताञ्जलि ॥ १०० ॥
त्यांना पाहताच नारद भूमीवर दंडवत् होऊन त्यांच्या चरणांपाशी पडले. मग तत्क्षणी उठून शिवासमोर हात जोडून उभे राहिले.
Verse 101
प्रणनाम महादेवं कीर्तयञ्शङ्कराह्वयम् । विज्ञाय भक्तिं भूपस्य शङ्करः शशिशेखरः ॥ १०१ ॥
त्याने महादेवाला प्रणाम केला आणि ‘शंकर’ या नामाचे कीर्तन केले. राजाची भक्ती ओळखून चंद्रशेखर शंकर प्रसन्न झाले.
Verse 102
उवाच राज्ञे तुष्टोऽस्मि वरं वरय वाञ्छितम् । तोषितोस्मि त्वया सम्यक् स्तोत्रेण तपसा तथा ॥ १०२ ॥
शंकर म्हणाले—“हे राजन्, मी प्रसन्न आहे; तुला जे इच्छित ते वर माग. तुझ्या स्तोत्राने आणि तपाने तू मला पूर्णपणे संतुष्ट केले आहेस.”
Verse 103
एवमुक्तः स देवेन राजा सन्तुष्टमानसः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा जगतामीश्वरेश्वरम् ॥ १०३ ॥
देवाने असे म्हटल्यावर राजाचे मन तृप्त झाले. तो हात जोडून जगताच्या परमेश्वर, लोकाधिपतीला म्हणाला.
Verse 104
भगीरथ उवाच । अनुग्राह्योस्मि यदि ते वरदानान्महेश्वर । तदा गङ्गां प्रयच्छास्मत्पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ १०४ ॥
भगीरथ म्हणाला—हे महेश्वर! मी तुमच्या अनुग्रहास व वरदानास पात्र असेन, तर माझ्या पितरांच्या मुक्तीसाठी गंगेला प्रदान करा (अवतरण घडवा)।
Verse 105
श्रीशिव उवाच । दत्ता गङ्गा मया तुभ्यं पितॄणां ते गतिः परा । तुभ्यं मोक्षः परश्चेति तमुक्त्वान्तर्दधे शिवः ॥ १०५ ॥
श्रीशिव म्हणाले—मी तुला गंगा दिली आहे; तुझ्या पितरांसाठी तीच परम गती होईल, आणि तुला परम मोक्ष प्राप्त होईल. असे बोलून शिव अंतर्धान पावले।
Verse 106
कपर्दिनो जटास्रस्ता गङ्गा लोकैकपाविनी । पावयन्ती जगत्सर्वमन्वगच्छद्भगीरथम् ॥ १०६ ॥
कपर्दी (शिव) यांच्या जटांतून गंगा प्रवाहित झाली—लोकांची एकमेव पावनी; सर्व जगत पवित्र करीत ती भगीरथाच्या मागोमाग गेली।
Verse 107
ततः प्रभृति सा देवी निर्मला मलहारिणी । भागीरथीति विख्याता त्रिषु लोकेष्वभून्मुने ॥ १०७ ॥
त्या वेळेपासून ती देवी निर्मळ व मलनाशिनी, हे मुने, ‘भागीरथी’ या नावाने तिन्ही लोकांत विख्यात झाली।
Verse 108
सगरस्यात्मजाः पूर्वं यत्र दग्धाः स्वपाप्मना । तं देशं प्लावयामास गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥ १०८ ॥
जिथे सगराचे पुत्र पूर्वी आपल्या पापामुळे दग्ध झाले होते, तो प्रदेश सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा गंगेने जलाने भरून पवित्र केला।
Verse 109
यदा सम्प्लावितं भस्म सागराणां तु गङ्गया । तदैव नरके मग्ना उद्धृताश्च गतैनसः ॥ १०९ ॥
जेव्हा गंगेच्या जलाने सगरपुत्रांची भस्म प्लावित होऊन पावन झाली, तेव्हाच नरकात बुडालेले ते उद्धरिले गेले व पापरहित झाले।
Verse 110
पुरा सङ्क्रुश्यमानेन ये यमेनातिपीडिताः । त एव पूजितास्तेन गङ्गाजलपरिप्लुताः ॥ ११० ॥
जे पूर्वी यमाने ओढत-खेचत अत्यंत पीडिले होते, तेच गंगाजलाने स्नात-परिप्लुत झाल्यावर यमाकडून पूजिले गेले।
Verse 111
गतपापान्स विज्ञाय यमः सगरसम्भवान् । प्रणम्याभ्यर्च्य विधिवत्प्राह तान्प्रीतमानसः ॥ ११२ ॥
सगरपुत्र पापरहित झाले आहेत असे जाणून यम प्रसन्न झाला; त्याने विधिपूर्वक त्यांना नमस्कार करून पूजन केले आणि मग त्यांना संबोधिले।
Verse 112
इत्युक्तास्ते महात्मानो यमेन गतकल्मषाः । दिव्यदेहधरा भूत्वा विष्णुलोकं प्रपेदिरे ॥ ११३ ॥
यमाने असे सांगितल्यावर ते महात्मे कल्मषमुक्त होऊन दिव्य देह धारण करून विष्णुलोकास प्राप्त झाले।
Verse 113
एवंप्रभावा सा गङ्गा विष्णुपादाग्रसम्भवा । सर्वलोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी ॥ ११४ ॥
अशी प्रभावशाली ती गंगा, जी भगवान विष्णूच्या चरणाग्रातून उत्पन्न झाली, सर्व लोकांत विख्यात असून महापातकांचा नाश करणारी आहे।
Verse 114
य इदं पुण्यमाख्यानं महापातकनाशनम् । पठेच्च शृणुयाद्वापि गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ ११५ ॥
जो हे महापातकनाशक पुण्य आख्यान वाचतो किंवा ऐकतो, तो गंगास्नानासमान पुण्यफळ प्राप्त करतो।
Verse 115
यस्त्वेतत्पुण्यमाख्यानं कथयेद्ब्राह्मणाग्रतः । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ११६ ॥
जो ब्राह्मणांच्या समोर हे पुण्य आख्यान कथन करतो, तो पुनरावृत्तिरहित विष्णुधामास प्राप्त होतो।
Verse 116
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्ये भागीरथगङ्गानयनंनाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादातील गंगामाहात्म्यात ‘भागीरथगंगानयन’ नावाचा सोळावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
It is presented as both a cosmological tīrtha-event and a mokṣa mechanism: Gaṅgā, issuing through Śiva’s jaṭā by divine sanction, purifies the site of Sagara’s sons, releases them from naraka, and carries them to Viṣṇu’s realm—demonstrating the Purāṇic doctrine that sacred waters, devotion, and divine grace together effect ancestral deliverance.
Satya is speech that states things as they are, is aligned with Dharma after considering time/place/circumstance, and—crucially—produces freedom from distress and welfare for living beings; speech driven merely by personal desire is marked as adharma-adjacent.
The eight-syllabled mantra is “Oṁ Namo Nārāyaṇāya,” taught as a rapid destroyer of sins. The twelve-syllabled is “Oṁ Namo Bhagavate Vāsudevāya,” presented as a principal means dear to Viṣṇu for accomplishing the aims of life, supported by worship (pūjā) and meditation (dhyāna).
Viṣṇu explicitly identifies Śambhu as a manifestation of Himself and instructs Bhagiratha to worship Īśāna for the boon, expressing a hari-hara integrative theology while keeping Vaiṣṇava remembrance and mantra-japa central.