Pāpa-bheda, Naraka-yātanā, Mahāpātaka-vicāra, Atonement Limits, Daśa-vidhā Bhakti, and Gaṅgā as Final Remedy

Verse 1

धर्मराज उवाच । पाप भेदान्प्रवक्ष्यामि यथा स्थूलाश्च यातनाः । श्रृणुष्व धैर्यमास्थाय रौद्रा ये नरका यतः ॥ १ ॥

धर्मराज म्हणाले—मी पापांचे भेद आणि तसेच कठोर यातना सांगतो. धैर्य धारण करून ऐक; ज्या भयानक नरकांतून ही दुःखे उद्भवतात.

Verse 2

पापिनो ये दुरात्मानो नरकाग्निषु सन्ततम् । पच्यन्ते येषु तान्वक्ष्ये भयंकरफलप्रदान् ॥ २ ॥

जे पापी दुरात्मे नरकाग्नीत सतत जळत/पक्व होत राहतात, त्या (यातना) मी सांगतो—ज्या भयंकर फळ देणाऱ्या आहेत.

Verse 3

तपनोवालुकाकुम्भौमहारौरवरौरवौ । कुम्भघीपाको निरुच्छ्वासः कालसूत्रः प्रमर्दनः ॥ ३ ॥

तपन, वालुका आणि कुंभ; तसेच रौरव व महारौरव; कुंभघीपाक, निरुच्छ्वास, कालसूत्र आणि प्रमर्दन—हीही नरकलोकांची नावे सांगितली आहेत।

Verse 4

असिपत्रवनं घोरं लालाभक्षोहिमोत्कटः । मूषावस्था वसाकूपस्तथा वैतरणी नदी ॥ ४ ॥

भयंकर असिपत्रवन, लाला-भक्ष नावाची यातना, अतिशय हिमशीत ‘हिमोत्कट’; मूषावस्था, वसाकूप आणि वैतरणी नदी—हेही सांगितले आहे।

Verse 5

भक्ष्यन्ते मूत्रपानं च पुरीषह्लद एव च । तप्तशूलं तप्तशिला शाल्मलीद्रुम एव च ॥ ५ ॥

तेथे त्यांना मल भक्षण व मूत्रपान करावयास लावतात; तसेच विष्ठेच्या चिखलात बुडवितात। तप्त शूल, तप्त शिला आणि शाल्मली वृक्षाच्या काट्यांनी ते पीडित होतात।

Verse 6

तथा शोणितकूपश्च घोरः शोणितभोजनः । स्वमांसभोजनं चैव वह्निज्वालानिवेशनम् ॥ ६ ॥

तसेच ‘शोणितकूप’ नावाचा भयंकर नरक आहे, आणि ‘शोणितभोजन’; तसेच ‘स्वमांसभोजन’ व ‘वह्निज्वालानिवेशन’ (अग्निज्वालांत निवास)ही आहे।

Verse 7

शिलावृष्टिः शस्त्रवृष्टिर्वह्निवृष्टिस्तथैव च । क्षारोदकं चोष्णतोयं तप्तायः पिण्डभक्षणम् ॥ ७ ॥

तेथे शिळांची वृष्टी, शस्त्रांची वृष्टी आणि अग्नीची वृष्टीही होते; क्षारजल व उकळते गरम पाणी (दिले जाते), तसेच तप्त लोखंडाचे गोळे खायला लावतात।

Verse 8

अथ शिरःशोषणं च मरुत्प्रपतनं तथा । तथा पाशाणवर्णं च कृमिभोजनमेव च ॥ ८ ॥

त्यानंतर डोके सुकणे, वाऱ्यामुळे खाली पडणे, दगडासारखा रंग होणे आणि किड्यांनी खाणे अशा यातना होतात.

Verse 9

क्षारो दपानं भ्रमणं तथा क्रकचदारणम् । पुरीषलेपनं चैव पुरीषस्य च भोजनम् ॥ ९ ॥

क्षार पिणे, भटकणे, करवतीने कापले जाणे, विष्ठेचा लेप लावणे आणि विष्ठा खाणे (अशा भयंकर शिक्षा मिळतात).

Verse 10

रेतः पानं महाघोरं सर्वसन्धिषुदाडनम् । धूमपानं पाशबन्धं नानाशूलानुलेपनम् ॥ १० ॥

वीर्य पिणे जे अत्यंत भयंकर आहे, सर्व सांध्यांवर मारणे, धूर पिणे, फासात बांधणे आणि अनेक शूलांनी टोचणे.

Verse 11

अङ्गारशयनं चैव तथा मुसलमर्द्दनम् । बहूनि काष्ठयन्त्राणि कषणं छेदनं तथा ॥ ११ ॥

निखाऱ्यांच्या बिछान्यावर झोपणे, मुसळाने ठेचणे, अनेक लाकडी यंत्रांनी पीडा देणे, घासणे आणि कापणे.

Verse 12

पतनोत्पतनं चैव गदादण्डादिपीहनम् । गजदन्तप्रहरणं नानासर्पैश्च दंशनम् ॥ १२ ॥

पडणे आणि वर फेकले जाणे, गदा व दंडाने मारणे, हत्तीच्या सुळ्यांनी प्रहार करणे आणि अनेक सापांनी चावणे.

Verse 13

शीताम्बुसेचनं चैव नासायां च मुखे तथा । घोरक्षाराम्बुपानं च तथा लवणभक्षणम् ॥ १३ ॥

थंड्या पाण्याने सेचन, नाक व तोंडात पाणी ओतणे; तीव्र क्षारजल पिणे आणि मीठ खाणे—हे टाळावे।

Verse 14

स्त्रायुच्छेदं स्नायुबन्धमस्थिच्छेदं तथैव च । क्षाराम्बुपूर्णरन्ध्राणां प्रवेशं मांसभोजनम् ॥ १४ ॥

स्नायुच्छेद, स्नायुबंध तोडणे व हाडे मोडणे; क्षारजलाने भरलेल्या रंध्रांत प्रवेश आणि मांसभक्षण—हे अपवित्रता आणणारे, वर्ज्य कर्म आहेत।

Verse 15

पित्तपानं महाघोरं तथैवःश्लेष्मभोजनम् । वृक्षाग्रात्पातनंचैव जलान्तर्मज्जनं तथा ॥ १५ ॥

पित्तपान अत्यंत घोर, तसेच कफभक्षण; वृक्षाच्या टोकावरून पाडणे आणि पाण्यात बुडवणे—हीही भयंकर यातना आहेत।

Verse 16

पाषाणधारणं चैव शयनं कण्टकोपरि । पिपीलिकादंशनं च वृश्चिकैश्चापि पीडनम् ॥ १६ ॥

जड दगड वाहणे, काट्यांवर झोपणे; मुंग्यांचे दंश आणि विंचवांची पीडा—हीही कठोर यातना आहेत।

Verse 17

व्याघ्रपीडा शिवापीडा तथा महिषमीडनम् । कर्द्दमे शयनं चैव दुर्गन्धपरिपूरणम् ॥ १७ ॥

वाघांची पीडा, कोल्ह्यांचा उपद्रव आणि म्हशींकडून तुडवले जाणे; चिखलात शयन व दुर्गंधीने पूर्ण भरून जाणे—हीही यातना आहेत।

Verse 18

बहुशश्चार्धशयनं महातिक्तनिषेवणम् । अत्युष्णतैलपानं च महाकटुनिषेवणम् ॥ १८ ॥

वारंवार अर्धझोप घेणे, अतितिक्त पदार्थांचे सेवन, अतिउष्ण तेल पिणे आणि अतिशय तिखट पदार्थांचे अति सेवन—हे सर्व वर्ज्य आहे।

Verse 19

कषायोदकपानं च तत्पपाषाणतक्षणम् । अत्युष्णशीतस्नानं च तथा दशनशीर्णनम् ॥ १९ ॥

कषाय (काढा) पाणी पिणे, त्यासाठी दगड छिन्नीने तासणे, अतिउष्ण किंवा अतिशीत पाण्यात स्नान करणे, तसेच दात घासून झिजवणे—ही कठोर आत्मक्लेशकारी कृत्ये आहेत।

Verse 20

तप्तायः शयनं चैव ह्ययोभारस्य बन्धनम् । एवमाद्यामहाभाग यातनाः कोटिकोटिशः ॥ २० ॥

तप्त लोखंडाच्या शय्येवर झोपणे आणि लोखंडी जड भाराखाली बांधले जाणे—अशा, हे महाभाग, कोट्यवधी यातना आहेत।

Verse 21

अपि वर्षसहस्त्रेण नाहं निगदितुं क्षमः । एतेषु यस्य यत्प्राप्तं पापिनः क्षितिरक्षक ॥ २१ ॥

हजार वर्षांतही मी याचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही. हे क्षितिरक्षक, या पाप्यांमध्ये ज्याला जे फळ प्राप्त झाले आहे, तेच त्याला मिळते।

Verse 22

तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु । ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ २२ ॥

आता ते सर्व मी सांगतो—माझे वचन ऐका: ब्राह्मणहंता, मद्यपायी, चोर, आणि गुरुतल्पग (गुरूच्या शय्येचा अतिक्रमण करणारा)।

Verse 23

महापातकिनस्त्वेते तत्संसर्गी च पञ्चमः । पंतिभेदीवृथापाकी नित्यं ब्रह्मणदूषकः ॥ २३ ॥

हे खरोखर महापातकी आहेत; आणि त्यांचा संसर्ग करणारा पाचवा मानला आहे. पंक्तिभेद करणारा, वृथा अन्न शिजविणारा, व जो नित्य ब्राह्मणाची निंदा करतो—तोही दोषी होय.

Verse 24

आदेशी वेदविक्रेता पञ्चैते ब्रह्मधातकाः । ब्रह्मणं यः समाहूय दास्यामीति धनादिकम् । एश्चान्नास्तीति यो ब्रुयात्तमाहुर्ब्रह्यघातिनम् ॥ २४ ॥

आदेशी (लाभासाठी अधिकाराने आदेश देणारा) आणि वेदविक्रेता—हे पाचही ‘ब्रह्मधातक’ म्हणतात. जो ब्राह्मणाला बोलावून ‘धन इत्यादी देईन’ असे सांगून नंतर ‘काही नाही’ असे म्हणतो—तो ब्रह्मघाती ठरतो.

Verse 25

स्नानार्थं पूजनार्थँ वा गच्छतो ब्राह्मणस्य यः । समायात्यंतरायत्वं तमाहुर्ब्रह्मधातिनम् ॥ २५ ॥

स्नानासाठी किंवा पूजेसाठी जाणाऱ्या ब्राह्मणास जो पुढे येऊन अडथळा करतो—त्याला ब्रह्मधाती म्हणतात.

Verse 26

पस्निन्दासु निरतश्चात्मोत्कर्षरतश्व यः । असत्यनिरतश्वचैव ब्रह्महा परिकीर्तितः ॥ २६ ॥

जो परनिंदा करण्यात गुंतलेला, स्वतःच्या उत्कर्षात रमणारा, आणि असत्यातच रत—तो ब्रह्महा म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 27

अधर्मस्यानुमन्ता च ब्रह्महा परिकीर्तितः । अन्योद्वेगरतश्चैव अन्येषां दोषसूवकः ॥ २७ ॥

अधर्मास अनुमती देणारा देखील ब्रह्महा म्हणून कीर्तित आहे; तसेच जो इतरांना त्रस्त करण्यात रत आणि जो इतरांचे दोष उघड करणारा—तोही त्याच गणात आहे.

Verse 28

दम्भाचाररतश्वैव ब्रह्महेत्यभिधीयते । नित्यं प्रतिग्रहरतस्तथा प्राणिवधे रतः ॥ २८ ॥

जो दंभयुक्त आचरणात रत असतो तोच ‘ब्रह्महा’ म्हणविला जातो. जो नेहमी प्रतिग्रहात आसक्त असतो आणि जो प्राणिवधात रमतो, तोही त्याच घोर पापकोटीत धरला जातो.

Verse 29

अधर्मस्यानुममन्ता च ब्रह्महा परिकीर्तितः । ब्रह्महत्या समं पापमेव बहुविधं नृप ॥ २९ ॥

हे नृपा! जो अधर्माला संमती देतो तो ‘ब्रह्महा’ म्हणून कीर्तित आहे. त्याला ब्रह्महत्येसमान अनेक प्रकारचे पाप लागते.

Verse 30

सुरापानसमं पापं प्रवक्ष्यामि समासतः । गणान्नभोजनं चैव गणिकानां निषेवणम् ॥ ३० ॥

सुरापानासमान पाप मी संक्षेपाने सांगतो—अशुद्ध गणांचे अन्न खाणे आणि गणिकांचा संग करणे.

Verse 31

पतितान्नादनं चैव सुरापानसमं स्मृतम् । उपासमापरित्यागो देवलानां च भोजनम् ॥ ३१ ॥

पतिताच्या हातचे अन्न खाणे हेही सुरापानासमान मानले आहे. तसेच नित्य उपासना सोडणे आणि देवळातील देवभोगाचे अन्न (अविधीने) खाणेही निंद्य आहे.

Verse 32

सुरापयोषित्संयोगः सुरापानसमः स्मृतः । यः शूद्रेण समाहतो भोजनं कुरुते द्विजः ॥ ३२ ॥

सुरेशी संबंधित स्त्रीशी संयोग करणे हेही सुरापानासमान स्मृत आहे. तसेच शूद्राने आहत/अपवित्र केलेले भोजन जो द्विज खातो, तोही तसाच मानला जातो.

Verse 33

सुरापी स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः । यः शूद्रेणाभ्यनुज्ञातः प्रेष्यकर्म करोति च ॥ ३३ ॥

जो शूद्राच्या अनुमतीने दासासारखे प्रेष्यकर्म करतो, तो निश्चयच सुरापीसम, सर्व धर्माचरणातून बहिष्कृत असा जाणावा।

Verse 34

सुरापान समं पापं लभते स नराधमः । एवं बहुविधं पापं सुरापानसमं स्मृतम् ॥ ३४ ॥

तो नराधम सुरापानासमान पापाचा भागी होतो; अशा रीतीने शास्त्रात अनेक प्रकारची पापे सुरापानसम मानली आहेत।

Verse 35

हेमस्तेयसमं पापं प्रवक्ष्यामि निशामय । कन्दमूलफलानां च कस्तूरी पटवाससाम् ॥ ३५ ॥

ऐक, मी सुवर्णचोरीसमान पाप सांगतो—कंद, मूळ, फळे, कस्तुरी, पानाची पाने व वस्त्रे यांची चोरी।

Verse 36

सदा स्तेयं च रत्नानां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । ताम्रायस्त्र्रपुकांस्यानामाज्यस्य मधुनस्तथा ॥ ३६ ॥

रत्नांची चोरी नेहमी सुवर्णचोरीसमान मानली आहे; तसेच तांबे, लोखंड, कथिल, कांस्य, तूप व मध यांची चोरीही त्याच वर्गात येते।

Verse 37

स्तेयं सुगन्धद्रव्याण्णां स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । क्रमुकस्यापिहरणमम्भसां चन्दनस्य च ॥ ३७ ॥

सुगंधी द्रव्यांची चोरी सुवर्णचोरीसमान म्हटली आहे; तसेच सुपारी, पाणी आणि चंदन यांचे अपहरणही त्यातच मोजले जाते।

Verse 38

पर्णरसापहरणं स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । पितृयज्ञपरित्यागो धर्मकार्यविलोपनम् ॥ ३८ ॥

पानांच्या रसाचे अपहरण हे सुवर्णचोरीसमान मानले आहे. तसेच पितृयज्ञाचा त्याग हा नित्य धर्मकार्याचा लोप व नाश होय.

Verse 39

यतीर्नां निन्दतं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । भक्ष्याणां चापहरणं धान्यानां हरणं तथा ॥ ३९ ॥

यतींची निंदा करणेही सुवर्णचोरीसमान मानले आहे. तसेच भक्ष्य पदार्थांचे अपहरण आणि धान्याचे हरणही (तसेच) आहे.

Verse 40

रुद्राक्षहरणं चैव स्वर्णस्तेयसमं स्मृतम् । भागीनीगमनं चैव पुत्रस्त्रीगमनं तथा ॥ ४० ॥

रुद्राक्षाचे हरणही सुवर्णचोरीसमान मानले आहे. तसेच भगिनीसह गमन आणि पुत्रवधूसह गमनही (तसेच) आहे.

Verse 41

रजस्वलादिगमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम् । हीनजात्याभिगमनं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ॥ ४१ ॥

रजस्वला इत्यादींसह गमन हे गुरुतल्पसम मानले आहे. तसेच हीन/निषिद्ध जातिच्या स्त्रीसह गमन आणि मद्यप स्त्रीचे संगही (तसेच) आहे.

Verse 42

परस्त्रीगमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् । भ्रातृस्त्रीगमनं चैव वयस्यस्त्रीनिषेवणम् ॥ ४२ ॥

परस्त्रीगमन हे गुरुतल्पसम मानले आहे. तसेच भावजयीसह गमन आणि मित्राच्या स्त्रीचा संगही (तसेच) आहे.

Verse 43

विश्वस्तागमनं चैव गुरुतल्पसमं स्मृतम् । अकाले कर्मकरणं पुत्रीगमनमेव च ॥ ४३ ॥

विश्वस्त (संरक्षित) स्त्रीशी गमन करणे हेही गुरुतल्पभंगासमान पाप मानले आहे. तसेच अयोग्य वेळी कामकर्म करणे आणि स्वतःच्या कन्येशी गमन करणेही.

Verse 44

धर्मलोपः शास्त्रनिन्दा गुरुतल्पसमं स्मृतम् । इत्येवमादयो राजन्महापातकसंज्ञिताः ॥ ४४ ॥

धर्माचा लोप आणि शास्त्रांची निंदा हेही गुरुतल्पभंगासमान पाप मानले आहे. हे राजन्, अशा प्रकारचे हे व तत्सम कर्म ‘महापातक’ म्हणून ओळखले जातात.

Verse 45

एतेष्वेकतमेनापि सङ्गकृत्तत्समो भवेत् । यथाकथंचित्पापानामेतेषां परमर्षिभिः ॥ ४५ ॥

यांपैकी एखाद्याशीही संग केला तरी मनुष्य त्यासमान (दोषी) होतो. अशा प्रकारे परमर्षींनी कसेही करून या पापांच्या निवारणाचा उपाय सांगितला आहे.

Verse 46

शान्तैस्तु निष्कृतिर्दृष्टा प्रायश्चितादिकल्पनैः । प्रायश्चित्तविहीनानि पापानि श्रृणु भूपते ॥ ४६ ॥

शांतिकर्मे व प्रायश्चित्तादि विधींनीच निष्कृती (प्रायश्चित्तमार्ग) सांगितली आहे. आता, हे भूपते, ज्यांना प्रायश्चित्त नाही अशी पापे ऐक.

Verse 47

समस्तपापतुल्यानि महानरकदानि च । ब्रह्महत्यादिपापानां कथंचिन्निष्कृतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥

ही (पापे) सर्व पापांइतकीच असून महानरक देणारी आहेत. ब्रह्महत्या इत्यादी पापांचीही कशी तरी निष्कृती होऊ शकते.

Verse 48

ब्रह्मणं द्वेष्टि यस्तस्य निष्कृतिर्नास्ति कुत्रचित् । विश्वस्तघातिनं चैव कृतन्घानां नरेश्वर ॥ ४८ ॥

हे नरेश्वर! जो ब्राह्मणांचा द्वेष करतो त्याला कुठेही प्रायश्चित्त नाही; तसेच विश्वासघात करणारा आणि उपकारकर्त्यांचा वध करणारा कृतघ्न यांनाही नाही।

Verse 49

शूद्रस्त्रीसङ्गिनां चैव निष्कृतिर्नास्ति कुत्रचित् । शूद्रान्नपुष्टदेहानां वेदनिन्दारतात्मनाम् ॥ ४९ ॥

शूद्र-स्त्रियांच्या संगतीत राहणाऱ्यांना कुठेही प्रायश्चित्त नाही; तसेच ज्यांचे शरीर शूद्र-अन्नाने पोसलेले आहे आणि ज्यांचे मन वेद-निंदेत रत आहे, त्यांनाही प्रायश्चित्त मिळत नाही।

Verse 50

सत्कथानिन्दकानांच नेहामुत्रचनिष्कृतिः ॥ ५० ॥

जे सत्कथा व धर्मयुक्त वचनांची निंदा करतात, त्यांना ना या लोकात प्रायश्चित्त आहे, ना परलोकात।

Verse 51

बौद्धालयं विशेद्यस्तु महापद्यपि वैद्विजः । नतस्यनिष्कृतिर्दृष्टाप्रायश्चितशतैरपि ॥ ५१ ॥

महाविपत्तीच्या काळातही जर एखादा वैद्विज (द्विज) बौद्धालयात प्रवेश करील, तर शेकडो प्रायश्चित्तांनीही त्याची निष्कृती ठरत नाही।

Verse 52

बौद्धाः पाषंण्डिनः प्रोक्ता यतो वेदविनिन्दकाः । तस्माद्विजस्तान्नेक्षेत यतो धर्मबहिष्कृताः ॥ ५२ ॥

बौद्धांना पाषंडी म्हटले आहे, कारण ते वेदांची निंदा करतात; म्हणून द्विजाने त्यांच्याकडे पाहूही नये, कारण ते धर्मातून बहिष्कृत मानले आहेत।

Verse 53

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि द्विजो बोद्धालयं विशेत् । ज्ञात्वा चेन्निष्कृतिर्नास्ति शास्त्राणामिति निश्वयः ॥ ५३ ॥

जाणून वा अजाणतेपणी जर एखादा द्विज बोधालयात प्रवेश करील, तर समजल्यावर हा निश्चय होतो की शास्त्र सांगतात—त्या अपराधास निष्कृती (प्रायश्चित्त) नाही.

Verse 54

एतेषां पापबाहुल्यान्नरकं कोटिकल्पकम् । प्रायश्चित्तविहीनानि प्रोक्तान्यन्यानि च प्रभो ॥ ५४ ॥

हे प्रभो! यांमध्ये पापाचे प्राबल्य असल्याने कोटिकल्पपर्यंत नरक प्राप्त होतो; तसेच प्रायश्चित्तविहीन अशी इतरही कृत्ये सांगितली आहेत.

Verse 55

पापानि तेषां नरकान्गदतो मे निशामय ॥ ५५ ॥

त्यांची पापे आणि (त्यामुळे मिळणारे) नरक मी सांगतो—ते ऐक.

Verse 56

महापातकिनस्तेषु प्रत्येकं युगवासिनः । तदन्ते पृथिवीमेत्य सप्तजन्मसु गर्दभाः ॥ ५६ ॥

त्यांतील महापातकी प्रत्येकजण (तेथे) एक-एक युग राहतो; त्यानंतर पृथ्वीवर येऊन सात जन्मांपर्यंत गाढव होतो.

Verse 57

ततः श्वानो विद्धदेहा भवेयुर्दशजन्मसु । आशताब्दं विट्कृमयः सर्पा द्वादशजन्मसु ॥ ५७ ॥

त्यानंतर ते विद्धदेह—पीडित देह असलेले कुत्रे होऊन दहा जन्म घेतात; शंभर वर्षे विष्ठेतील कृमी होतात आणि मग बारा जन्म सर्प होतात.

Verse 58

ततः सहस्त्रजन्मानि मृगाद्याः पशवो नृप । शताब्दं स्थावराश्चैव ततो गोधाशरीरिणः ॥ ५८ ॥

त्यानंतर, हे नृपा, तो हरिणादी पशुयोनीत सहस्र वेळा जन्म घेतो; मग शंभर वर्षे स्थावर-योनीत (वनस्पतीरूपे) राहतो; पुढे गोधेसारखे शरीर प्राप्त करतो।

Verse 59

ततस्तु सत्पजन्मानि चण्डालाः पापकारिणः । ततः षोडश जन्मानि शूद्राद्या हीनजातयः ॥ ५९ ॥

त्यानंतर पापकर्म करणारे सात जन्मांपर्यंत चांडाळ होतात; मग सोळा जन्म शूद्रादी हीन जातीत जन्म घेतात।

Verse 60

ततस्तु जन्मद्वितये दरिद्राव्याधिपीडिताः । प्रतिग्रहपरा नित्यं ततो निरयगाः पुनः ॥ ६० ॥

मग पुढील दोन जन्मांत ते दारिद्र्य व रोगांनी पीडित होतात; नेहमी प्रतिग्रहावर (दान घेण्यावर) आसक्त राहतात; आणि त्यानंतर पुन्हा नरकात जातात।

Verse 61

असूयाविष्टमनसो रौरवे नरके स्मृतम् । तत्र कल्पद्वयं स्थित्वा चाण्डालाः शतजन्मसु ॥ ६१ ॥

ज्यांचे मन असूयेने (ईर्ष्येने) व्यापलेले असते, त्यांच्यासाठी ‘रौरव’ नावाचा नरक सांगितला आहे। तेथे दोन कल्प राहून मग शंभर जन्मांपर्यंत चांडाळ होतात।

Verse 62

मा ददस्वेति यो ब्रूयाद्गवान्गिब्राह्मणेषु च । शुनां योनिशतं गत्वा चाण्डालेषूपजायते ॥ ६२ ॥

जो ‘देऊ नका’ असे म्हणून ब्राह्मणांना गाई इत्यादी दान देण्यास अडथळा आणतो, तो कुत्र्यांच्या शंभर योन्यांत जाऊन मग चांडाळांत जन्म घेतो।

Verse 63

ततो विष्ठाकृतमिश्चैव ततो व्याघ्रस्त्रिजन्मसु । तदंते नरकं याति युगानामेकविंशतिम् ॥ ६३ ॥

मग तो तो विष्ठाभक्षी जीव होतो; नंतर तीन जन्मे व्याघ्रयोनीत जन्म घेतो. त्यानंतर एकवीस युगांपर्यंत नरकास जातो.

Verse 64

परनिन्दापरा ये च ये च निष्ठुरभाषिणः । दानानां विघ्नकर्त्तारस्तेषां पापफलं श्रृणु ॥ ६४ ॥

जे परनिंदा करीत राहतात, जे निष्ठुर वचन बोलतात, आणि जे दानधर्मात विघ्न घालतात—त्यांचे पापफळ ऐक.

Verse 65

मुशलोलूखलाभ्यां तु चूर्ण्यन्ते तस्करा भृशम् । तदन्ते तप्तपाषाणग्रहणं वत्सरत्रयम् ॥ ६५ ॥

चोरांना मुसळ व उखळ यांनी अत्यंत चिरडून चूर्ण केले जाते; आणि त्यानंतर तीन वर्षे तप्त दगड हातात धरावे लागतात.

Verse 66

ततश्च कालसूत्रेण भिद्यन्ते सप्त वत्सरान् । शोचन्तः स्वानिकर्माणि परद्रव्यापहारकाः ॥ ६६ ॥

मग ‘कालसूत्र’ या यातनेने परद्रव्य हरण करणारे चोर सात वर्षे कापले-भेदले जातात आणि आपल्या कर्मांवर शोक करीत राहतात.

Verse 67

कर्मणा तत्र पच्यन्ते नरकान्गिषु सन्ततम् ॥ ६७ ॥

तेथे ते आपल्या कर्मांमुळे नरकाग्नीत सतत भाजले जातात.

Verse 68

परस्वसूचकानां च नरकं श्रृणु दारुणम् । यावद्युगसहस्त्रं तु तप्तायः पिण्डभक्षणम् ॥ ६८ ॥

परधनाची चुगली करणाऱ्यांसाठी दारुण नरक ऐक; सहस्र युगांपर्यंत ते तप्त लोखंडाचे गोळे भक्षण करतात।

Verse 69

संपीड्यते च रसना संदंशैर्भृशदारुणैः । निरुच्छ्वासं महाघोरे कल्पार्द्धं निवसन्ति ते ॥ ६९ ॥

अत्यंत दारुण चिमट्यांनी त्यांची जीभ चिरडली जाते; श्वासरहित होऊन ते त्या महाघोर स्थानी अर्धकल्प राहतात।

Verse 70

परस्त्रीलोलुपानां च नरकं कथयामि ते । तप्तताम्रस्त्रियस्तेन सुरुपाभरणैर्युताः ॥ ७० ॥

परस्त्रीलोलुपांसाठीचा नरक मी सांगतो; तेथे तप्त तांब्याच्या स्त्रिया सुंदर अलंकारांनी व मोहक रूपाने युक्त होऊन यातनेचे साधन होतात।

Verse 71

यादृशीस्तादृशीस्ताश्च रमन्ते प्रसभं बहु । विद्ववन्तं भयेनासां गृह्णन्ति प्रसभं च तम् ॥ ७१ ॥

जशा-तशा वृत्तीच्या त्या स्त्रिया निर्लज्जपणे बलात् फार रमतात; त्यांच्या भयाने त्या विद्वानालाही बलपूर्वक धरून घेतात।

Verse 72

कथयन्तश्च तत्कर्म नयन्ते नरकान्क्रमात् । अन्यं भजन्ते भूपाल पतिं त्यक्त्वा च याः स्त्रियः ॥ ७२ ॥

अशा कर्माची प्रशंसा करणारेही क्रमाने नरकांत जातात. हे भूपाल! ज्या स्त्रिया पतीला सोडून दुसऱ्याचा संग करतात, त्यांनाही तसेच पतन येते।

Verse 73

तत्पायःपुरुशास्तास्तु तत्पायःशयनेबलात् । पातयित्वा रमन्ते च बहुकालं बलान्विताः ॥ ७३ ॥

ते पुरुष त्याच बलप्रेरणेने शासित होऊन त्याच शय्येवर पराभूत होतात; आणि इतरांना पाडून, बलाने पुष्ट होऊन दीर्घकाळ क्रीडा करतात।

Verse 74

ततस्तैर्योषितो मुक्ता हुताशनसमोज्ज्वलम् । यः स्तम्भं समाश्लिष्य तिष्ठन्त्यब्दसहस्त्रकम् ॥ ७४ ॥

त्यानंतर त्यांच्या कडून त्या स्त्रिया मुक्त झाल्या; आणि अग्निसम तेजाने उजळलेल्या स्तंभावर आलिंगन देऊन त्या एक सहस्र वर्षे तिथेच उभ्या राहिल्या।

Verse 75

ततः क्षारोदकस्नानं क्षारोदकनिषेवणम् । तदन्ते नरकान् सर्वान् भुञ्जतेऽब्दशतं शतम् ॥ ७५ ॥

यानंतर क्षारोदकात स्नान व क्षारोदकाचे पान/सेवन होते; आणि शेवटी तो सर्व नरकांचे दुःख भोगतो—शंभर-शंभर वर्षे।

Verse 76

यो हन्ति ब्राह्मणं गां च क्षत्रियं च नृपोत्तमम् । स चापि यातनाः सर्वा भुंक्ते कल्पेषु पञ्चसु ॥ ७६ ॥

जो ब्राह्मण, गाय आणि उत्तम नृप क्षत्रिय यांचा वध करतो—तोही सर्व यातना भोगतो आणि पाच कल्पांपर्यंत त्या सहन करतो।

Verse 77

यः श्रृणोति महन्निन्दां सादरं तत्फलं श्रृणु । तेषां कर्णेषु दाप्यन्ते तप्तायः कीलसंचयाः ॥ ७७ ॥

जो आदराने मोठी निंदा ऐकतो, त्याचे फळ ऐका: अशा लोकांच्या कानांत लालबुंद लोखंडी खिळ्यांचे घोस ठोकले जातात।

Verse 78

ततश्च तेषु छिद्रेषु तैलमत्युष्णमुल्बणम् । पूर्यते च ततश्चापिं कुम्भीपाकं प्रपद्यते ॥ ७८ ॥

मग त्या छिद्रांत अत्यंत उष्ण व प्रचंड तेल ओतले जाते; त्यानंतर पापी ‘कुंभीपाक’ नावाच्या घोर यातनेला सामोरा जातो।

Verse 79

नास्तिकानां प्रवक्ष्यामि विमुखानां हरे हरौ । अब्दानां कोटिपर्यन्तं लवणं भुञ्जते हि ते ॥ ७९ ॥

आता हरि-विमुख नास्तिकांचे फळ सांगतो; ते कोट्यवर्षांपर्यंत केवळ लवण (मीठ)च भक्षण करीत राहतात।

Verse 80

ततश्च कल्पपर्यन्तं रौरवे तप्तसैकते । भज्यंते पापकर्मणोऽन्येप्येवं नराधिप ॥ ८० ॥

त्यानंतर, हे नराधिप! तप्त वाळूने भरलेल्या रौरव नरकात कल्पांतापर्यंत इतर पापकर्मीही याच प्रकारे चिरडले जाऊन यातना भोगतात।

Verse 81

ब्राह्मणान्ये निरीक्षन्ते कोपदृष्ट्या नराधमाः । तप्तसूचीसहस्त्रेण चक्षुस्तेषां प्रसूर्यते ॥ ८१ ॥

जे नराधम ब्राह्मणांकडे क्रोधदृष्टीने पाहतात, त्यांचे डोळे जणू सहस्र तप्त सुईंनी भेदून फोडले जातात।

Verse 82

ततः क्षाराम्बुधाराभिः सेच्यन्ते नृपसत्तम । ततश्च क्रकर्चेर्घोरैर्भिद्यन्ते पापकर्म्मणः ॥ ८२ ॥

मग, हे नृपश्रेष्ठ! त्यांना क्षारयुक्त पाण्याच्या धारांनी भिजवले जाते; त्यानंतर भयंकर करवतीसारख्या साधनांनी पापकर्म्यांना फाडले जाते।

Verse 83

विश्वासघातिनां चैव मर्यादाभेदिनां तथा । परान्नलोल्लुपानां च नरकं श्रृणु दारुणम् ॥ ८३ ॥

जे विश्वासघात करतात, मर्यादा व आचारसीमा भंग करतात, आणि परक्याच्या अन्नावर लोभ धरतात—त्यांच्यासाठी जो दारुण नरक आहे तो ऐक।

Verse 84

स्वमांसभोजिनो नित्यं भक्षमाणाः श्वभिस्तु ते । नरकेषु समस्तेषु प्रत्येकं ह्यब्दवासिनः ॥ ८४ ॥

जे स्वतःचे मांस खातात, ते नित्य कुत्र्यांनी फाडून खाल्ले जातात; आणि सर्व नरकांत ते प्रत्येकात एक-एक वर्ष वास करतात।

Verse 85

प्रतिग्रहरता ये च ये वै नक्षत्रपाठकाः । ये च देवलकान्नानां भोजिनस्ताञ्श्रृणुष्व मे ॥ ८५ ॥

जे प्रतिग्रह (दान घेणे) यांत आसक्त आहेत, जे नक्षत्रविद्या वाचून उपजीविका करतात, आणि जे देवलकांचे (मंदिरसेवकांचे) अन्न खातात—त्यांविषयी माझ्याकडून ऐक।

Verse 86

राजन्नाकल्पपर्यन्तं यातनास्वासु दुःखिताः । पच्यन्ते सततं पापाविष्टा भोगरताः सदा ॥ ८६ ॥

हे राजन्, त्या यातनांत दुःखी होऊन ते कल्पपर्यंत सतत तडफडत ‘पचत’ राहतात; पापाने ग्रस्त, सदैव भोगासक्त असतात।

Verse 87

ततस्तैलेन पूर्यन्ते कालसूत्रप्रपीडिताः । ततः क्षारोदकस्नानं मूत्रविष्टानिषेवणम् ॥ ८७ ॥

नंतर कालसूत्र नरकात छळले जाऊन त्यांना तेलाने भरले जाते; मग क्षारयुक्त पाण्यात स्नान घडवून मूत्र-विष्ठेचे सेवन करविले जाते।

Verse 88

तदन्ते भुवमासाद्य भवन्ति म्लेच्छजातयः । अन्योद्वेगरता ये तु यान्ति वैतरणीं नदीम् ॥ ८८ ॥

त्या दुःखकाळाचा अंत झाल्यावर ते पृथ्वीवर येऊन म्लेच्छजातीत जन्म घेतात. परंतु जे परांना भय व उद्वेग देण्यात रत असतात, ते वैतरणी नदीस जातात॥

Verse 89

त्यक्तपञ्चमहायज्ञा लालाभक्षं व्रजन्ति हि । उपासनापरित्यागी रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ ८९ ॥

जे पंचमहायज्ञांचा त्याग करतात ते लाळाभक्षणाची अवस्था भोगतात. आणि जो उपासना सोडतो तो रौरव नरकास जातो॥

Verse 90

विप्रग्रामकरादानं कुर्वतां श्रृणु भूपते । यातनास्वासु पच्यन्ते यावदाचन्द्रतारकम् ॥ ९० ॥

हे भूपते, ऐक—जे ब्राह्मण व ग्रामांवर कर लावतात, ते चंद्र-तारे असेपर्यंत यातनांत भाजले जातात॥

Verse 91

ग्रामेषु भूपालवरो यः कुर्यादधिकं करम् । स सहस्त्रकुलो भुङ्क्तेनरकं कल्पपञ्चसु ॥ ९१ ॥

गावांवर जो श्रेष्ठ राजा अधिक कर लावतो, तो आपल्या सहस्र कुलांसह पाच कल्पांपर्यंत नरक भोगतो॥

Verse 92

विप्रग्रामकरादानं योऽनुमन्तातु पापकृत् । स एव कृतवान् राजन्ब्रह्महत्यासहस्त्रकम् ॥ ९२ ॥

हे राजन्, जो पापी ब्राह्मणग्रामावर कर घेण्यास केवळ अनुमती देतो, तो जणू स्वतः सहस्र ब्रह्महत्या केल्यासारखा ठरतो॥

Verse 93

कालसूत्रे महाघोरे स वसेद्दिचतुर्युगम् । अयोनौ च वियोनौ च पशुयोनौ च यो नरः ॥ ९३ ॥

जो नर अयोनि, विकृत-योनि किंवा पशु-योनीत पडतो, तो महाघोर ‘कालसूत्र’ नरकात द्विचतुर्युग काळ वास करतो।

Verse 94

त्यजेद्रेतो महापापी सरेतोभोजनं लभेत् । वसाकूपं ततः प्राप्य स्थित्वा दिव्याब्दसत्पकम् ॥ ९४ ॥

जो महापापी वीर्याचा अपव्यय करतो, त्याला वीर्य-मिश्रित अन्न भक्षण करावे लागते; नंतर ‘वसाकूप’ (चरबीचा कूप) प्राप्त होऊन तो सत्तर दिव्य वर्षे तेथे राहतो।

Verse 95

रेतोभोजी भवेन्मर्त्यः सर्वलोकेषु निन्दितः । उपवासदिने राजन्दन्तधावनकृन्नरः ॥ ९५ ॥

वीर्यभोजी मनुष्य सर्व लोकांत निंदित होतो; आणि हे राजन्, उपवासाच्या दिवशी दंतधावन करणारा नरही दोषी मानला जातो।

Verse 96

स घोरं नरकं यातिव्याघ्रपक्षं चतुर्युगम् । यः स्वकर्मपरित्यागी पाषण्डीत्युच्यते बुधैः ॥ ९६ ॥

जो आपल्या स्वकर्माचा परित्याग करतो, त्याला ज्ञानी ‘पाषंडी’ म्हणतात; तो घोर ‘व्याघ्रपक्ष’ नरकात चार युगांपर्यंत जातो।

Verse 97

तत्संगकृतमोघः स्यात्तावुभावतिपापिनौ । कल्पकोटिसहस्त्रेषु प्रान्पुतो नरकान्क्रमात् ॥ ९७ ॥

अशा संगतीने जीवनफळ व्यर्थ होते; ते दोघेही अतिपापी होतात आणि हजारो कोटी कल्पांपर्यंत क्रमाक्रमाने नरकांत ढकलले जातात—पुन्हा पुन्हा।

Verse 98

देवद्रव्यापहर्त्तारो गुरुद्रव्यापहारकाः । ब्रह्महत्याव्रतसमं दुष्कृतं भुञ्जते नृप ॥ ९८ ॥

हे नृपा! जे देवद्रव्य चोरतात आणि जे गुरुद्रव्याचा अपहार करतात, ते ब्रह्महत्या-व्रतासमान घोर दुष्कृतफळ भोगतात।

Verse 99

अनाथधनहर्त्तारो ह्यनाथं ये द्विषन्ति च । कल्पकोटिसहस्त्राणि नरके ते वसन्ति च ॥ ९९ ॥

जे अनाथांचे धन हरतात आणि जे अनाथांचा द्वेष करतात, ते हजारो कोटी कल्पांपर्यंत नरकात वास करतात।

Verse 100

स्त्रीशूद्राणां समीपे तु ये वेदाध्ययने रताः । तेषां पापफलं वक्ष्ये श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १०० ॥

स्त्री व शूद्रांच्या सान्निध्यात जे वेदाध्ययन/पाठात रत असतात, त्यांचे पापफळ मी सांगतो; तू चित्त एकाग्र करून ऐक।

Verse 101

अधःशीर्षोर्ध्वपादाश्च कीलिताः स्तम्भकद्वये । ध्रूम्रपानरता नित्यं तिष्ठन्त्याब्रह्मवत्सरम् ॥ १०१ ॥

ते डोके खाली व पाय वर करून दोन स्तंभांमध्ये कीललेले राहतात; धूम्रपानास आसक्त होऊन ब्रह्माच्या वर्षाच्या अंतापर्यंत तसेच तिष्ठतात।

Verse 102

जले देवालये वापि यस्त्यजेद्देहजं मलम् । भ्रूणहत्यासमं पापं संप्रान्पोत्यतिदारुणम् ॥ १०२ ॥

जो पाण्यात किंवा देवालयातही देहज मल टाकतो, तो भ्रूणहत्येसमान अत्यंत दारुण घोर पाप प्राप्त करतो।

Verse 103

दन्तास्थिकेशनखरान्ये त्यज्यन्त्यमरालये । जले वा भुक्तशेषं च तेषां पापफलं श्रृणु ॥ १०३ ॥

जे देवालयात दात, हाडे, केस व नखे टाकतात, किंवा पाण्यात जेवणाचे उच्छिष्ट फेकतात—त्यांचे पापफळ ऐक।

Verse 104

प्रासप्रोता हलैर्भिन्ना आर्त्तरावविराविणः । अत्युष्णतैलपाकेऽतितप्यन्ते भृशदारुणे ॥ १०४ ॥

भाल्यांनी भेदलेले, नांगरांनी फाडलेले, आर्त किंकाळ्या देत—ते अत्यंत उष्ण तेलाच्या भयानक पाकात घोर यातना भोगतात।

Verse 105

कुर्वन्ति दुःखसंतप्तास्ततोऽन्येषु व्रजन्ति च । ब्रह्मसंहरते यस्तु गन्धकाष्टं तथैव च ॥ १०५ ॥

दुःखाने होरपळून ते तेच कर्म करीत राहतात आणि मग इतर मार्गांकडे जातात; पण जो ‘मी ब्रह्म’ असा अहंकार नष्ट करतो, तो बंधन-अग्नीचे इंधन असलेले गंधक-काष्ठही नष्ट करतो।

Verse 106

स याति नरकं घोरं यावदाचन्द्रतारकम् । ब्रह्मस्वहरणं राजन्निहामुत्र च दुःखदम् ॥ १०६ ॥

हे राजन्, चंद्र-तारे असेपर्यंत तो घोर नरकात जातो। ब्राह्मणाच्या धनाचे हरण इहलोकी व परलोकी—दोन्ही ठिकाणी दुःखदायक आहे।

Verse 107

इहसंपद्विनाशायपरत्रनरकाय च । कूटसाक्ष्यंवदेद्यस्तु तस्य पापफलंश्रृणु ॥ १०७ ॥

जो कूटसाक्ष्य म्हणजे खोटी साक्ष देतो, तो इहलोकी संपत्तीचा नाश करतो आणि परलोकी नरकास पात्र होतो; त्याचे पापफळ ऐक।

Verse 108

स याति यातनाः सर्वा यावदिन्द्राश्चतुर्दश । इहपुत्राश्च विनश्यन्ति परत्र च ॥ १०८ ॥

तो चौदा इंद्रांच्या अवधिपर्यंत सर्व प्रकारच्या यातना भोगतो; आणि त्याचे पुत्र इहलोकी व परलोकी—दोन्हीकडे नष्ट होतात।

Verse 109

रौरवं नरकं भुङक्ते ततोऽन्यानपि च क्रमात् । ये चातिकामिनो मर्त्या ये च मिथ्याप्रवादिनः ॥ १०९ ॥

अतिशय कामासक्त मनुष्य आणि खोटे बोलणारे रौरव नावाचा नरक भोगतात; नंतर क्रमाने इतर नरकही भोगतात।

Verse 110

तेषां सुखे जलौकास्तु पूर्य्यन्ते पन्नगोपमाः । एवं षष्टिसहस्त्राब्दे ततः क्षाराम्बुसेचनम् ॥ ११० ॥

ते (दंडात) पडून असताना सर्पासारख्या जळवा रक्त पिऊन तृप्त होतात. असे साठ हजार वर्षे चालते; मग क्षारीय पाण्याचा शिडकावा होतो।

Verse 111

ये वृथामांसनिरतास्ते यान्ति क्षारकर्दमम् । ततो गजैर्निपात्यन्ते मरुत्प्रपतनं यथा ॥ १११ ॥

जे विनाकारण मांसभक्षणात आसक्त असतात ते क्षारयुक्त चिखलात पडतात; तेथून हत्ती त्यांना असे आपटतात जणू वाऱ्याने ढकलून दरीत टाकले।

Verse 112

तदन्ते भवमासाद्य हीनाङ्गाः प्रभवन्ति च । यस्त्वृतौ नाभिगच्छेत स्वस्त्रिंय मनुजेश्वर ॥ ११२ ॥

यानंतर गर्भधारण झाल्यावर अपूर्ण अवयवांची संतती जन्मते. हे मनुजेश्वर! जो पुरुष ऋतुकाळी आपल्या पत्नीसमागमास जात नाही, त्याला असे फळ मिळते।

Verse 113

स याति रौरवं घोरं ब्रह्महकत्यां च विन्दति । अन्याचाररतं दृष्ट्वा यः शक्तो न निवारयेत् ॥ ११३ ॥

जो समर्थ असूनही दुष्कर्मात रत व्यक्तीस पाहून त्याला रोखत नाही, तो घोर रौरव नरकास जातो आणि ब्रह्महत्येचे पापही प्राप्त करतो।

Verse 114

तत्पापं समवान्पोति नरकं तावुभावपि । पापिनां पापगणनां कृत्वान्येभ्यो दिशन्ति विन्दति ॥ ११४ ॥

तो त्या पापाचे पूर्ण फळ भोगतो आणि नरकातही प्रवेश करतो। पाप्यांची पापगणना करून जो इतरांना दंड ठरवतो, तो त्यानुसारच फळ प्राप्त करतो।

Verse 115

अस्तित्वे तुल्यपापास्ते मिथ्यात्वे द्विगुणा नृप । अपापे पातकं यस्तु समरोप्य विनिन्दति ॥ ११५ ॥

हे राजा! आरोपित दोष खरा असेल तर तो बोलण्याचे पाप त्या दोषाइतकेच; पण तो खोटा असेल तर पाप दुप्पट होते. आणि जो निष्पापावर पाप लादून निंदा करतो, तो मोठा अपराध करतो।

Verse 116

स याति नरकं घोरं यावञ्चर्द्रार्क तारकम् । पापिनां निन्द्यमानानां पापार्द्धं क्षयमेति च ॥ ११६ ॥

चंद्र, सूर्य व तारे जितका काळ टिकतील तितका काळ तो घोर नरकात जातो. आणि ज्यांची सज्जन निंदा करतात अशा पाप्यांचे अर्धे पाप नष्ट होते।

Verse 117

यस्तु व्रतानि संगृह्य असमाप्य परित्यज्येत् । सोऽसिपत्रेऽनुभूयार्तिं हीनाङगोजायते भुवि ॥ ११७ ॥

जो व्रते स्वीकारून ती पूर्ण न करता सोडून देतो, तो असिपत्र नरकात तीव्र यातना भोगतो आणि नंतर पृथ्वीवर हीनांग (अंगदोषयुक्त) होऊन जन्म घेतो।

Verse 118

अन्यैः संगृह्यमाणानांव्रतानां विघ्नकृन्नरः । अतीव दुःखदंरौद्रं स याति श्लेष्मभोजनम् ॥ ११८ ॥

जो मनुष्य इतरांनी आचरल्या जाणाऱ्या व्रतांत विघ्न घालतो, तो अत्यंत दुःखद व भयंकर लोकात जातो; तेथे त्याला कफभोजन करावे लागते।

Verse 119

न्याये च धर्मशिक्षायां पक्षपातं करोति यः । न तस्य निष्कृतिर्भूयः प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥ ११९ ॥

जो न्यायदानात व धर्मशिक्षणात पक्षपात करतो, त्याची पुढे कोणतीही निष्कृती नाही; अयुत प्रायश्चित्तांनीही त्याचा उद्धार होत नाही।

Verse 120

अभोज्यभोजी संप्राप्यं विङ्भोज्यं तु समायुतम् । ततश्चण्डालयोनौ तु गोमांसाशी सदा भवेत् ॥ १२० ॥

जो अभोज्य (निषिद्ध) पदार्थ खातो, तो विष्ठाभोजनाची अवस्था प्राप्त करतो; पुढे चांडाळयोनीत जन्म घेऊन तो सदैव गोमांसभोजी होतो।

Verse 121

अवमान्य द्विजान्वाग्भिर्ब्रह्महत्यां च विन्दति । सर्वाश्चयातना भुक्त्वा चाण्डालो दशजन्मसु ॥ १२१ ॥

जो कठोर वाणीने द्विजांचा अपमान करतो, तो ब्रह्महत्येसमान पाप प्राप्त करतो; सर्व यातना भोगून तो दहा जन्म चांडाळ होतो।

Verse 122

विप्राय दीयमाने तु यस्तु विघ्नं समाचरेत् । ब्रह्महत्यासमं तेन कर्त्तव्यं व्रतमेव च ॥ १२२ ॥

विप्राला दान देत असताना जो जाणूनबुजून विघ्न करतो, त्याचे पाप ब्रह्महत्येसमान होते; म्हणून त्याने प्रायश्चित्तार्थ व्रत अवश्य करावे।

Verse 123

अपहृत्य पस्स्यार्थं यः परेभ्यः प्रयच्छति । अपहर्त्ता तु निरयी यस्यार्थस्तस्य तत्फलम् ॥ १२३ ॥

जो दुसऱ्याचे धन हिरावून ते इतरांना देतो, तो दाता नव्हे—खरा चोरच. असा अपहर्ता नरकास जातो; त्या धनाचे फळ ज्याचे धन होते त्यालाच मिळते.

Verse 124

प्रतिश्रुत्याप्रदानेन लालाभक्षं व्रजेन्नरः । यतिनिन्दापरो राजन् शिलानमात्रे प्रयाति हि ॥ १२४ ॥

वचन देऊनही न दिल्यास मनुष्य लाळ-भक्षी होतो. आणि हे राजन्, जो यतींची निंदा करीत राहतो, तो केवळ दगडासारख्या अवस्थेला जातो.

Verse 125

आरामच्छेदिनो यान्ति युगानामेकविंशतिम् । श्वभोजनं ततः सर्वा भुञ्जते यातनाः क्रमात् ॥ १२५ ॥

जे उद्याने/आराम तोडतात, ते एकवीस युग नरकात जातात. त्यानंतर त्यांना कुत्र्यांचे अन्न खावे लागते; मग क्रमाने सर्व यातना भोगतात.

Verse 126

देवतागृहभेत्तारस्तडागानां च भूपते । पुष्पारामभिदश्चैव यां गतिं यान्ति तच्छॄणु ॥ १२६ ॥

हे भूपते, जे देवतागृहे फोडतात, तळे/तडाग नष्ट करतात आणि पुष्पोद्यान उध्वस्त करतात—त्यांना जी गती प्राप्त होते ती ऐक.

Verse 127

यातनास्वासु सर्वासु पच्यन्ते वै पृथक् पृथक् । ततश्च विष्टाकृमयः कल्पानामेकविंशतिम् ॥ १२७ ॥

त्या सर्व यातनांत ते वेगवेगळे करून भाजले जातात. त्यानंतर ते विष्ठेतील कृमी होऊन एकवीस कल्पपर्यंत राहतात.

Verse 128

ततश्चाण्डालयोनौ तु शतजन्मानि भूपते । ग्रामविध्वंसकानां तु दाहकानां च लुम्पताम् ॥ १२८ ॥

त्यानंतर, हे भूपते, जे गावांचा विध्वंस करतात—जे गावांना जाळतात व जे लुटतात—ते चांडाळ-योनीत शंभर जन्म घेतात.

Verse 129

महत्पापं तदादेष्टुं न क्षमोऽहं निजायुषा । उच्छिष्टभोजिनो ये च मित्रद्रोहपराश्च ये ॥ १२९ ॥

ते महान पाप पूर्णपणे सांगणे मला माझ्या आयुष्यातही शक्य नाही—जे उच्छिष्ट (जूठे) खातात आणि जे मित्रद्रोहात रत असतात.

Verse 130

एतेषां यातनास्तीव्रा भवन्त्याचन्द्रतारकम् । उच्छिन्नपितॄदेवेज्या वेंदमार्गबहिःस्थिताः ॥ १३० ॥

अशा लोकांच्या यातना अत्यंत तीव्र होतात व चंद्र-ताऱ्यांच्या काळापर्यंत टिकतात. पितृ-देवपूजा तोडून ते वेदमर्गाबाहेर राहतात.

Verse 131

पापानां यातानानां च धर्माणां चापि भूपते । एवं बहुविधा भूप यातनाः पापकारिणाम् ॥ १३१ ॥

हे भूपते, पापांच्या यातना आणि धर्मतत्त्वे अशा प्रकारे सांगितली. अशा रीतीने, हे नरेशा, पापकर्म करणाऱ्यांस अनेक प्रकारच्या यातना होतात.

Verse 132

तेषां तासां च संख्यानं कर्त्तुं नालमहं प्रभो । पापानां यातनानां च धर्माणां चापि भूपते ॥ १३२ ॥

हे प्रभो—हे भूपते—त्या त्या पापांची, त्यांपासून होणाऱ्या यातनांची आणि धर्मप्रकारांची संख्या पूर्णपणे मोजणे मला शक्य नाही.

Verse 133

संख्यां निगदितुं लोके कः क्षमो विष्णुना विना । एतेषां सर्वपापानां धर्मशास्त्रविधानतः ॥ १३३ ॥

धर्मशास्त्रविधानाप्रमाणे सांगितलेल्या या सर्व पापांची संख्या विष्णूवाचून या लोकी कोण सांगू शकेल?

Verse 134

प्रायश्चित्तेषु चीर्णेषु पापराशिः प्रणश्यति । प्रायश्चित्तानि कार्याणि समीपे कमलापतेः ॥ १३४ ॥

प्रायश्चित्ते विधिपूर्वक आचरली असता पापांचा साठा नष्ट होतो; म्हणून कमलापती (विष्णू) यांच्या समीप प्रायश्चित्ते करावीत।

Verse 135

न्यूनातिरिक्तकृत्यानां संपूर्तिकरणाय च । गङ्गा चतुलसी चैव सत्सङ्गो हरिकीर्त्तनम् ॥ १३५ ॥

न्यून किंवा अधिक झालेल्या धर्मकृत्यांची पूर्तता करण्यासाठी गंगा, तुळशी, सत्संग आणि हरिकीर्तन ही साधने आहेत।

Verse 136

अनसूया ह्यहिंसा च सर्वेप्येते हि पापहाः । विष्ण्वर्पितानि कर्माणि सफलानि भवन्ति हि ॥ १३६ ॥

अनसूया (मत्सररहितता) व अहिंसा—हे सर्व पापहारी आहेत; आणि विष्णूस अर्पित कर्मे निश्चयच फलदायी होतात।

Verse 137

अनर्प्पितानि कर्माणि भस्मविन्यस्तद्रव्यवत् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यन्मोक्षमाधनम् ॥ १३७ ॥

जे कर्म भगवंताला अर्पित नाहीत, ती राखेत ठेवलेल्या धनासारखी निष्फळ ठरतात; नित्य, नैमित्तिक, काम्य वा मोक्षसाधन अशी अन्य साधनेही अर्पणानेच सार्थक होतात।

Verse 138

विष्णौ समार्पितं सर्वं सात्त्विकं सफलं भवेत् । हरिभक्तिः परा नृणां सर्वं पापप्राणाशिनी ॥ १३८ ॥

विष्णूस अर्पिलेले सर्व काही सात्त्विक होते व खरे फल देते। मनुष्यांसाठी हरिभक्ती हीच परमा; ती सर्व पापांचे प्राणही नष्ट करते।

Verse 139

सा भक्तिदशधा ज्ञेया पापारण्यदवोपमा । तामसै राजसैश्चैव सात्त्विकैश्च नृपोत्तम ॥ १३९ ॥

ती भक्ती दहा प्रकारांची जाणावी, पापरूपी अरण्याला दावानलासारखी जाळणारी. हे नृपोत्तम, ती तामसी, राजसी आणि सात्त्विकी अशा भेदांनी युक्त आहे.

Verse 140

यच्चान्यस्य विनाशार्थं भजनं श्रीपतेर्नृप । सा तामस्यधमा भक्तिः खलभावधरा यतः ॥ १४० ॥

हे नृपा, दुसऱ्याच्या विनाशासाठी श्रीपतीचे भजन केले तर ती तामसी व अधम भक्ती होय; कारण ती खलभावावर आधारलेली असते.

Verse 141

योऽर्चयेत्कैतवधिया स्वैरिणी स्वपतिं यथा । नारायणं जगन्नाथं तामसी मध्यमा तु सा ॥ १४१ ॥

जो नारायण जगन्नाथाची पूजा कपटबुद्धीने करतो, जशी स्वैरिणी स्त्री आपल्या पतीकडे जाते, ती भक्ती तामसी—मध्यम मानली आहे.

Verse 142

देवापूजापरान्दृष्ट्वा मात्सर्याद्योऽर्चयेद्धीरम् । सा भक्तिः पृथिवीपाल तामसी चोत्तमा स्मृता ॥ १४२ ॥

हे पृथ्वीपाल, इतरांना देवपूजेत तत्पर पाहून जो मत्सराने धीर (स्थिर) जनाची पूजा करतो, ती भक्ती तामसी—उत्तमा अशी स्मरली आहे.

Verse 143

धनधान्यादिकं यस्तु प्रार्थयन्नर्चयेद्वरिम् । श्रद्धया परया युक्तः सा राजस्यधमा स्मृता ॥ १४३ ॥

जो धन-धान्य इत्यादींची इच्छा धरूनही परम श्रद्धेने हरिचे पूजन करतो, त्याची ती भक्ति राजसी भक्तींमध्येही अधम मानली जाते.

Verse 144

यः सर्वलोकविख्यातकीर्तिमुद्दिश्य माधवम् । अर्चयेत्परया भक्त्या सा मध्या राजसी मता ॥ १४४ ॥

जो सर्व लोकांत विख्यात कीर्ती मिळावी या हेतूने परम भक्तीने माधवाचे पूजन करतो, ती भक्ति राजसी व मध्यम मानली आहे.

Verse 145

सालोक्यादि पदं यस्तु समुद्दिश्यार्चयेद्धरिम् । सा राजस्युत्तमा भक्तिः कीर्तिता पृथिवीपते ॥ १४५ ॥

हे पृथ्वीपते! सालोक्य इत्यादी पदांची अभिलाषा धरून जो हरिचे पूजन करतो, त्याची ती भक्ति राजसी भक्तींमध्ये उत्तम म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 146

यस्तु स्वकृतपापानां क्षयार्थं प्रार्चयेद्वरिम् । श्रद्धया परयोपेतः सा सात्त्विक्यधमा स्मृता ॥ १४६ ॥

जो स्वतः केलेल्या पापांचा क्षय व्हावा म्हणून परम श्रद्धेने हरिचे पूजन करतो, त्याची ती भक्ति सात्त्विकी भक्तींमध्ये अधम मानली जाते.

Verse 147

हरेरिदं प्रियमिति शुश्रूषां कुरुते तु यः । श्रद्धया संयुतो भूयः सात्त्विकी मध्यमा तु सा ॥ १४७ ॥

‘हे हरिला प्रिय आहे’ असे मानून जो श्रद्धेसह सेवा-शुश्रूषा करतो, त्याची ती भक्ति प्रामुख्याने सात्त्विकी व मध्यम मानली आहे.

Verse 148

विधिबुद्ध्यार्चयेद्यस्तु दासवच्छ्रीपतिं नृप । भक्तीनां प्रवरा सा तु उत्तमा सात्त्विकी स्मृता ॥ १४८ ॥

हे नृपा! जो शास्त्रीय विधीची बुद्धी ठेवून आणि दासभावाने श्रीपतीचे पूजन करतो, तीच भक्ती भक्तींमध्ये श्रेष्ठ, उत्तम व सात्त्विकी मानली आहे.

Verse 149

महीमानं हरेर्यस्तु किंचित्कृत्वा प्रियो नरः । तन्मयत्वेन संतुष्टः सा भक्तिरुत्तमोत्तमा ॥ १४९ ॥

जो मनुष्य हरीच्या सेवेत थोडेसेही करून हरीचा प्रिय होतो आणि तन्मयतेत संतुष्ट राहतो—ती भक्ती उत्तमोत्तम आहे.

Verse 150

अहमेव परो विष्णुर्मयिसर्वमिदं जगत् । इति यः सततं पश्येत्तं विद्यादुत्तमोत्तमम् ॥ १५० ॥

“मीच परब्रह्म विष्णू; माझ्यातच हे सर्व जग आहे”—जो असे निरंतर पाहतो, त्याला उत्तमोत्तम जाणावे.

Verse 151

एवं दशविधा भक्तिः संसारच्छेदकारिणी । तत्रापि सात्त्विकी भक्तिः सर्वकामफलप्रदा ॥ १५१ ॥

अशा रीतीने भक्ती दहा प्रकारची असून ती संसारबंधन छेदणारी आहे. त्यातही सात्त्विकी भक्ती सर्व शुभ कामनांचे फल देणारी आहे.

Verse 152

तस्माच्छृणुष्व भूपाल संसारविजिगीषुणा । स्वकर्मणो विरोधेन भक्तिः कार्या जनार्दने ॥ १५२ ॥

म्हणून हे भूपाला, ऐक—जो संसारावर विजय मिळवू इच्छितो, त्याने आपल्या स्वधर्माच्या विरोधाविना जनार्दनावर भक्ती करावी.

Verse 153

यः स्वधर्मं परित्यज्य भक्तिमात्रेण जीवति । न तस्य तुष्यते विष्णुराचारेणैव तुष्यते ॥ १५३ ॥

जो स्वधर्म सोडून केवळ भक्तीवर जगतो, त्याच्यावर विष्णू प्रसन्न होत नाहीत; ते फक्त सदाचारानेच प्रसन्न होतात।

Verse 154

सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्पते । आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥ १५४ ॥

सर्व आगमांमध्ये आचार हा प्रथम आधार मानला आहे। आचारातून धर्म उत्पन्न होतो, आणि धर्माचा प्रभू अच्युत आहे।

Verse 155

तस्मात्कार्या हरेर्भक्तिः स्वर्धमस्याविरोधिनी । सदाचारविहीनानां धर्मा अप्यसुखप्रदाः ॥ १५५ ॥

म्हणून हरीची भक्ती स्वधर्माला विरोध न होईल अशी करावी. सदाचार नसलेल्यांना धर्मकर्मही दुःख देतात।

Verse 156

स्वधर्महीना भक्तिश्वाप्यकृतैव प्रकीर्तिता । यत्तु पृष्टं त्वया भूयस्तत्सर्वं गदितं मया ॥ १५६ ॥

स्वधर्माविना असलेली भक्तीही निष्फळ असे सांगितले आहे. आणि तू जे अधिक विचारलेस, ते सर्व मी सांगितले आहे।

Verse 157

तस्माद्धर्मपरो भूत्वा पूजयस्व जनार्दनम् । नारायणमणीयांसं सुखमेष्यसि शाश्वतम् ॥ १५७ ॥

म्हणून धर्मनिष्ठ होऊन जनार्दनाची पूजा कर. अणूपेक्षाही सूक्ष्म नारायणाची आराधना केल्याने तुला शाश्वत सुख मिळेल।

Verse 158

शिव एव हरिः साक्षाद्धरिरेव शिवः स्वयम् । द्वयोरन्तरदृग्याति नरकारन्कोटिशः खलः ॥ १५८ ॥

शिवच साक्षात् हरि आहे आणि हरिच स्वयं शिव आहे। जो या दोघांत भेद पाहतो तो दुष्ट कोट्यवधी कल्प नरकात पडतो।

Verse 159

तस्माद्विष्णुं शिवं वापि समं बुद्धा समर्चय । भेदकृद्दुःखमाप्नोति इह लोके परत्र च ॥ १५९ ॥

म्हणून विष्णू वा शिव यांना समान मानून भक्तिभावाने पूजा करावी। जो भेद करतो तो इहलोकी व परलोकी दुःख भोगतो।

Verse 160

यदर्थमहमायातस्त्वत्समीपं जनाधिप । तत्ते वक्ष्यामि सुमते सावधानं निशामय ॥ १६० ॥

हे जनाधिप! ज्या हेतूने मी तुमच्या समीप आलो आहे, ते मी तुम्हाला सांगतो. हे सुमते, सावधपणे ऐक.

Verse 161

आत्मघातकपाप्मानो दग्धाः कपिलकोपतः । वसन्ति नरके ते तु राजंस्तव पितामहाः ॥ १६१ ॥

हे राजन्! आत्मघाताच्या पापाने युक्त तुमचे पितामह कपिलाच्या कोपाने दग्ध झाले असून आता नरकात वसतात.

Verse 162

तानुद्धर महाभाग गङ्गानयनकर्मणा । गङ्गा सर्वाणि पापानि नाशयत्येव भूपते ॥ १६२ ॥

हे महाभाग! गंगा-आनयनाच्या कर्माने त्यांचा उद्धार कर. हे भूपते, गंगा निश्चयच सर्व पापांचा नाश करते.

Verse 163

केशास्थिनखदन्दाश्च भस्मापि नृपसत्तम । नयति विष्णुसदनं स्पृष्टा गाङ्गेन वारिणा ॥ १६३ ॥

हे नृपश्रेष्ठ! केस, अस्थी, नखे, दात—अगदी भस्मसुद्धा—गंगाजलाचा स्पर्श होताच विष्णुलोकास नेली जाते.

Verse 164

यस्यास्थि भस्म वा राजन् गङ्गायां क्षिप्यते नरैः । स सर्वपापनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ १६४ ॥

हे राजन्! ज्याची अस्थी किंवा भस्म लोक गंगेत अर्पण करतात, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन हरिच्या धामास जातो.

Verse 165

यानि कानि च पापानि प्रोक्तानि तव भूपते । तानि कर्माणि नश्यन्ति गङ्गाबिन्द्वभिषेचनात् ॥ १६५ ॥

हे भूपते! तुला सांगितलेली जी जी पापे आहेत, गंगाजलाच्या एका थेंबाच्या शिंपडण्यानेही ती सर्व कर्मे नष्ट होतात.

Verse 166

सनक उवाच । इत्युक्त्वा मुनिशार्दूल महाराजं भगीरथम् । धर्मात्मानं धर्मराजः सद्यश्वान्तर्दधेतदा ॥ १६६ ॥

सनक म्हणाले—असे बोलून धर्मात्मा धर्मराज (यम) यांनी मुनिशार्दूल महाराज भगीरथास संबोधून तत्क्षणी अंतर्धान पावले.

Verse 167

स तु राजा महाप्राज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगाः । निक्षिप्य पृथिवीं सर्वां सचिवेषु ययौ वनम् ॥ १६७ ॥

तो राजा महाप्राज्ञ व सर्वशास्त्रार्थपारंगत होता; त्याने संपूर्ण पृथ्वी (राज्य) मंत्र्यांकडे सोपवून वनात प्रस्थान केले.

Verse 168

तुहिनाद्रौ ततो गत्वा नरनारायणाश्रमात् । पश्चिमे तुहिनाक्रान्ते श्रृङ्गेषोडशयोजने ॥ १६८ ॥

मग नर-नारायणांच्या आश्रमातून तुहिनाद्रीकडे जाऊन, पश्चिमेस तुषाराने आच्छादित असे सोळा योजन दूरचे शिखर तो गाठतो।

Verse 169

तपस्तप्त्वानयामास गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् ॥ १६९ ॥

त्याने कठोर तप करून त्रैलोक्य-पावनी पवित्र गंगेला प्रकट केले।