Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

सनंदन म्हणाले—हे नारद, आता मी तुला संक्षेपाने व्याकरण सांगतो, सिद्ध रूपांच्या सुव्यवस्थित प्रबंधाने; कारण सध्या हेच वेदाचे मुख, म्हणजे प्रवेशद्वार आहे.

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

हे विप्र, ‘पद’ तेच जे सुप् किंवा तिङ् प्रत्ययाने समाप्त होते. सुप्-प्रत्ययांपासून सात विभक्ती होतात. ‘सु–औ–जस्’ ही प्रथमा विभक्ती सांगितली आहे, आणि ती प्रातिपदिक (नामप्रकृती) वर आधारलेली आहे.

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

संबोधनात तसेच लिंगादि बोध होईल अशा ठिकाणी, कर्म किंवा कर्ता यांच्या अर्थाने जे अर्थयुक्त नाममूल येते—ते ‘प्रातिपदिक’ होय; ते धातू व प्रत्ययरहित असते।

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

‘अम्, औ, शस्’ इत्यादींनी द्वितीया विभक्ती होते. ज्यासाठी क्रिया केली जाते ते कर्म; मध्ये इतर शब्द आले तरी द्वितीया कर्मवाचकच सांगितली आहे।

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

‘टा, भ्याम्, भिस्’ यांनी तृतीया विभक्ती होते; ती करणार्थी आणि काही ठिकाणी कर्त्याच्या अर्थीही सांगितली आहे। ज्याने क्रिया होते ते करण; जो करतो तो कर्ता।

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

‘ङे, भ्याम्, भ्यस्’ यांनी चतुर्थी विभक्ती होते; ती ‘संप्रदान’ कारकात येते। ज्याला देण्याची इच्छा धरली जाते किंवा ज्याच्यासाठी कृती केली जाते—तो संप्रदान होय।

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

‘ङसि, भ्याम्, भ्यः’ यांनी पंचमी विभक्ती होते; ती ‘अपादान’ कारकात येते। जिथून काही दूर जाते, जिथून घेतले जाते, आणि जिथून प्राप्त होते—ते अपादान होय।

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ङस् व ओसाम् या प्रत्ययांनी सांगितलेली विभक्ती षष्ठी होय; ती मुख्यतः स्वामी व स्वत्व (मालक व मालकी) यांचा संबंध दर्शविते. ङ्योस् व सुप् या प्रत्ययांनी सांगितलेली विभक्ती सप्तमी होय; ती अधिकरणी, म्हणजे आधार-स्थानी असणे दाखविते.

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

हे विप्रेंद्र! व्यवहारात, आधाराच्या बाबतीतही जेव्हा रक्षणासाठी एखाद्याचा उपयोग होतो—ते इष्ट असो वा अनिष्ट—तेच ‘अपादान’ (पंचमी-संबंध) असे मानले जाते.

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

‘पर्यणङ्’च्या योगात ‘इतरत्र/वर्जन’ (म्हणजे ‘याखेरीज/वगळून’) या अर्थी, तसेच अन्य दिशेकडे उन्मुखतेच्या प्रसंगी पंचमी विभक्ती येते. परंतु हेच कर्म-प्रवचनीय म्हणून योग पावल्यास द्वितीया विभक्ती होते.

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

‘उप’ हा शब्द लक्षण (संकेत), इत्थंभूत (असे असणे), ‘अभि’ (जवळ/कडे), आणि भाग (अंश) या अर्थांनी सांगितला आहे; तसेच ‘अनु, परि, प्रति’ या अर्थांनीही. पुढे ‘अंतर’ (मध्ये/आत), ‘सह’ (सोबत), आणि ‘हीन’ (कमी/न्यूनता) या अर्थांनीही ‘उप’चा प्रयोग कथिला आहे.

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

चेष्टा (प्रयत्न) आणि गती/कर्म दर्शविणाऱ्या क्रियांमध्ये द्वितीया व चतुर्थी—दोन्ही विभक्ती येऊ शकतात. निर्जीव वस्तूंमध्येही या दोन विभक्ती वापरल्या जातात; विशेषतः ‘मन्य’ (मानणे) या कर्मात आणि अनादर (उपेक्षा) अर्थी.

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

“नमः, स्वस्ति, स्वधा, स्वाहा, अलम्” तसेच यज्ञातील “वषट्” इत्यादी शब्द दत्वर्थी चतुर्थी विभक्तीचा निर्देश करतात. ‘त्यासाठी’ (तादर्थ्य) अर्थीही चतुर्थी येते, आणि धातूपासून झालेला ‘-तुम्’ प्रत्यय इच्छित कर्मभाव दर्शवितो।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

तृतीया विभक्ती ‘सहयोग’ (साथ) अर्थी येते; निंद्य अंग/अवयवाच्या प्रसंगी व त्या अंगावर विशेषण लावल्यासही तृतीया होते. काळ व भाव/अवस्था दर्शविण्यास सप्तमी येते, आणि अशाच योगांत कधी कधी षष्ठीही वापरली जाते।

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

‘स्वामी, ईश्वर, अधिपती, साक्षी, दायाद, सूतक’ इत्यादी शब्दांसह ‘निर्धारण’ (विशेष निर्दिष्ट करणे) अर्थी दोन विभक्ती येतात; पण हेतु/कारणार्थी प्रयोगात षष्ठी विभक्तीचा उपयोग होतो।

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

स्मरणार्थ केलेल्या कर्मात, तसेच ‘कृ’ धातूचा विशेष प्रयत्न दर्शविणारा प्रयोग असता; आणि हिंसार्थक प्रयोगांत; तसेच कर्त्याच्या संकल्पित उपक्रमाने सिद्ध होणाऱ्या कर्मात—कर्ता हाच कर्तृत्व-स्थान मानला जातो।

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

षष्ठी विभक्ती कर्ता व कर्म यांचा बोध करीत नाही; ती ‘निष्ठा’ इत्यादी कृदंतार्थ प्रकट करते. म्हणून ‘सुब्’ इत्यादी नामरूपांत विभक्ती दोन प्रकारच्या जाणाव्यात; आणि ‘भू’ इत्यादी धातूंवर आधारलेल्या तिङन्तांत दहा लकार स्मरणीय आहेत।

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

‘तिप्त’ आणि ‘संतीति’—ही अनुक्रमे प्रथम व मध्यम रूपे समजावीत; ‘सिप्थस्थ’ हे उत्तम (अंतिम) रूप आहे। परस्मैपदात पादान्त/प्रत्यय-भागांचा लोपही होतो—हा नियम सांगितला आहे॥

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

प्रथम संचात ‘त, आते, ंते’ हे प्रत्यय; नंतर ‘से, आथे’ आणि ‘ध्वे’ हे उत्तम। तसेच ‘ए, वहे, मह’ हे आदेशरूप जाणावे; आणि लिंग इत्यादी विषयांत इतरही (आदेश) समजावेत॥

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

नाम कर्ता म्हणून वापरले असता ते प्रथम पुरुष मानले जाते। ‘युष्मद्’ हा मध्यम पुरुष सांगितला आहे, आणि ‘अस्मद्’ हा उत्तम पुरुष (आत्मवाचक) मानला आहे॥

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

‘भू’ इत्यादी धातू सांगितले आहेत, तसेच ‘सन’ इत्यादी प्रत्ययांनी युक्त धातूही। त्यानंतर वर्तमानकाळी ‘लट्’ लकार विहित आहे; आणि अनद्यतन भूतकाळातही तसेच॥

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

हे मुने! ‘मा स्म’ योगात ‘लङ्’ वापरावा; आणि आशीर्वादार्थी धातूपासून ‘लोट्’ होतो। विधी इत्यादींमध्ये तसेच आशीषार्थी ‘लिङ्’ही होतो—म्हणून ‘लिङ्’ द्विविध आहे॥

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

परोक्ष भूतकाळातील क्रियेस ‘लिट्’ लकार येतो; आणि उद्याच्या क्रियेस ‘लुङ्’ लकार वापरतात। तसेच अनद्यतन भविष्यकाळात धातुनुसार ‘लृट्’ व ‘लृङ्’ही येतात।

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

भूतकाळातील क्रियेस ‘लुङ्’ लकार आणि ‘तिप्, तस्, झि’ हे प्रत्यय सांगितले आहेत। शर्त्यर्थ/संभाव्य क्रियेस ‘लृङ्’ लकार प्रकीर्तित आहे। संहिता इत्यादी व्याकरणोपदेशातून हे संक्षिप्त सिद्ध उदाहरण जाणावे।

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

हे पितृश्रेष्ठ! ‘दंडाग्र’, ‘दधीद’ आणि ‘मधूदक’ ही (पदे) आहेत. तसेच ‘होतृकार’ आणि ही ‘लांगलीषा’ही विचारयुक्त विवेकाने समजून घ्यावी।

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

हे मुनीश्वर! ‘गंगोदक’, ‘तवल्कार’ (वल्कल-वस्त्र) आणि ‘ऋणार्ण’ (ऋण-भार) ही (पदे) आहेत. हे मुनिश्रेष्ठ! ‘शीतार्त’, ‘सेंद्र’ आणि ‘सौकार’ हेही (उल्लेखिले) आहेत।

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

येथे ‘वध्वासन’, ‘पितृार्थ’ कर्म, ‘नायक’ आणि ‘लवण’—हे सर्व प्रथम विष्णूस अर्पण करावयाचे आहेत. म्हणून अर्घ्य गुरुत्व व आदराने खाली स्थापावे।

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“हरे!” आणि “हे विष्णो!”—अशी ही रक्षावाणी आहे. सोमलोकातूनही आणि अधोलोकांतूनही, शौरी व विष्णु—हे दोघे आम्हांला पाळोत. दुर्गती व संकटात हे दोघे आम्हांला वाचवोत; आणि वीर अर्जुनही आमचा रक्षक होवो.

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

अशा प्रकारे, हे मुनिश्रेष्ठ, हे सर्व आपल्या स्वभावातच प्रतिष्ठित राहतात. येथे सहा आहेत—म्हणजे षण्माता; तसेच वाक् व श्रोत्र यांच्या शक्ती उच्चारित ध्वनीच्या आधाररूपाने स्थित आहेत.

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

तो ‘हरि’ म्हणविला जातो, कारण तो शयन करतो; तो सर्वव्यापी प्रभु असून चिंतनयोग्य आहे. तो ‘शेष’ म्हणूनही ओळखला जातो आणि सर्वत्र विचरणारा म्हणूनही. त्याला ‘प्रश्न’ असेही म्हणतात; ‘हरि-षष्ठ’ असेही; तसेच ‘कृष्ण-ष्टीकत’ असेही.

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“तुम्ही षष्ठ आहात; सहा ‘संत’ आहेत; आणि तुमच्यासाठी ‘षट्-लेप’ (सहाप्रकारचा तिलक/अभिषेकचिन्ह)ही आहे।” चक्रधारी होऊन शत्रूंना छेदून टाका. तुम्ही शौरी आहात—शौरी या नावानेच प्रसिद्ध आहात.

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

हे मुनीश्वर, मी त्या कृष्णाला वंदन करतो—जो सम्यक् अनंत व सर्वगत आहे; ज्याच्या केवळ छायेमुळेही परम पद प्राप्त होते. गंगा त्याच्या तेजोमय विभूतीरूपाने पूज्य आहे; हरि पापांचा छेद करणारा आहे; आणि शिव कल्याण देणारा शुभ आहे.

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

राम हा परम इच्छित आराध्य; करुणेने तो पूज्य आहे. खरे तर हरि एकटाच पूज्य व अर्चनीय आहे. येथे अंगावर रोमांच दिसतो आणि या असहाय स्त्रिया झोपल्या आहेत—म्हणून हेच येथे प्रिय अद्भुत मानले जाते.

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

हा विष्णू आहे; नाभीतून सूर्य उदयास येतो; हे स्तुतीगीत आहे, हेच त्याचे फळ; प्रातः अच्युताचे स्मरण करावे. अंतरात्मा असूनही भक्त म्हणतात—‘भो भो, हाच हरि!’ हाच शार्ङ्गधारी, हाच राम—अशी संहिता प्रकीर्तित झाली.

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

रामाने सांगितलेले मी सतत करतो; आदराने रामाचे भजन करतो. रामाने माझी सर्व पापे हरली—हे राम, तुला नमस्कार. मला मोक्षाची इच्छा सदैव रामापासूनच; मी रामाचा दास आहे. माझे मन रामात रमते, अतिशय निर्मळ होते—हे राम, तुला नमस्कार.

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

गोपिका ‘हे सर्व…’ इत्यादीने संबोधन सुरू करतात; आणि हरि त्यांच्यासाठी एकाच वेळी सखा आणि पति (स्वामी) आहे.

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

नावे अशी—सुश्री, भानु, स्वयंभू, कर्ता; तसेच ‘रौ’; आणि ‘गौः’ व ‘नौः’। पुढे ‘अनङ्घान’ आणि ‘गोधुग्लिट’; तसेच संख्या-गट—दोन, तीन आणि चारही.

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

हे मुने, भयप्रद देह-मन धारण करणारा हा सम्राट् (काल/मृत्यू) अष्टधा सांगितला आहे—राजा, पंथ, दंडधारी दंडी, ब्राह्मणहंता, पंचभूत, तसेच अष्टसमूह।

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

अंतर्मुख पुरुष महान—बुद्धीत स्थिर व खरा विद्वान. त्या पुरुषात सहा (अंतर-नियम) सु-पठित मानले जातात आणि दोन (बाह्य इंद्रिये) संयमित राहतात; म्हणून राग व आसक्तीचे वेग थांबतात।

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

राधा ही सर्वांची पूर्ण शरण व परम गती असलेली गोपी आहे. तीच श्री (लक्ष्मी)—धेनू, वधू आणि स्वसा देखील. तीच गौ, नौका, पादुका व दूध होते; आणि कधी भूक, दिशा व चैतन्य-स्वरूपिणी म्हणूनही प्रकटते।

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

तो (भगवान) ऋग्वेदाचा स्रोत, प्रकट तेज, श्री-समृद्धी, तप, श्रेष्ठ कुल, सोमपायी, सर्वदर्शी नेत्र, समुदायांचा अग्रणी, सागरासारखा, रक्षक, कर्ता, अतुल/अनुत्तर, आणि वेगवान वारा आहे।

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

पुढे ही पवित्र/पारिभाषिक पदे आहेत—‘स्वनहुच्च’, ‘विमलद्यु’, ‘वाश्वत्वारी’, ‘इदम् एव’, ‘एतद्’, ‘ब्रह्माह’, ‘दंडी’, ‘असृक्’, ‘किञ्चित्’, ‘त्यद्’ इत्यादी।

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

हा ध्वनींचा भेद आहे— “गवाक्, गवाङ्; गोऽक्; गोङ्गोक्; गोङ्”। तसेच तिर्यक्/विकृत रूपे व कृच्छ-प्रकारातील रूपे— “ददद्, भवत्, पचत्, तुदत्” इत्यादी दाखविली आहेत।

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“दीव्यद्धनुः, पिपठीः, पयोऽदः, सुमुमांसि” असे शब्द; तसेच गुण, द्रव्य, क्रिया, योग/संबंध आणि स्त्रीलिंग-रूपे— यांपैकी मी किती सांगू?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

तो वाणीने स्तुत्य, मधुर रसाचा सार आणि परम पवित्र आहे; तो सर्वांचा अग्रणी, खरा ज्ञानी व अत्यंत समर्थ आहे। तो स्वयंभू व सर्वकर्ता; आमच्यासाठी तोच माता आणि तोच पिता आहे।

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

पुरुषासाठी सत्यता व कपट-रहितता विधेय आहे; मतभ्रम व दीर्घ पतन (विनाश) टाळावा. धनलोभ व तेज/वीर्याचा क्षय सोडावा; निंद्य उपजीविका, गुंतागुंतीचे/विरुद्ध आचरण आणि सुवर्णासक्ती करू नये।

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

हर्ष व विषाद यांपासून त्यांचे परिणाम उत्पन्न होतात; आणि अशा रीतीने संपूर्ण विश्व— द्वंद्वांच्या दोन्ही बाजूंनी तसेच परस्परावलंबी संबंधांनी— अनुभवास येते।

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

‘उत्तर’ हा सर्वोत्तम; ‘नेमस्’ हा अनुपम; आणि त्यास सम ‘इषा’ मानली आहे. तसेच ‘पूर्वोत्तर’ व ‘उत्तरा’; आणि ‘दक्षिण’ हे ‘उत्तराधर’ यांच्याशी युग्मरूपाने सांगितले आहे.

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

याव्यतिरिक्त ‘एतद्’ पासून ‘तत्’ पर्यंत याचीही चार रूपे आहेत; आणि ‘किम्’ व ‘असौ’ ही दोन सर्वनामे. तसेच ‘युष्मद्’ व ‘अस्मद्’ यांची प्रथम व चरम रूपे, आणि ‘अल्प’ व ‘अर्धक’ रूपेही जाणावीत.

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

‘नोरः’, ‘कतिपयः’, ‘द्वे’, ‘च’, ‘त्रयः’ तसेच ‘शुद्ध’ इत्यादी शब्द; आणि ‘स्व’, ‘एक’, ‘अभु’, ‘विरोध’, ‘परि’, ‘विपर्यय’—हे सर्वही अव्यय म्हणून जाणावे.

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

अपत्य/वंशार्थ दर्शविण्यासाठी तद्धित प्रत्ययही वापरले जातात; त्यातून ‘पांडव’ व ‘श्रैधर’ इत्यादी रूपे होतात. तसेच ‘गार्ग्य’, ‘नाडायन’, ‘आत्रेय’, ‘गांगेय’ आणि ‘पैतृष्वस्रीय’ अशी रूपे निर्माण होतात.

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

उद्देश देवतांसाठी असल्यास ते ‘ऐद्र’ (इंद्र-संबंधी) समजावे; आणि ब्राह्म (वैदिक/पवित्र) उद्देशात ‘हविस्’ व ‘बली’ असे म्हणतात. क्रियेचा योजक व कर्माचा कर्ता—दोघांसाठी धैर्याचे विधान आहे; तसेच ‘कौङ्कुम’ (कुंकू/केशर) याचा प्रयोगही सांगितला आहे.

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

‘भव’ इत्यादी अर्थप्रयोगात हा शब्द ‘कानीन’ मानला जातो; अन्यत्र ‘क्षत्रिय’; आणि वैदिक प्रयोगात ‘स्वक’। स्वार्थात तो ‘चोर’च; तर तुल्यार्थ/रूपकात ‘चंद्रासारख्या मुखाकडे पाहतो’ असे म्हटले जाते।

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

‘ब्राह्मणत्व’, ‘ब्राह्मणता’ आणि ‘ब्राह्मण्य’—हे तिन्ही एकाच भाव/अवस्थेचे द्योतक आहेत। तसेच ‘गोमान’, ‘धानवान/धनवान’ आणि ‘धनवान’—हेही समान अर्थाने येतात; मग अभिप्रेत परिमाणात कितीसा फरक?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

जन्मस्थितीच्या अर्थाने तो ‘तुंदिल’ म्हणतात; श्रद्धेच्या अर्थाने ‘श्रद्धालु’; उन्नती/उंचीच्या अर्थाने ‘दंतुर’। तसेच ‘स्रग्वी’ (माळधारी), ‘तपस्वी’, ‘मेधावी’ आणि ‘मायावी’—हेही अभिप्रेत अर्थच आहेत।

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

अशा व्यक्तीस ‘वाचाल’ व ‘वाचाट’ म्हणतात; जो अनेक निंद्य शब्द बोलतो. जो वाक्य थोडेसे अपूर्ण ठेवतो, आणि जो केवळ कल्पित निर्देश/उपदेशासारखे बोलतो, तो ‘कल्पदेशीय’ म्हणवतो।

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

‘कविकल्प’ आणि ‘कविदेश्य’—हे दोन्ही ‘प्रकार/ढंग’ सांगण्यासाठी येतात. तसेच ‘पटुजातीय’ हा शब्द निंदेसाठी, आणि ‘वैद्यपाश’ हा शब्द प्रशंसासाठी वापरला जातो।

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

हे मुने! पूर्वी काळी तो वैद्यरूपाने फिरणारा असा मानला गेला. देश-कालातील प्राचुर्यानुसार त्याला अन्नमय, मृण्मय आणि श्रीमय असेही म्हणतात.

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

हे नारद! कोणी सांसारिक हेतूंमध्ये अत्यंत लज्जित असला तरी त्याला ‘अधिक श्रेयस्कर’ व ‘श्रेष्ठतम’ असे म्हणतात. मग ‘अधिक कृष्ण’ किंवा ‘अतिशय शुक्ल’ अशा अव्यय-वर्णनांचे आख्यान कशासाठी?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

त्यांना ‘किंतरा’, ‘अतितरा’ आणि ‘अभिह्युच्चैस्तरा’ (अतिशय उंच) अशीही नावे आहेत. परिमाणाने ते ‘जानूपर्यंत’ तसेच ‘दोन्ही जानूंइतके’ असेही सांगितले आहे.

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

परिमाण ठरविताना ‘जानूमात्र’ असे म्हटले जाते. अनेकांच्या क्रमात तसेच दोनांच्या तुलनात्मक क्रमात, मोजता येणाऱ्या पर्यायांतून एखादा विशेष निश्चित करण्यासाठी ‘कतम’ व ‘कतर’ हे शब्द वापरतात.

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

दुसरा, तिसरा, चौथा; सहावा आणि पाचवा—अशा रीतीने काहींना ‘कतिपय’ (थोडे) आणि काहींना ‘कतिथ’ (निश्चित संख्या) असे म्हणतात. हे नारद, ते किती?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

वीस, विसावा, शंभरावा इत्यादी—व्यवहाराप्रमाणे संख्या ‘द्वेधा’, ‘द्वैधा’ व ‘द्विधा’ अशा रूपांनीही सांगितल्या जातात, हे मुनीश्वर।

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

क्रियेच्या प्रसंगी ‘पाच वेळा’, ‘दोन-तीन वेळा’ व ‘अनेक वेळा’ असे प्रयोग होतात. तसेच संख्यागणनेत ‘द्वितय’ व ‘त्रितप’ हे शब्द फक्त ‘दोन’ व ‘तीन’च दर्शवितात.

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

‘कुटीर’, ‘शमीर’ आणि ‘शुण्डार’—हे शब्द ‘अल्पार्थक’ (तुच्छ) मानले आहेत. तसेच ‘त्रैण’, ‘पौष्ण’ व ‘तुण्डिभ’ हे पर्याय; आणि ‘वृंदारक’ व ‘कृषीवल’ हेही परस्पर पर्याय आहेत.

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

मलिन, विकट व दुर्गंधीयुक्त—भयानक रूपाचे; खड्ड्यांत व अरण्यात वसणारे, दाट अंधारात निबिड, आणि ऊसाच्या दाटीत भटकणारे—असे ते भयावह जीव वर्णिले आहेत.

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

तसेच ‘निबिरीस’, ‘मेषुकारी’, ‘वित्तोविद्याञ्चण’, ‘विद्याथुंचु’, ‘बहुतिथ’ आणि ‘शृंगिन’ नावाचा पर्वत—हेही येथे निर्दिष्ट केले आहेत.

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(तो भगवान) ‘स्वामी’, ‘विषमरूप्य’—अतुल्य रूपधारी; तसेच ‘उपत्यकाधित्यका’; ‘चिल्ल’, ‘चिपिट’, ‘चिक्व’; ‘वातूल’ आणि ‘कुतप’—या नामांनीही कीर्तिले जातात।

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

यानंतर ‘वल्लश्व’, ‘हिमेलु’, ‘कहोड’ आणि पुढे ‘उपड’; तसेच ‘ऊर्णायु’, ‘मरूत’, ‘एकाकी’ व ‘चर्मण्वती’—ही नावेही सांगितली।

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

ज्योत्स्नाही तमिस्रा होते; जे दृढ आहे तेही डळमळते; जे आश्रय असावे तेच कोंडते. आसंदीही वंचना ठरते; आणि जो मौन बसतो तोही अंतःक्षोभाने जणू बोलतच असतो।

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

(जपासाठी हीही पवित्र नावे:) कंभ, कंयु, कंव, नारदकेतिः, कंतु, कंतकंप, तसेच शंव; पुढे शंत, शंति, शंयशंतौ, शंयोहंयु आणि शुभंयुवत।

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

‘भवति’, ‘बगभूव’, ‘भविता’, ‘भविष्यति’, ‘भवतु’, ‘अभवत्’—अशी सर्व क्रियारूपेही अखेरीस भगवंतालाच उद्देशून उच्चारली जातात।

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

‘भूयात्’, ‘अभूत्’ आणि ‘भविष्यत्’—हे लकार-प्रत्ययांनी युक्त क्रियारूप आहेत. तसेच ‘अत्ति’, ‘जघास’, ‘तात्स्यत्’, ‘अत्त्वात्’, ‘अदद्याद्’ आणि ‘द्विरघसदात्स्यत्’ इत्यादी उदाहरणरूपे आहेत.

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

‘जुहित’, ‘जुहाव’, ‘जुहवांचकार’; ‘होता’, ‘होष्यति’, ‘जुहोतु’; ‘अजुहोः’, ‘जुहुयात्’, ‘धूयात्’, ‘अहौषीत्’, ‘अहोष्यत्’; तसेच ‘दीव्यति’, ‘दिदेव’, ‘देविता’, ‘देविष्यति’, ‘अदीव्यत्’, ‘दीव्येत्’, ‘दीव्याद्’—ही सर्व शुद्ध धातुरूपे आहेत.

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

‘अदेवीत्’, ‘अदेवीष्यत्’; ‘सुनोति’, ‘सुषाव’; ‘सोता’, ‘सोष्यति’—ही रूपे आहेत. ‘सुनोतु’, ‘असुनोत्’, ‘सुनुयात्’, ‘सूयात्’; ‘अशावीत्’, ‘असोष्युत्’; आणि ‘तुदति’—हीही धातुरूपांची उदाहरणे आहेत.

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

‘तुद्’ धातूपासून—‘तुतोद’, ‘तोत्ता’, ‘तोत्स्यति’; तसेच ‘तुदत्’, ‘तुदत्व’, ‘तुदेत्’, ‘तुद्याद्’—ही रूपे. आणि ‘रुध्’ धातूपासून—‘अतौत्सीत्’, ‘अतोत्स्यत्’; तसेच ‘रुणद्धि’, ‘रूरोध’, ‘रोद्धा’, ‘रोत्स्यति’—ही उदाहरणे आहेत.

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

‘रुणद्धु’, ‘अरुणत्’, ‘रुध्याद्’, ‘अरौत्सीत्’, ‘आरोत्स्य’—ही रूपे. तसेच ‘तनोति’, ‘ततान’, ‘तनिता’, ‘तनिष्यति’, ‘तनोतु’, ‘अतनोत्’, ‘तनुयात्’—ही धातुरूपेही निश्चयाने आहेत.

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

(धातुरूपांची उदाहरणे:) ‘त्याने ताणले’, ‘त्याने ताणून ठेवले’, ‘तो ताणेल’; तसेच ‘तो खरेदी करतो’, ‘त्याने खरेदी केली’, ‘खरेदीदार’, ‘तो खरेदी करील’, ‘तो खरेदी करो’। पुढे: ‘त्याने खरेदी केली नाही’, ‘त्याने खरेदी केली’, ‘त्याने खरेदी करावी’, ‘खरेदी होऊ शकते’, ‘त्याने खरेदी करविली’, ‘खरेदी करण्यायोग्य’। तसेच: ‘तो चोरी करतो’, ‘त्याने चोरी केली’, ‘चोर’, ‘तो चोरी करील’, ‘तो चोरी करो’।

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

अशा रीतीने ‘अचोरयत्’, ‘चोरयेत्’, ‘चोर्यात्’, ‘अचूचुरत्’, ‘अचोरिष्यत्’ इत्यादी रूपांनी खरोखर दहा गण दर्शविले आहेत। प्रयोजक (कारक) प्रयोगात ‘भावयति’—तो दुसऱ्याकडून कर्म करवितो. सनीच्छा (इच्छार्थ) प्रयोगात ‘बुभूषति’—होण्याची/करण्याची इच्छा करतो. आणि क्रिया-समभिहार (इंटेन्सिव) प्रयोगात पंडित ‘बोभूयते’—पुन्हा पुन्हा किंवा विशेष जोराने क्रिया करतो, हे मुने।

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

तसेच यङ्-लुक् (यङ् प्रत्ययाचा लोप) झाल्यावर ‘बोभवीति’ हे रूपही पठित होते। आणि ‘पुत्रीयति’ हे आत्म-इच्छेच्या अर्थाने—‘पुत्राची कामना करतो’—असे वापरले जाते; तसेच प्रचलित आचारातही, हे नारद। त्याचप्रमाणे अनुदात्त-ञित् धातूचा क्रिया-विनिमय (क्रियेचा परस्पर बदल)ही होतो।

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

हे विप्र, ‘निविश्’ इत्यादी धातू आत्मनेपदातच जाण. उरलेल्या धातूंकरिता कर्तरी (सक्रिय अर्थाने) शाब्दिकांनी परस्मैपद सांगितले आहे.

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

आणि ञित् व स्वरित (चिन्ह), तसेच यक् चे दोन्ही प्रकार—हे भाव व कर्म या दोन्ही संदर्भात येतात; जेणेकरून, हे मुने, अभिव्यक्तीत विशेष सौकर्याचा अर्थ स्पष्टपणे प्रकाशित होईल।

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

कृतीची इच्छा झाली तरी लक्ष्यस्थानी कर्त्याचा खरा ‘व्यापार’ नसतो; लोकच कर्तृत्वाचा आरोप करतात. पाहा—भात जणू आपोआप शिजतो.

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

साधु! हे मुने, असेच—‘वाशी छेदते’ आणि ‘स्थाली शिजवते’ असे म्हणतात. धातू सकर्मक असला तरी ‘ल’ कृत्-प्रत्यय भावार्थी व कर्मार्थी दोन्ही ठिकाणी लागतात.

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

म्हणून हे विप्र, भाव किंवा कर्ता व्यक्त करताना जेव्हा फल व व्यापार एकाच आश्रयात निष्ठित असतात, तेव्हा ती धातू ‘अकर्मक’ म्हणून कीर्तित होते.

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

कर्ता व कर्म यांच्यात धर्मी-भेद असल्यास धातू ‘सकर्मक’ म्हणतात. कर्म गौण असेल तेथे ‘द्रुह्’ इत्यादी; आणि कर्म प्रधान असेल तेथे ‘नी, हृ, कृष्, वह्, हा’ इत्यादी धातू उदाहरणे होत.

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

‘बुद्धि करविणे’ व ‘भक्षण करविणे’ अर्थ असलेल्या तसेच ज्यांचे कर्म ‘शब्द’ आहे अशा धातूंमध्ये इच्छेनुसार ण्यन्त (प्रेरणार्थक) प्रयोग करता येतो. इतर धातूंच्या ण्यन्त रूपांतही, कर्मात प्रयोज्य अर्थ असल्यास ‘ल’ इत्यादी प्रत्यय मानले आहेत.

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

फल व व्यापार या दोहोंचा आश्रय असलेल्या धातूच्या संदर्भात तिङ्-प्रत्यय सांगितले आहेत। फल व्यक्त करताना व्यापार प्रधान असतो, आणि तिङ्-अर्थ विशेषणरूपाने राहतो॥ ८८ ॥

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

‘एधितव्यम्’ व ‘एधनीयम्’—ही कृत्य-प्रत्ययाची उदाहरणे. भावार्थ किंवा कर्मणि-प्रयोगात कृत्य-प्रत्यय होतात; आणि कर्तरि-अर्थासाठी ‘कृत’ (कृतः) रूप सांगितले आहे॥ ८९ ॥

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

भूत (अतीत) काळात ‘कर्ता’, ‘कारक’ इत्यादी अर्थ ‘भूत’ इत्यादि विभागात कीर्तित आहेत. तसेच ‘गम्य’ इत्यादी समूह गम्य (प्राप्य/बोध्य) अर्थासाठी निर्दिष्ट; उरलेले रूप ‘अद्यतन’ (वर्तमान) असे मानले आहेत॥ ९० ॥

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

अव्ययीभाव-समासात ‘अधिस्रीत्य’ हा प्रयोग यथाशक्ति कीर्तित आहे. तत्पुरुष-समासात ‘रामाश्रित’ (रामाचा आश्रय घेतलेला), तसेच धान्यार्थक व यूपदारु (यज्ञस्तंभाचे लाकूड) हे शब्द उदाहरण आहेत॥ ९१ ॥

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

‘व्याघ्रभी’ (वाघाला घाबरणारा) मनुष्य ‘राजपुरुष’ म्हणून ओळखला जातो; जुगारी ‘अक्षशौंड’ ‘द्विगुरु’ असे म्हणतात. पाच गौ-पदार्थांचे मिश्रण ‘पंचगव्य’; ‘दशग्रामी’ दहा ग्रामांचे परिमाण; आणि ‘त्रिफला’ तीन फळांचे रूढ नाव आहे॥ ९२ ॥

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

‘नीलोत्पल’ इत्यादी समासांत संबंध ‘महाषष्ठी’ मानला जातो; आणि तुल्यार्थ असल्यास कर्मधारय समास होतो. ‘अ-ब्राह्मण’ नंतर ‘ञि’ तद्धित प्रत्यय सांगितला नाही; परंतु ‘कुंभकार’ इत्यादी रूपे सिद्ध व्युत्पत्ती मानली आहेत.

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

परंतु बहुव्रीहि समासात पदांच्या थेट अर्थापेक्षा वेगळा अर्थ निघाला, हे द्विजा, तर ‘प्राप्तोदक ग्राम’ (ज्याला पाणी मिळालेले गाव), ‘पंचगू’ (ज्याच्याकडे पाच गायी आहेत), ‘रूपवद्भार्य’ (ज्याची पत्नी रूपवती आहे), तसेच ‘ससुतादिक मध्याह्न’ (सहचर घटकांसह मध्यान्ह) असा बोध होतो.

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

समुच्चय-विधीत गुरु आणि ईश्वर—दोघांचेही भजन करावे; आणि दोन विकल्प-विधी असतील तर क्रमाने प्रवृत्ती होते. ‘भिक्षा आणा’ आणि ‘गाय आणा’ अशा आज्ञांत विधी-शक्ती वाक्यातच निहित असते.

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

इतरेतर-योगात ‘राम’ आणि ‘कृष्ण’ ही दोन नावे एकत्र येतात. हे द्विजा, ‘रामकृष्ण’ असे दोन नावांनी म्हटले तरी उपासना एकाच ब्रह्माची होते.