Adhyaya 64

Verse 1

अत्-#-#क+ चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: दुर्योधनका संजयके सम्मुख विलाप और वाहकोंद्वारा अपने साथियोको संदेश भेजना धृतराष्ट्र रवाच अधिष्ित: पदा मूर्थ्नि भग्नसक्थो महीं गत: । शौटीर्यमानी पुत्रो मे किमभाषत संजय

धृतराष्ट्र म्हणाले—संजय! जांघा तुटल्यामुळे माझा पुत्र भूमीवर कोसळला आणि भीमसेनाने त्याच्या मस्तकावर पाय ठेवला, तेव्हा तो काय बोलला? तो आपल्या शौर्यावर फार अभिमानी होता. त्या रणभूमीत घोर आपत्तीत सापडल्यावर दुर्योधनाने कोणते शब्द उच्चारले?

Verse 2

अत्यर्थ कोपनो राजा जातवैरश्न पाण्डुषु व्यसन परमं प्राप्त: किमाह परमाहवे

वैशंपायन म्हणाले—पांडवांशी जन्मजात वैर असलेला, अत्यंत क्रोधी राजा दुर्योधन त्या परम संग्रामात अत्युच्च आपत्तीत पडला होता. तेव्हा तो काय बोलला?

Verse 3

संजय उवाच शृणु राजन प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप । राज्ञा यदुक्त भग्नेन तस्मिन्‌ व्यसन आगते

संजय म्हणाला—राजन्, नरेश्वर! ऐका; जे घडले तसेच मी सांगतो. त्या आपत्ती येताच, पराभूत झालेल्या त्या राजाने जे म्हटले, ते मी निवेदन करतो.

Verse 4

संजयने कहा--राजन्‌! सुनिये। नरेश्वर! उस भारी संकटमें पड़ जानेपर टूटी जाँघवाले राजा दुर्योधनने जो कुछ कहा था, वह सब वृत्तान्त यथार्थरूपसे बता रहा हूँ ।।

संजय म्हणाला—राजन्! ऐका. नरेश्वर! त्या घोर संकटात सापडल्यावर जांघा तुटलेल्या राजा दुर्योधनाने जे काही म्हटले, ते सर्व मी यथार्थ सांगतो. जांघा मोडल्याने तो नरेश भूमीवर पडला आणि धुळीने माखून गेला. तेथे विस्कटलेले केस आवरता आवरता तो दहा दिशांकडे पाहू लागला. मग ज्येष्ठ पांडवाची निंदा करीत त्याने एक दीर्घ उसासा टाकला आणि असे बोलू लागला.

Verse 5

केशान्‌ नियम्य यत्नेन नि:श्वसन्नुरगो यथा । संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम्‌

संजय म्हणाला—त्याने मोठ्या प्रयत्नाने आपले केस आवरले; सर्पाप्रमाणे जोरजोराने श्वास घेत, तीव्र संतापातून आलेल्या अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तो माझ्याकडे पाहू लागला.

Verse 6

बाहू धरण्यां निष्पिष्य सुदुर्मत्त इव द्विप: । प्रकीर्णान्‌ मूर्थजान्‌ धुन्वन्‌ दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्‌

संजय म्हणाला—उन्मत्त हत्तीप्रमाणे त्याने भुजा जमिनीवर दाबून चिरडल्या; विस्कटलेले केस झटकत, दातांवर दात घासून तो कडाडत राहिला.

Verse 7

भीष्मे शान्तनवे नाथे कर्णे शस्त्रभृतां वरे

संजय म्हणाला—जेव्हा शान्तनुनंदन भीष्म, तो नाथ व रक्षक, आणि शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ कर्ण (नेतृत्वस्थानी) होते—

Verse 8

गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे । अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि

संजय म्हणाला—गौताम, शकुनी, आणि अस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ द्रोण; तसेच अश्वत्थामा, शल्य आणि शूर कृतवर्मा (ही) होते—

Verse 9

इमामवस्थां प्राप्तोडस्मि कालो हि दुरतिक्रम: । 'शान्तनुनन्दन भीष्म, अस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कर्ण, कृपाचार्य, शकुनि, अस्त्रधारियोंमें सर्वश्रेष्ठ द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, शूरवीर शल्य तथा कृतवर्मा मेरे रक्षक थे तो भी मैं इस दशाको आ पहुँचा। निश्चय ही कालका उल्लंघन करना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन है।।

संजय म्हणाला—मी या अवस्थेला येऊन पोहोचलो आहे; कारण काळाचा अतिक्रम करणे खरोखरच कठीण आहे. शान्तनुनंदन भीष्म, शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ कर्ण, आचार्य कृप, शकुनी, आणि अस्त्रधार्‍यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, शूर शल्य व कृतवर्मा—हे माझे रक्षक होते; तरीही मी या दशेला आलो. खरेच, काळाची मर्यादा कोणीही ओलांडू शकत नाही. मी, जो अकरा अक्षौहिणींचा सेनापती होतो, या अवस्थेला प्राप्त झालो आहे.

Verse 10

आखूयातव्यं मदीयानां ये5स्मिन्‌ जीवन्ति संयुगे

संजय म्हणाला—या संग्रामात आमच्या पक्षातील जे अजून जिवंत आहेत, त्यांचा वृत्तांत अवश्य कळविला पाहिजे।

Verse 11

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवै:

संजय म्हणाला—खरोखरच पांडवांनी अनेक क्रूर व निर्दय कृत्ये केली आहेत।

Verse 12

इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसै: पाण्डवै: कृतम्‌

संजय म्हणाला—हेही अपकीर्तीजनक कृत्य आहे; निर्दयी पांडवांनी ते केले आहे।

Verse 13

का प्रीति: सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम्‌

संजय म्हणाला—जो सद्गुणयुक्त आहे, त्याला काय समाधान मिळेल, जर बनावट अटी व कपटयुक्त उपायांनी विजय मिळविला गेला तर?

Verse 14

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डित:

संजय म्हणाला—अधर्माने विजय मिळवून कोणता पंडित खरोखर आनंदित होईल? धर्म व त्याचे फळ जाणणाऱ्यास अधर्मजित विजय खरा समाधान देऊ शकत नाही।

Verse 15

किन्नु चित्रमितस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम

संजय म्हणाला—आज यात काय आश्चर्य आहे? माझी मांडी मोडलेली असताना मी या अवस्थेत आहे, यात नवल ते काय?

Verse 16

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु

संजय म्हणाला—(तो) पराक्रमाने जळजळीत होता, श्रीने अनुग्रहित होता आणि आपल्या बंधुजनांत वावरत होता.

Verse 17

अभिशनज्ञौ युद्धधर्मस्य मम माता पिता च मे

संजय म्हणाला—माझे माता-पिता युद्धधर्माचे उत्तम जाणकार आहेत. माझ्या मृत्यूची वार्ता ऐकून ते दोघेही शोकाने व्याकुळ होतील. माझ्या सांगण्यावरून त्यांना हा संदेश दे—मी यज्ञ केले, जे पालन-पोषणास पात्र होते त्यांचे रक्षण केले, आणि समुद्रपर्यंतची पृथ्वी नीट न्यायाने शासित केली.

Verse 18

तौ हि संजय दुःखार्तो विज्ञाप्यौ वचनाद्धि मे । इष्टं भृत्या भृता: सम्यग्‌ भू: प्रशास्ता ससागरा

संजय म्हणाला—हे संजय, माझ्या मृत्यूची वार्ता ऐकून ते माता-पिता नक्कीच दुःखाने व्याकुळ होतील. म्हणून माझ्या वचनानुसार त्यांना कळव—मी विधिपूर्वक यज्ञ केले, आश्रितांचे योग्य पालन केले आणि समुद्रासह पृथ्वीचे उत्तम शासन केले.

Verse 19

मूर्थ्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव संजय । दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्‌

संजय म्हणाला—हे संजय, शत्रू जिवंत असतानाही मी त्यांच्या मस्तकावर उभा राहिलो—म्हणजेच त्यांच्यावर प्रभुत्व राखले. मी यथाशक्ती दान-दाय वाटले आणि मित्रांचेही प्रिय केले.

Verse 20

मानिता बान्धवा: सर्वे वश्य: सम्पूजितो जन:

संजय म्हणाला—“सर्व बंधु-बांधवांचा यथोचित सन्मान झाला; आणि प्रजेला वश करूनही तिचा पूर्ण सत्कार झाला—आदराने स्वीकार करण्यात आले.”

Verse 21

त्रितयं सेवितं सर्व को नु स्वन्ततरो मया । “मैंने सभी बन्धु-बान्धवोंको सम्मान दिया। अपनी आज्ञाके अधीन रहनेवाले लोगोंका सत्कार किया और धर्म, अर्थ एवं काम सबका सेवन कर लिया। मेरे समान सुन्दर अन्त किसका हुआ होगा? ।।

“धर्म, अर्थ आणि काम—हे त्रितय मी पूर्णपणे सेविले; मग माझ्यापेक्षा सुंदर अंत कोणाचा होईल? राजश्रेष्ठांमध्येही जो मान अत्यंत दुर्मिळ, तो आज्ञापालनामुळे मला प्राप्त झाला.”

Verse 22

यातानि परराष्ट्राणि नूपा भुक्ताश्च दासवत्‌

संजय म्हणाला—“ते परक्या राज्यांत गेले आहेत, आणि तेथे दासासारखे उपभोगले गेले—आश्रित करून त्यांचे शोषण झाले.”

Verse 23

अधीतं विधिवदू दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम्‌

संजय म्हणाला—“मी विधिपूर्वक अध्ययन केले, यथाविधि दान दिले आणि निरोगी दीर्घायुष्य प्राप्त केले. हे विभो, दैवयोगाने विशाल राजलक्ष्मी माझ्याजवळ होती, आणि ती माझ्या मृत्यूनंतरच दुसऱ्याच्या हाती गेली.”

Verse 24

स्वर्मेण जिता लोका: को नु स्वन्ततरो मया । दिष्ट्या नाहं जित: संख्ये परान्‌ प्रेष्यवदाश्रित:

संजय म्हणाला—“माझ्या स्वतःच्या आचरणाने मी स्वर्गलोक जिंकले; माझ्यापेक्षा अधिक आत्मसंयमी कोण? दैवयोगाने मी युद्धात पराभूत झालो नाही, आणि सेवकासारखा परक्यांच्या आश्रयाला गेलो नाही.”

Verse 25

यदि क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम्‌

संजय म्हणाला: “जे केवळ ‘क्षत्रबंधू’ असूनही योद्ध्याचे स्थान मागतात, त्यांनी जर खरोखरच आपला स्वधर्म आचरला असता…”

Verse 26

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्‌ प्राकृतवज्जित:

संजय म्हणाला: “सुदैवाने मी वैरामुळे मागे फिरलो नाही, आणि नीच, सामान्य जनासारखे वागलोही नाही.”

Verse 27

सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्‌ विषेण वा

संजय म्हणाला: “जसा कोणी झोपलेल्या किंवा बेसावध माणसाला मारून टाकावा—किंवा विष देऊन नष्ट करावा—तशीच ही वधाची रीती सांगितली जाते,” म्हणजेच क्षत्रधर्माला बाधक, निंद्य व गुप्त कृत्य।

Verse 28

अश्वत्थामा महाभाग: कृतवर्मा च सात्वत:

संजय म्हणाला: तेथे महाभाग अश्वत्थामा आणि सात्वत कुलातील कृतवर्माही होते—युद्धोत्तर घडामोडींतील प्रमुख कर्ते, जिथे निष्ठा आणि हिंसेची उरलेली छाया पुढील निर्णय व परिणाम घडवते.

Verse 29

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकश:

संजय म्हणाला: “अनेक प्रकारे पांडव—अधर्माने प्रवृत्त होऊन—…”

Verse 30

वार्तिकांश्षाब्रवीद्‌ राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रम:

संजय म्हणाला—तेव्हा तुमचा सत्यपराक्रमी पुत्र राजा म्हणाला—“मी त्यांच्या मागोमाग जाईन; जसा सारथ्यापासून तुटलेला पथिक एकटा पडतो तसा।”

Verse 31

अधर्माद्‌ भीमसेनेन निहतो<हं यथा रणे । सोऊ हं द्रोणं स्वर्गगतं कर्णशल्यावुभौ तथा

रणात भीमसेनाने अधर्माने मला मारले. म्हणून मी स्वर्गगत द्रोणाचार्यांना, तसेच कर्ण आणि शल्य—या दोघांनाही—पाहायला जात आहे.

Verse 32

वृषसेनं महावीर्य शकुनिं चापि सौबलम्‌ । जलसन्ध॑ महावीर्य भगदत्तं च पार्थिवम्‌

तेथे महावीर्य वृषसेन, सौबलपुत्र शकुनी, महापराक्रमी जलसंध आणि राजा भगदत्तही आहेत.

Verse 33

सोमदत्तं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम्‌ । दुःशासनपुरोगांश्न भ्रातृनात्मसमांस्तथा

महाधनुर्धर सोमदत्त, सिंधुराज जयद्रथ, आणि दुःशासनाच्या नेतृत्वाखाली माझे ते भाऊही—जे पराक्रमात माझ्यासमान—तेथे आहेत.

Verse 34

दौ:शासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ । एतांश्वान्यांश्व सुबहून्‌ मदीयांश्व सहस्रश:

दुःशासनाचा विक्रांत पुत्र, लक्ष्मण, आणि माझे दोन्ही पुत्र—हे सर्व; तसेच यांच्याव्यतिरिक्त माझ्या पक्षाचे आणखीही अनेक, सहस्रों योद्धे (तेथे आहेत).

Verse 35

कर्थ॑ भ्रातृन्‌ हतान्‌ श्र॒त्वा भर्तारं च स्‍्वसा मम

संजय म्हणाला—माझ्या बहिणीने आपल्या भावांचा वध झाल्याचे आणि पतीही पडल्याचे ऐकून काय उत्तर दिले?

Verse 36

स्‍्नुषाभि: प्रस्नुषाभिश् वृद्धो राजा पिता मम

संजय म्हणाला—माझे वृद्ध पिता, राजा, सूनां व नातसूनांनी वेढलेले होते.

Verse 37

नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा

संजय म्हणाला—निश्चितच लक्ष्मणाची माता देखील—पुत्रहारा व पतीहारा—शोकाने आघात होऊन कोसळली असेल.

Verse 38

यदि जानाति चार्वाक: परिव्राड्‌ वाग्विशारद:

संजय म्हणाला—जर वाणीमध्ये निपुण असा तो परिव्राजक चार्वाक खरोखर (हे) जाणत असेल…

Verse 39

समन्तपज्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्वरुते

संजय म्हणाला—त्रैलोक्यात विख्यात अशा त्या पुण्य समन्तपञ्चकात,

Verse 40

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष

तेव्हा, हे मारिष, जनसहस्रांचे नेत्र अश्रूंनी भरून आले।

Verse 41

ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा

संजय म्हणाला—समुद्र व वनांसह, चराचरांसहित ती भयंकर पृथ्वी जणू भयाने थरथर कापू लागली।

Verse 42

ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं नयवेदयन्‌

संजय म्हणाला—ते संदेशवाहक द्रोणपुत्र अश्वत्थामाजवळ जाऊन जे घडले ते जसेच्या तसे सांगू लागले—गदायुद्धात भीमसेनाचा व्यवहार कसा होता आणि राजा कसा पाडला गेला. हे वृत्त सांगून ते दुःखाने संतप्त होऊन बराच काळ चिंतेत बुडून राहिले; मग शोकाने व्याकुळ व आर्त होऊन जसे आले होते तसेच निघून गेले।

Verse 43

व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्थ च पातनम्‌ | तदाख्याय तत: सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ।।

संजय म्हणाला—हे भारत! गदायुद्धातील व्यवहार आणि राजाचा पाडाव—हे सर्व द्रोणपुत्राला सांगून ते वार्ताहर दुःखाने संतप्त व शोकाने आहतचित्त होऊन बराच काळ चिंतनात मग्न राहिले; मग आर्त व व्याकुळ होऊन जसे आले होते तसेच निघून गेले।

Verse 63

गर्हयन्‌ पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत्‌ । राजन्‌! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता

संजय म्हणाला—ज्येष्ठ पांडवाची निंदा करीत तो दीर्घ नि:श्वास टाकून मग बोलला। कौरव-नरेशाच्या जांघा तुटताच तो भूमीवर पडून धुळीत माखला. मग विस्कटलेले केस सावरून तो दहा दिशांकडे पाहू लागला. मोठ्या प्रयत्नाने केस बांधून सर्पासारखा फुत्कारत, रोष व अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी त्याने माझ्याकडे पाहिले. नंतर मदोन्मत्त गजराजाप्रमाणे दोन्ही भुजा पृथ्वीवर घासत, विस्कटलेले केश हलवीत, दात किटकिटवीत आणि युधिष्ठिराची निंदा करीत, तो उच्छ्वास घेऊन असे बोलला—

Verse 64

इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि दुर्योधनविलापे चतु:षष्टितमो<5ध्याय: ।। धड ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें दुर्योधनका विलापविषयक चौसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

संजय म्हणाला—अशा प्रकारे श्रीमहाभारतातील शल्यपर्वांतर्गत गदापर्वात दुर्योधन-विलापविषयक चौसष्टावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 93

काल प्राप्प महाबाहो न कश्िदतिवर्तते । “महाबाहो! मैं एक दिन ग्यारह अक्षौहिणी सेनाका स्वामी था; परंतु आज इस दशामें आ पड़ा हूँ। वास्तवमें कालको पाकर कोई उसका उल्लंघन नहीं कर सकता

संजय म्हणाला—हे महाबाहो! काळ आला की कोणीही त्याला ओलांडू शकत नाही. जो कधी अकरा अक्षौहिणी सेनांचा स्वामी होता, तोही आज अशा अवस्थेला येतो; कारण खरेच काळाच्या विधानाचे उल्लंघन कोणालाही करता येत नाही.

Verse 106

यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः । “मेरे पक्षके वीरोंमेंसे जो लोग इस युद्धमें जीवित बच गये हों, उन्हें यह बताना कि भीमसेनने किस तरह गदायुद्धके नियमका उल्लंघन करके मुझे मारा

संजय म्हणाला—माझ्या पक्षातील जे वीर या युद्धात जिवंत उरले असतील, त्यांना सांगावे की भीमसेनाने गदायुद्धाचा ठरलेला नियम मोडून मला कसा मारले.

Verse 116

भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति । 'पाण्डवोंने भूरिश्रवा, कर्ण, भीष्म तथा श्रीमान्‌ द्रोणाचार्यके प्रति बहुत-से नृशंस कार्य किये हैं

संजय म्हणाला—भूरिश्रवा, कर्ण, भीष्म आणि श्रीमान द्रोणाचार्य यांच्या बाबतीत पांडवांनी अनेक नृशंस कृत्ये केली आहेत.

Verse 126

येन ते सत्सु निर्वेद॑ गमिष्यन्ति हि मे मतिः । 'उन क्रूरकर्मा पाण्डवोंने यह भी अपनी अकीर्ति फैलानेवाला कर्म ही किया है, जिससे वे साधु पुरुषोंकी सभामें पश्चात्ताप करेंगे; ऐसा मेरा विश्वास है

संजय म्हणाला—माझा निश्चय असा आहे की त्या क्रूरकर्मा पांडवांनी असे कृत्य केले आहे की ज्यामुळे त्यांच्या कीर्तीला कलंक लागेल आणि सत्पुरुषांच्या सभेत त्यांना पश्चात्ताप करावा लागेल.

Verse 136

को वा समयके त्तारं बुध: सम्मन्तुमर्हति । “छलसे विजय पाकर किसी सत्त्वगुणी या शक्तिशाली पुरुषको क्या प्रसन्नता होगी? अथवा जो युद्धके नियमको भंग कर देता है, उसका सम्मान कौन विद्वान्‌ कर सकता है?

संजय म्हणाला—जो युद्धाचे ठरलेले नियम मोडतो, त्याला कोणता ज्ञानी सन्मानास पात्र मानील? छलाने विजय मिळवून कोणत्या सत्त्वशील वा पराक्रमी पुरुषाला समाधान होईल? जो रणधर्म भंग करतो, त्याचा मान कोण विद्वान करील?

Verse 143

यथा संहृष्यते पाप: पाण्डुपुत्रो वृकोदर: | “अधर्मसे विजय प्राप्त करके किस बुद्धिमान्‌ पुरुषको हर्ष होगा? जैसा कि पापी पाण्डुपुत्र भीमसेनको हो रहा है

संजय म्हणाला—अधर्माने विजय मिळवून कोणता ज्ञानी पुरुष आनंदित होईल? तरीही पापात्मा पांडुपुत्र वृकोदर भीमसेन तसाच हर्षित झाला आहे।

Verse 153

क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिर: । “आज जब मेरी जाँघें टूट गयी हैं; ऐसी दशामें कुपित हुए भीमसेनने मेरे मस्तकको जो पैरसे ठुकराया है, इससे बढ़कर आश्वर्यकी बात और क्या हो सकती है?

संजय म्हणाला—क्रुद्ध भीमसेनाने पायाने माझे मस्तक तुडविले. आज माझ्या जांघा मोडल्या आहेत; अशा अवस्थेत पडलेल्या मला रागाने भीमसेनाने पायाने मस्तक ठोकरले—याहून मोठे आश्चर्य ते काय?

Verse 163

एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजित: । “संजय! जो अपने तेजसे तप रहा हो

संजय म्हणाला—संजय! जो पुरुष असा व्यवहार करतो, तोच पूज्य ठरतो. शत्रू तेजाने प्रज्वलित असो, राजलक्ष्मीने सेवित असो आणि बंधु-सहाय्यकांत उभा असो—अशा शत्रूशी विधिपूर्वक सामना करणे हेच खरे वीरत्व. मेलेल्या माणसाला मारण्यात कसली मोठेपणाची गोष्ट?

Verse 193

अमित्रा बाधिता: सर्वे को नु स्वन्ततरो मया । “संजय! मैंने जीवित शत्रुओंके ही मस्तकपर पैर रखा। यथाशक्ति धनका दान और मित्रोंका प्रिय किया। साथ ही सम्पूर्ण शत्रुओंको सदा ही क्लेश पहुँचाया। संसारमें कौन ऐसा पुरुष है

संजय म्हणाला—माझे सर्व शत्रू दडपले गेले आहेत; माझ्यापेक्षा अधिक भाग्यवान कोण? मी जिवंत शत्रूंच्याच मस्तकावर पाय ठेवला. यथाशक्ती धनदान केले, मित्रांचे प्रिय केले; आणि सर्व शत्रूंना सदैव क्लेश दिला. या जगात माझ्यासारखा सुंदर अंत कोणाचा झाला आहे?

Verse 213

आजानेयैस्तथा यात॑ को नु स्वन्ततरो मया । “बड़े-बड़े राजाओंपर हुक्म चलाया, अत्यन्त दुर्लभ सम्मान प्राप्त किया तथा आजानेय (अरबी) घोड़ोंपर सवारी की, मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?

संजय म्हणाला— “मोठमोठ्या राजांवर हुकूमत चालवली, अत्यंत दुर्लभ मान मिळवला आणि आजानेय घोड्यांवर स्वार झालो; मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ अंत कोणाचा झाला असेल?”

Verse 223

प्रियेभ्य: प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया । “दूसरे राष्ट्रोपर आक्रमण किया और कितने ही राजाओंसे दासकी भाँति सेवाएँ लीं। जो अपने प्रिय व्यक्ति थे

संजय म्हणाला— “इतर राष्ट्रांवर स्वारी केली आणि अनेक राजांकडून दासासारखी सेवा करून घेतली; तरीही आपल्या प्रियजनांचे नेहमीच कल्याण केले—मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ अंत कोणाचा?”

Verse 243

दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीमृते त्वन्यगता विभो । “विधिवत्‌ वेदोंका स्वाध्याय किया

संजय म्हणाला— “हे पराक्रमी! सौभाग्याने माझी विपुल राजलक्ष्मी माझ्या मृत्यूनंतरच दुसऱ्याच्या हाती गेली. मी विधिपूर्वक वेदांचा स्वाध्याय केला, नानाविध दाने दिली आणि रोगरहित आयुष्य मिळवले. याहूनही अधिक, धर्माच्या बळावर मी पुण्यलोकांवर विजय मिळवला—मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ अंत कोणाचा? सौभाग्याने मी कधी युद्धात पराभूत झालो नाही, ना दासासारखा शत्रूंच्या शरण गेलो; आणि सौभाग्याने महान राजवैभव माझ्याच अधिकारात राहिले, जे माझ्यानंतरच परक्याचे झाले।”

Verse 253

निधन तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया । “अपने धर्मका पालन करनेवाले क्षत्रिय-बन्धुओंको जो अभीष्ट है, वैसी ही मृत्यु मुझे प्राप्त हुई है; अतः मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?

संजय म्हणाला— “क्षत्रियधर्म पाळणाऱ्या बंधूंना जशी मृत्यु अभिष्ट असते, तशीच मृत्यु मला प्राप्त झाली; म्हणून माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ अंत कोणाचा?”

Verse 266

दिष्टया न विमतिं कांचिद्‌ भजित्वा तु पराजित: । /हर्षकी बात है कि मैं युद्धमें पीठ दिखाकर भागा नहीं। निम्नश्रेणीके मनुष्यकी भाँति हार मानकर वैरसे कभी पीछे नहीं हटा तथा कभी किसी दुर्विचारका आश्रय लेकर पराजित नहीं हुआ--यह भी मेरे लिये गौरवकी ही बात है

संजय म्हणाला— “हेही सौभाग्यच की पराभूत झालो तरी मी कोणत्याही भ्रमित वा निंद्य निर्धाराचा आश्रय घेतला नाही. पराभवातही मी पाठ दाखवून पळालो नाही, नीच जनासारखा शरणागती पत्करून वैरातून मागे हटलो नाही, किंवा कुटिल व निंद्य दुर्विचार धरून कोसळलो नाही—हेही माझे गौरव आहे।”

Verse 273

एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हत: । “जैसे कोई सोये अथवा पागल हुए मनुष्यको मार दे या धोखेसे जहर देकर किसीकी हत्या कर डाले

अशा रीतीने धर्मापासून ढळून आणि गदायुद्धाची ठरलेली मर्यादा मोडून मला पाडले गेले आहे।

Verse 286

कृप: शारद्वतश्वैव वक्तव्या वचनान्मम | “महाभाग अअश्वत्थामा, सात्वतवंशी कृतवर्मा तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य--इन सबको मेरी यह बात सुना देना

शरद्वानपुत्र कृपाचार्याला माझे शब्द सांग; तसेच महाभाग अश्वत्थामा आणि सात्वतवंशी कृतवर्मा—या सर्वांपर्यंत माझा हा संदेश पोहोचव।

Verse 296

विश्वासं समयघ्नानां न यूय॑ गन्तुमर्ह थ । 'पाण्डवोंने अधर्ममें प्रवृत्त होकर अनेकों बार युद्धकी मर्यादा तोड़ी है; अतः आपलोग कभी उनका विश्वास न करें"

जे करार व मर्यादा मोडतात त्यांच्यावर तुम्ही विश्वास ठेवू नये; पांडव अधर्माकडे वळून वारंवार युद्धनियमांचा भंग करीत आले आहेत—म्हणून त्यांच्यावर कधीही भरोसा ठेवू नका।

Verse 343

पृष्ठतोडनुगमिष्यामि सार्थहीनो यथाध्वग: । इसके बाद आपके सत्यपराक्रमी पुत्र राजा दुर्योधनने संदेशवाहक दूतोंसे इस प्रकार कहा-- 'भीमसेनने रणभूमिमें अधर्मसे मेरा वध किया है। अब मैं स्वर्गमें गये हुए द्रोणाचार्य

मी त्यांच्या मागोमाग जाईन—जसा एखादा प्रवासी आपल्या सार्थापासून तुटून पडला असेल।

Verse 356

रोखूयमाणा दु:खार्ता दुःशला सा भविष्यति | “हाय! अपने भाइयों और पतिकी मृत्युका समाचार सुनकर दुःखसे आतुर हो अत्यन्त रोदन करती हुई मेरी बहिन दुःशलाकी क्या दशा होगी?

हाय! भावंडांच्या आणि पतीच्या मृत्यूची वार्ता ऐकून माझी बहीण दुःशला दुःखाने व्याकुळ होऊन अखंड आक्रंदन करीत कशी होईल!

Verse 363

गान्धारीसहितकश्नैव कां गतिं प्रतिपत्स्यति । “पुत्रों और पौत्रोंकी बिलखती हुई बहुओंके साथ मेरे बूढ़े पिता राजा धृतराष्ट्र माता गान्धारीसहित किस अवस्थाको पहुँच जायँगे?

गांधारीसह ते कोणत्या अवस्थेला—कोणत्या गतीला—प्राप्त होतील?

Verse 373

विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना । “निश्चय ही जिसके पति और पुत्र मारे गये हैं, वह कल्याणमयी विशाललोचना लक्ष्मणकी माता भी सारा समाचार सुनकर तुरंत ही प्राण दे देगी

कल्याणी, विशाललोचना ती स्त्री लवकरच विनाशाला प्राप्त होईल.

Verse 386

करिष्यति महाभागो श्रुवं चापचितिं मम । 'संन्यासीके वेषमें सब ओर घूमनेवाले प्रवचनकुशल चार्वाकको- यदि मेरी दशा ज्ञात हो जायगी तो वे महाभाग निश्चय ही मेरे वैरका बदला लेंगे

तो महाभाग निश्चयच मला योग्य प्रतिकार व समाधान करून देईल.

Verse 393

अहं निधनमासाद्य लोकानू प्राप्स्यामि शाश्वतान्‌ | “तीनों लोकोंमें विख्यात पुण्यमय समन्त-पंचवकक्षेत्रमें मृत्युको प्राप्त होकर अब मैं सनातन लोकोंमें जाऊँगा'

मी मृत्यूला प्राप्त होऊन शाश्वत लोकांना प्राप्त होईन.

Verse 403

प्रलापं नृपते: श्र॒त्वा व्यद्रवन्त दिशो दश । मान्यवर! राजा दुर्योधनका यह विलाप सुनकर हजारों मनुष्योंकी आँखोंमें आँसू भर आये और वे दसों दिशाओंमें भाग चले

राजाचा विलाप ऐकून ते दहा दिशांना पळून गेले.

Verse 413

चचालाथ सनिर्लहादा दिशश्वैवाविलाभवन्‌ । उस समय समुद्र, वन और चराचर प्राणियोंसहित यह पृथ्वी भयानक रूपसे हिलने लगी। सब ओर वज्रकी-सी गर्जना होने लगी और सारी दिशाएँ मलिन हो गयीं

तेव्हा समुद्र, वन आणि सर्व चराचर प्राण्यांसह ही पृथ्वी भयानक रीतीने हादरू लागली. सर्व दिशांना वज्रासारखी गर्जना झाली आणि सर्व दिशा मलिन व धूसर झाल्या.