Adhyaya 116
Śaineya’s Breakthrough and Reunion with Arjuna (शैनेयस्य समागमः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-anuyāna (Relief operations and the approach to the Jayadratha objective)
Saṃjaya reports that Sātyaki (Śaineya/Yuyudhāna), acting with urgency for Arjuna’s welfare, advances through congested combat. Trigarta archers initially contain him with chariot barriers and dense arrow volleys, yet Sātyaki defeats a large number of opponents and moves with striking speed across directions, described as almost dance-like mobility amid chariots. Additional groups—Śūrasenas and later Kaliṅgas—attempt to restrain him with sustained missile pressure, but he breaks through and reaches Arjuna. Kṛṣṇa identifies Sātyaki’s approach to Arjuna and praises his loyalty, skill, and the severity of his prior engagements, enumerating the adversaries he has harried. Arjuna, however, responds without elation: he worries about the unknown condition of Yudhiṣṭhira, since Sātyaki was a principal protector. Arjuna further notes the time pressure to neutralize Jayadratha, Sātyaki’s fatigue, and the looming threat posed by Bhūriśravas and others, framing the reunion as strategically complex rather than purely celebratory.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, संजय से युद्धभूमि का हाल पूछते हुए, अपनी ही सेना की ‘सदा पूजित’ और सुगठित व्यवस्था का स्मरण करता है—और उसी स्मरण में भय की दरारें उभर आती हैं। → संजय रणक्षेत्र का दृश्य रखता है: सहस्रों रथ, अश्व और पदाति व्यग्र होकर इधर-उधर धावमान हैं; यह भगदड़ विजय-आशा के क्षय और कौरव-पक्ष के भीतर फैलती निराशा का संकेत बनती है। → भीमसेन अपनी भुजाओं से मुक्त की हुई सर्प-सदृश भयानक शक्ति/शक्ति-आयुध को कृतवर्मा के रथ की ओर फेंकता है; वह दिशाओं को प्रकाशित करती हुई उल्का की तरह आकाश से गिरती प्रतीत होती है और युद्ध का केंद्र एक ही प्रहार पर सिमट आता है। → प्रहार के बाद रणभूमि में क्षणिक ठहराव और पुनर्संयोजन होता है; कौरव-पक्ष अपने योद्धाओं को संभालने का प्रयास करता है, और शिखण्डी को विषण्ण देखकर ‘हार्दिक्य’ (कृतवर्मा) सहित सैनिक उसका सत्कार/संरक्षण करते हैं—मानो मनोबल को वस्त्रों की तरह झाड़-पोंछ कर फिर पहनाना हो। → महाधनुर्धर महारथी (कृतवर्मा/प्रतिद्वन्द्वी) क्रोध में हँसते हुए तीन-तीन बाणों से भीम को गहरी चोट पहुँचाता है—अगला क्षण पूछता है: क्या भीम इस प्रतिघात को और उग्र प्रतिशोध में बदल देगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६८ श्लोक हैं) ऑपन-माज बछ। जज: चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रका विषादयुक्त वचन
धृतराष्ट्र म्हणाला— संजय! माझे सैन्य अनेक गुणांनी युक्त आहे आणि मोठ्या संख्येने गोळा केलेले आहे. पांडवांच्या सेनेपेक्षा ते अधिक बलवान आहे. युद्धशास्त्राच्या नियमांप्रमाणे याची व्यूहरचना यथायोग्य होत आहे; अशा रीतीने योद्ध्यांचा विशाल समुदाय जमला आहे.
Verse 2
नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा । प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद् दृष्टविक्रमम्
संजय म्हणाला— आम्ही नेहमीच आपल्या सेनेचा सन्मान केला आहे आणि तीही सदैव आमच्याप्रती अनुरक्त आहे. आमचे सैनिक युद्धकलेत प्रौढ आहेत; त्यांची रचना व रूप अत्यंत अद्भुत आहे. या सेनेत तेच पुरुष निवडले आहेत ज्यांचे पराक्रम अग्रभागी पूर्वीच पाहिले गेले आहेत.
Verse 3
नातिवृद्धमबालं च नाकृशं नातिपीवरम् | लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्
संजय म्हणाला— यांत कोणी अतिवृद्ध नाही, कोणी बालक नाही; कोणी फार कृश नाही, कोणी फार स्थूलही नाही. देह हलका, सुडौल आणि बहुतेक उंच; प्रत्येक अवयव सबळ, आणि सर्व योद्धे निरोगी—युद्धास योग्य तंदुरुस्त आहेत.
Verse 4
आत्तसंनाहसंछन्न॑ बहुशस्त्रपरिच्छदम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्मीषु परिनिष्ठितम्
संजय म्हणाला— ते सर्व घट्ट कवचाने आच्छादित व पूर्णतः सज्ज आहेत; त्यांच्या जवळ शस्त्रे व उपकरणांची विपुलता आहे. शस्त्रग्रहणाच्या अनेक विद्यांत ते दृढपणे प्रशिक्षित आहेत.
Verse 5
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्,चढ़ने, उतरने, फैलने, कूद-कूदकर चलने, भली-भाँति प्रहार करने, युद्धके लिये जाने और अवसर देखकर पलायन करनेमें भी कुशल हैं
संजय म्हणाला— चढणे-उतरणे, धावत्या वेगाने उतरून झडप घालणे, कठीण भूमीवर उड्या मारत पुढे जाणे, युक्तीने सरकत-फैलत चालणे, अचूक प्रहार करणे, युद्धासाठी पुढे सरसावणे आणि प्रसंग पाहून माघार घेणे—या सर्वांत ते कुशल आहेत.
Verse 6
नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्
संजय म्हणाला—हत्ती, घोडे आणि रथांवर आरूढ होऊन युद्धकलेत या पुरुषांची अनेकदा परीक्षा झाली आहे; आणि परीक्षा झाल्यावर न्यायाप्रमाणे त्यांना यथायोग्य वेतन देऊन संतुष्ट केले आहे।
Verse 7
न गोष्ठया नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्तत: । नानाहूत॑ नाप्यभूतं मम सैन्यं बभूव ह
संजय म्हणाला—गोष्टीच्या दबावाने फुसलवून, उपकार करून किंवा नातेसंबंधामुळे माझी सेना उभी राहिलेली नाही। यांत असा कोणी नाही की ज्याला बोलावले नाही, किंवा ज्याला पकडून बेगारासाठी आणले। माझ्या संपूर्ण सैन्याची हीच स्थिती आहे।
Verse 8
कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम् । कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च
संजय म्हणाला—तो कुलीन व आर्यजनांनी वेढलेला होता; तृप्त व पुष्ट होता, पण उद्धट नव्हता। त्याला यथोचित मान-सन्मान व शिष्टोपचार मिळालेले होते; तो यशस्वी आणि उच्च मनोवृत्तीचा होता।
Verse 9
इसमें सभी लोग कुलीन, श्रेष्ठ, हृष्ट-पुष्ट, उद्ण्डताशून्य, पहलेसे सम्मानित, यशस्वी तथा मनस्वी हैं ।।
संजय म्हणाला—तेथे सर्वजण कुलीन व श्रेष्ठ आहेत—हृष्टपुष्ट, शिस्तभंगरहित; पूर्वीपासून सन्मानित, यशस्वी व मनस्वी आहेत। आणि तात! आमचे मंत्री व इतर अनेक प्रमुख अधिकारी—पुण्यकर्मा, लोकपालांसारखे पराक्रमी आणि नरश्रेष्ठ—सदैव या सैन्याचे पालन व संचालन करीत आले आहेत।
Verse 10
बहुभि: पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभि: । अस्मानभिसृतै: कामात् सबलै: सपदानुगै:
संजय म्हणाला—आमचे प्रिय करण्यास उत्सुक अशा अनेक राजांनी या सैन्याचे रक्षण केले आहे। ते केवळ इच्छेनेच आमच्याकडे पुढे आले—आपापल्या सैन्यबलासह आणि अनुयायांसह।
Verse 11
हमारा प्रिय करनेकी इच्छावाले तथा सेना और अनुचरोंसहित स्वेच्छासे ही हमारे पक्षमें आये हुए बहुत-से भूपालगण भी इसकी रक्षामें तत्पर रहते हैं ।।
संजय म्हणाला—आमचे प्रिय करण्याची इच्छा बाळगणारे अनेक भूपालही आपल्या सैन्य व अनुचरांसह स्वेच्छेनेच आमच्या पक्षात आले आहेत आणि त्याच्या रक्षणासाठी तत्पर उभे आहेत. आमची ही सेना सर्व दिशांतून वाहून येणाऱ्या नद्यांनी भरलेल्या महासागरासारखी—गंभीर व अपार आहे. पंख नसतानाही पक्ष्यांसारख्या वेगाने धावणाऱ्या रथांनी व घोड्यांनी ती भरून गेलेली असून अजेय वेगाने उसळत आहे.
Verse 12
प्रभिन्नकरटैश्वैव द्विरदैरावृतं महत् । यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद् भागधेयत:
संजय म्हणाला—कपोलातून मद झरणाऱ्या महाबली गजराजांनी वेढलेली माझी ही विशाल सेना जर शत्रूंनी कापून टाकली असेल, तर भाग्यावाचून त्याचे दुसरे कारण काय असू शकते?
Verse 13
योधाक्षय्यजलं भीम॑ वाहनोर्मितरज्धिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्
संजय म्हणाला—हे राजन्! माझी सेना भयंकर समुद्रासारखी भासते. योद्धे हेच तिचे अक्षय जल आहेत आणि वाहने तिच्या तरंगमाला आहेत. क्षेपणीय अस्त्रे, खड्ग, गदा, शक्ति, बाण व प्रास इत्यादी शस्त्रे त्यात माशांसारखी भरून राहिली आहेत.
Verse 14
ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसंचितम् । वाहनैरभिधावद्धिर्वायुवेगविकम्पितम्
ध्वज आणि आभूषणांच्या गर्दीने ते दाट झालेले होते आणि रत्न-उपलांनी समृद्ध होऊन जणू साठवलेले भासत होते. धावणाऱ्या वाहनांमुळे वाऱ्याच्या वेगाने ते कंपित, थरथरत असल्यासारखे दिसत होते.
Verse 15
द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्दम् । जलसंधमटहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्
द्रोणाचार्य त्याच्या पाताळापर्यंत पसरलेल्या गहिराईसारखे आहेत; कृतवर्मा त्यात महान् ह्रदासारखा आहे; जलसंध (जयद्रथ) त्यात विशाल ग्राहासारखा आहे; आणि कर्णरूपी चंद्राच्या उदयाने तो नेहमीच उसळून उद्वेलित राहतो.
Verse 16
गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे । संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्
संजय म्हणाला—माझ्या सैन्यरूपी महासागराला वेगाने भेदून पांडवश्रेष्ठ सव्यसाची अर्जुन आणि सात्वतवंशी उदार महारथी युयुधान जणू एका रथाच्या आधारावरच आत घुसले; तेव्हा, हे संजय, माझ्या उरलेल्या सैन्याच्या टिकण्याची मला काहीही आशा दिसत नाही।
Verse 17
तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि । सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय
हे संजय! सव्यसाची अर्जुन आत शिरला आणि उदार रथधारी सात्वतवीरही प्रवेशला की, माझ्या सैन्याचा काहीही शेष राहील असे मला दिसत नाही।
Verse 18
तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्टवातीव तरस्विनौ । सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे
तेथे त्या दोघा अत्यंत वेगवान वीरांना सर्वांचा भेद करून आत घुसलेले पाहून आणि सिंधुराज जयद्रथ गाण्डीवातून सुटलेल्या बाणांच्या टप्प्यात उभा आहे असे पाहून—
Verse 19
कि नु वा कुरव: कृत्यं विदधु: कालचोदिता: । दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे
काळाने प्रेरित झालेल्या कौरवांनी तेथे कोणते कृत्य केले? त्या भयंकर, एकाच दिशेने नेणाऱ्या संहारकाळात—जिथे मृत्यूखेरीज दुसरी गती नव्हती—त्यांनी कर्तव्याचा निश्चय कसा केला?
Verse 20
ग्रस्तान् हि कौरवान् मन्ये मृत्युना तात संगतान् । विक्रमो5पि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै
तात! रणांगणात एकत्र झालेल्या कौरवांना मी जणू मृत्यूनेच गिळलेले मानतो; कारण युद्धात त्यांचा पराक्रमही पूर्वीसारखा दिसत नाही।
Verse 21
अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टी कृष्णपाण्डवौ । न च वारयिता कश्चित् तयोरस्तीह संजय
संजय म्हणाला—त्या घोर संग्रामात श्रीकृष्ण आणि पांडव अर्जुन कोणतीही इजा न होता आमच्या सैन्यात शिरले; आणि येथे, संजय, त्या दोघांना रोखणारा एकही वीर पुढे आला नाही।
Verse 22
भृताश्न बहवो योधा: परीक्ष्यैव महारथा: । वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे
संजय म्हणाला—अनेक महारथी योद्धे आम्ही परीक्षा करूनच सेवेत घेतले; आणि इतरांना यथायोग्य वेतन देऊन तसेच मधुर, सन्मानपूर्ण वचनांनी सत्कार केला।
Verse 23
असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते । कर्मणा हानुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्,तात! मेरी सेनामें कोई भी ऐसा नहीं है, जिसे अनादरपूर्वक रखा गया हो। सबको उनके कार्यके अनुरूप ही भोजन और वेतन प्राप्त होता है
संजय म्हणाला—तात, माझ्या सैन्यात अनादराने ठेवलेला असा कोणीही नाही; प्रत्येकाला त्याच्या कर्मानुसारच अन्न-भत्ता व वेतन मिळते।
Verse 24
न चायोधो5भवत् कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय । अल्पदानभृतस्तात तथा चाभूतको नर:,तात संजय! मेरी सेनामें ऐसा एक भी योद्धा नहीं रहा होगा जिसे थोड़ा वेतन दिया जाता हो अथवा बिना वेतनके ही रखा गया हो
संजय म्हणाला—तात संजय, माझ्या सैन्यात वेतनाविना असा एकही योद्धा नव्हता; ना कोणाला तुटपुंज्या दानावर पाळले, ना कोणाला वेतनाशिवाय ठेवले।
Verse 25
पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया । तथा पुन्रैश्न मे तात ज्ञातिभिश्न सबान्धवै:
संजय म्हणाला—तात, मी यथाशक्ती दान, मान आणि आसन देऊन सर्वांचा सन्मान केला; तसेच माझ्या पुत्रांनीही, कुटुंबीय व सर्व नातेवाईक-बांधवांसह, त्या योद्ध्यांचा यथोचित सत्कार केला।
Verse 26
तेच प्राप्यैव संग्रामे निर्जिता: सव्यसाचिना । शैनेयेन परामृष्टा: किमन्यद् भागधेयत:
रणभूमीवर पोहोचताच सव्यसाची अर्जुनाने त्यांना पराभूत केले आणि शैनेय सात्यकीनेही त्यांना चिरडून टाकले. हे भाग्यवाटपावाचून दुसरे काय म्हणावे?
Verse 27
रक्ष्यते यश्ष संग्रामे ये च संजय रक्षिण: । एक: साधारण: पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभि:
संजय! संग्रामात ज्याची रक्षा केली जाते आणि जे रक्षक असतात—रक्षणीय पुरुषासाठी रक्षकांसह एकच समान मार्ग उरतो: ते एकत्र उभे राहतात किंवा एकत्रच पडतात.
Verse 28
अर्जुन समरे दृष्टवा सैन्धवस्याग्रत: स्थितम् । पुत्रो मम भृशं मूढ: कि कार्य प्रत्यपद्यत,अर्जुनको समरांगणमें सिन्धुराजके सामने खड़ा देख अत्यन्त मोहग्रस्त हुए मेरे पुत्रने कौन-सा कर्तव्य निश्चित किया?
समरात सैन्धवाच्या समोर अर्जुन उभा आहे असे पाहून माझा पुत्र अत्यंत मोहग्रस्त झाला; त्याने कोणते कर्तव्य निश्चित केले?
Verse 29
सात्यकिं च रणे दृष्टवा प्रविशन््तम भीतवत् । कि नु दुर्योधन: कृत्यं प्राप्तकालममन्यत,सात्यकिको रफक्षेत्रमें निर्भय-सा प्रवेश करते देख दुर्योधनने उस समयके लिये कौन- सा कर्तव्य उचित माना?
रणांगणात सात्यकी निर्भयपणे प्रवेश करत आहे असे पाहून त्या निर्णायक क्षणी दुर्योधनाने कोणते कर्तव्य योग्य मानले?
Verse 30
सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टी रथिसत्तमौ । दृष्टवा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामका:
सर्व शस्त्रांच्या आवाक्यापलीकडे असलेले, रथीश्रेष्ठ सात्यकी आणि अर्जुन जेव्हा माझ्या सेनेत शिरले, तेव्हा त्यांना पाहून माझ्या पक्षाने युद्धात कोणती धैर्यधारणा केली?
Verse 31
दृष्टवा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम् । शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
अर्जुनासाठी रथावर स्थित असलेल्या दाशार्हवीर श्रीकृष्णाला आणि शिनीवंशातील वृषभ सात्यकीला पाहून, माझे पुत्र शोकमग्न झाले असतील असे मला वाटते.
Verse 32
दृष्टवा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च । पलायमानांश्व कुरून् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
सात्यकी आणि अर्जुन यांनी सैन्याला भेदून पुढे जाताना आणि कौरवांना रणभूमीतून पळताना पाहून, माझे पुत्र शोकात बुडाले असतील असे मला वाटते.
Verse 33
विद्रुतान् रथिनो दृष्टवा निरुत्साहान् द्विषज्जये । पलायनकृतोत्साहान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
शत्रुविजयासाठी उत्साहशून्य झालेले रथी पळताना आणि पळण्यातच जणू पराक्रम दाखवताना पाहून, माझे पुत्र शोक करत असतील असे मला वाटते.
Verse 34
शून्यान् कृतान् रथोपस्थान् सात्वतेनार्जुनेन च । हतांश्व योधान् संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
सात्यकी आणि अर्जुन यांनी रथांची ठाणी उजाड केली आणि योद्धे मारले—हे पाहून माझे पुत्र फार दुःखी झाले असतील असे मला वाटते.
Verse 35
व्यश्वनागरथान् दृष्टवा तत्र वीरान् सहस्रश: । धावमानान् रणे व्यग्रान् मन््ये शोचन्ति पुत्रका:
तेथे सहस्रों वीर घोडे, हत्ती आणि रथांशिवाय होऊन रणांगणात व्याकुळ होऊन धावताना पाहून, माझे पुत्र शोकमग्न झाले असतील असे मला वाटते.
Verse 36
महानागान् विद्रवतो दृष्टवार्जुनशराहतान् । पतितान् पततक्चान्यान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
संजय म्हणाला—अर्जुनाच्या बाणांनी जखमी झालेले महागजराज घाबरून पळताना, कोसळताना आणि पडलेले दिसताच मला वाटते की तुमचे पुत्र शोक करत असतील.
Verse 37
विहीनांश्व॒ कृतानश्चान् विरथांश्व कृतान् नरान् । तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
संजय म्हणाला—तेथे सात्यकि आणि पार्थ (अर्जुन) यांनी घोड्यांना स्वारविहीन केले आणि योद्ध्यांना रथविहीन केले; हे पाहून-ऐकून मला वाटते तुमचे पुत्र शोकात बुडाले असतील.
Verse 38
हयौघान् निहतान् दृष्टवा द्रवमाणांस्ततस्तत: । रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
संजय म्हणाला—रणांगणात माधव आणि पार्थ यांनी मारलेले व इधर-उधर पळणारे अश्वसमूह पाहून मला वाटते तुमचे पुत्र शोकाने दग्ध होत असतील.
Verse 39
पत्तिसंघान् रणे दृष्टवा धावमानांश्व सर्वश: । निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रका:,पैदल सिपाहियोंको रणक्षेत्रमें सब ओर भागते देख मैं समझता हूँ, मेरे सभी पुत्र विजयसे निराश हो शोक कर रहे होंगे
संजय म्हणाला—रणांगणात पायदळांचे तुकडी सर्वत्र पळताना पाहून मला वाटते, विजयाची आशा मावळल्याने तुमचे सर्व पुत्र शोक करत असतील.
Verse 40
द्रोणस्प समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ । क्षणेन दृष्टवा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
संजय म्हणाला—कधीही पराभूत न झालेल्या त्या दोन वीरांना—अर्जुन व सात्यकीला—क्षणात द्रोणाचार्यांच्या अजेय सैन्यरचनेचा भेद करताना पाहून मला वाटते तुमचे पुत्र शोकाकुल झाले असतील.
Verse 41
सम्मूढो 5स्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ । प्रविष्टी मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ
संजय म्हणाला—तात! सात्यकीसह श्रीकृष्ण आणि धनंजय (अर्जुन) आपल्या सैन्यात प्रविष्ट झाले, हे ऐकून मी अत्यंत मोहग्रस्त झालो आहे; ते अच्युत आहेत—धर्ममर्यादेतून कधीही न ढळणारे।
Verse 42
तस्मिन् प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे । भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवा:,शिनिप्रवर महारथी सात्यकि जब कृतवर्माकी सेनाको लाँचधकर कौरवी सेनामें प्रविष्ट हो गये तब कौरवोंने क्या किया?
संजय म्हणाला—शिनीवंशातील श्रेष्ठ योद्धा सात्यकी उत्तम रथावर आरूढ होऊन भोजांच्या सैन्यदलास भेदून कौरवांच्या पृतनेत शिरला; तेव्हा कौरवांनी काय केले?
Verse 43
तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु । कथें युद्धम भूत् तत्र तनन््ममाचक्ष्व संजय
संजय! द्रोणाचार्यांनी रणभूमीवर पूर्वोक्त प्रकारे पांडवांना रोखून दाबून ठेवले, तेव्हा तेथे युद्ध कसे झाले? ते सर्व मला सांग।
Verse 44
द्रोणो हि बलवान श्रेष्ठ: कृतास्त्रो युद्धदुर्मद: । पज्चालास्ते महेष्वासं प्रत्यविध्यन् कथं रणे
संजय म्हणाला—द्रोण खरोखर बलवान, श्रेष्ठ, अस्त्रविद्येत पूर्ण निपुण आणि युद्धोन्मत्त आहेत; मग रणात त्या पांचालांनी त्या महाधनुर्धरावर कसा प्रत्याघात केला?
Verse 45
बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनंजयजयैषिण: । द्रोणाचार्य अस्त्रविद्यामें निपुण, युद्धमें उन््मत्त होकर लड़नेवाले, बलवान एवं श्रेष्ठ वीर हैं। पांचाल-सैनिकोंने उस समय रणक्षेत्रमें महाधनुर्धर द्रोणको किस प्रकार घायल किया? क्योंकि वे द्रोणाचार्यसे वैर बाँधकर अर्जुनकी विजयकी अभिलाषा रखते थे || ४४ $ ।।
मग द्रोणांविरुद्ध वैर बांधून आणि धनंजय (अर्जुन) याच्या विजयाची अभिलाषा धरून पांचाल अधिकच आवेशाने रणात भिडले. त्यांच्या मध्ये भारद्वाजपुत्र द्रोण दृढवैर असलेले महान् महारथी म्हणून ठाम उभे राहिले.
Verse 46
अर्जुनश्वापि यच्चक्रे सिन्धुराजवध॑ प्रति । तन्मे सर्व समाचक्ष्व कुशलो हासि संजय
धृतराष्ट्र म्हणाले—सिन्धुराज (जयद्रथ) याचा वध करण्याच्या हेतूने अर्जुनाने जे जे केले, ते सर्व मला सविस्तर सांग. संजय, सर्व सांग—तू कुशल आहेस ना?
Verse 47
संजय! भरद्वाजके पुत्र महारथी अश्वत्थामा भी पांचालोंसे दृढ़तापूर्वक वैर बाँधे हुए थे। अर्जुनने सिन्धुराज जयद्रथका वध करनेके लिये जो-जो उपाय किया, वह सब मुझसे कहो; क्योंकि तुम कथा कहनेमें कुशल हो ।।
संजय म्हणाला—भरतश्रेष्ठा, ही आपत्ती तुमच्या स्वतःच्या अपराधातूनच उत्पन्न झाली आहे. वीरा, ती प्राप्त झाल्यावर सामान्य माणसाप्रमाणे शोक करणे तुला शोभत नाही.
Verse 48
पुरा यदुच्यसे प्राज्जैः सुहृद्धिर्विदुरादिभि: । मा हार्षी: पाण्डवान् राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम्
संजय म्हणाला—पूर्वी विदुर आदी प्रज्ञावान हितैषी सुहृदांनी ‘राजन्, पांडवांवर अन्याय करू नका’ असे सांगितले; पण तुम्ही ते ऐकले नाही.
Verse 49
सुहृदां हितकामानां वाक््यं यो न शूणोति ह । स महद् व्यसन प्राप्प शोचते वै यथा भवान्,जो हितैषी सुहृदोंकी बात नहीं सुनता है, वह भारी संकटमें पड़कर आपके ही समान शोक करता है
संजय म्हणाला—जो हितकामी सुहृदांचे वचन ऐकत नाही, तो मोठ्या संकटात पडून तुमच्याप्रमाणेच शोक करतो.
Verse 50
याचितो<सि पुरा राजन् दाशार्हैण शमं प्रति । नच तं लब्धवान् काम॑ त्वत्त: कृष्णो महायशा:
संजय म्हणाला—राजन्, पूर्वी दाशार्हवंशी महायशस्वी श्रीकृष्णांनी शांतिसाठी तुमची विनंती केली होती; पण तुमच्याकडून त्यांची ती इच्छा पूर्ण झाली नाही.
Verse 51
तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च । द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्
संजय म्हणाला—नृपश्रेष्ठ! सर्वलोकांचे तत्त्व जाणणारे व सर्वलोकेश्वर भगवान श्रीकृष्ण यांनी तुमची निर्गुणता, पुत्रांवरील पक्षपात, धर्माविषयीची द्विधा आणि पांडवांबद्दलचा मत्सर जाणला; तेव्हा त्यांनी कौरव-पांडवांचे ते महान युद्ध घडवून आणले।
Verse 52
तव जिद्दामभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति | आर्तप्रलापांश्व बहूनू मनुजाधिपसत्तम
संजय म्हणाला—मनुजाधिपसत्तम! पांडवांविषयी तुमचा हट्टी अभिप्राय आणि तुमचे अनेक आर्त, आत्मदीन उद्गार जाणून, सर्वलोकतत्त्वज्ञ व सर्वलोकेश्वर श्रीकृष्णांनी ओळखले की तुम्ही सर्वथा गुणहीन आहात—पुत्रांवर पक्षपाती, धर्माविषयी द्विधाग्रस्त, पांडवांबद्दल मत्सरी, त्यांच्या विरुद्ध कुटिल डावपेच रचणारे आणि व्याकुळ मनुष्याप्रमाणे व्यर्थ बडबड करणारे। म्हणून त्यांनी कौरव-पांडवांचे महान युद्ध घडवून आणले।
Verse 53
सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञ: सर्वलोकेश्वर: प्रभु: वासुदेवस्ततो युद्ध कुरूणामकरोन्महत्
संजय म्हणाला—नृपश्रेष्ठ! तेव्हा सर्वलोकांचे तत्त्वज्ञ व सर्वलोकेश्वर प्रभू वासुदेव यांनी कुरूंचे ते महान युद्ध घडवून आणले।
Verse 54
आत्मापराधात् सुमहान् प्राप्तस्ते विपुल: क्षय: । नैन॑ दुर्योधने दोष कर्तुमहसि मानद,मानद! अपने ही अपराधसे आपके सामने यह महान् जनसंहार प्राप्त हुआ है। आपको यह सारा दोष दुर्योधनपर नहीं मढ़ना चाहिये
संजय म्हणाला—मानद! आपल्या स्वतःच्या अपराधामुळेच तुमच्यावर हा अतिशय महान् व व्यापक विनाश आला आहे। हा दोष दुर्योधनावर ढकलणे तुम्हाला योग्य नाही।
Verse 55
न हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारत । दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजय:,भारत! मुझे तो आगे, पीछे या बीचमें आपका कोई भी शुभ कर्म नहीं दिखायी देता। इस पराजयकी जड़ आप ही हैं
संजय म्हणाला—भारत! आरंभी, मध्ये किंवा शेवटी—तुझे कोणतेही सुकृत्य मला दिसत नाही। या पराभवाचे मूळ तूच आहेस।
Verse 56
तस्मादवस्थितो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् । शृणु युद्ध यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्
म्हणून स्थिर होऊन, लोकाचा निश्चित क्रम जाणून, देवासुर-संग्रामासारख्या भयंकर या युद्धाचा यथार्थ वृत्तांत ऐक.
Verse 57
प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे । भीमसेनमुखा: पार्था: प्रतीयुर्वाहिनीं तव,जब सत्यपराक्रमी सात्यकि कौरव-सेनामें प्रविष्ट हो गये, तब भीमसेन आदि कुन्तीकुमारोंन आपकी विशाल वाहिनीपर आक्रमण किया
सत्यपराक्रमी शैनेय सात्यकि तुझ्या सैन्यात शिरताच, भीमसेनाच्या नेतृत्वाखाली पार्थांनी तुझ्या विशाल वाहिनीवर धावा केला.
Verse 58
आगच्छतस्तान् सहसा क्रुद्धरूपान् सहानुगान् । दधारैको रणे पाण्डून् कृतवर्मा महारथ:,सेवकोंसहित कुपित होकर सहसा आक्रमण करनेवाले उन पाण्डववीरोंको रणक्षेत्रमें एकमात्र महारथी कृतवर्माने रोका
अनुयायांसह क्रुद्ध होऊन सहसा धावून येणाऱ्या त्या पांडवांना रणांगणात एकट्या महारथी कृतवर्म्याने रोखले.
Verse 59
यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम् | पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्य: समवारयत्
जशी किनारपट्टी उसळलेल्या महासागराच्या पाण्याला रोखते, तसा संग्रामात हार्दिक्य कृतवर्म्याने पांडवसेनेला रोखून धरले.
Verse 60
तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम् । यदेनं सहिता: पार्था नातिचक्रमुराहवे,वहाँ हमने कृतवर्माका अद्भुत पराक्रम देखा। सारे पाण्डव एक साथ मिलकर भी समरांगणमें उसे लाँधच न सके
तेथे आम्ही हार्दिक्य कृतवर्म्याचा अद्भुत पराक्रम पाहिला—सर्व पार्थ एकत्र असूनही रणात त्याला ओलांडू शकले नाहीत.
Verse 61
ततो भीमस्टत्रिभिर्विंद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगै: । शड्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन् सर्वपाण्डवान्,तदनन्तर महाबाहु भीमने तीन बाणोंद्वारा कृतवर्माको घायल करके समस्त पाण्डवोंका हर्ष बढ़ाते हुए शंख बजाया
तेव्हा महाबाहु भीमाने वेगवान तीन बाणांनी कृतवर्म्यास विद्ध करून, सर्व पांडवांचा उत्साह वाढवीत शंखनाद केला।
Verse 62
सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्न पञ्चभि: । शतेन नकुलश्नापि हार्दिक्यं समविध्यत,सहदेवने बीस, धर्मराजने पाँच और नकुलने सौ बाणोंसे कृतवर्माको बींध डाला
सहदेवाने वीस बाणांनी, धर्मराज युधिष्ठिराने पाच बाणांनी आणि नकुलानेही शंभर बाणांनी हार्दिक्य कृतवर्म्यास विद्ध केले।
Verse 63
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्न घटोत्कच: । धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्वापि कृतवर्माणमार्दयत्,द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, घटोत्कचने सात और धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंद्वारा उसे गहरी चोट पहुँचायी
द्रौपदीपुत्रांनी त्र्याहत्तर बाणांनी, घटोत्कचाने सात बाणांनी आणि धृष्टद्युम्नाने तीन बाणांनी कृतवर्म्यास अधिकच आर्द्रित केले।
Verse 64
विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्व पञ्चभि: । शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ूध्वा पजचभिराशुगै:
विराट, द्रुपद आणि याज्ञसेनी यांनी प्रत्येकी पाच वेगवान बाणांनी हार्दिक्यास विद्ध केले; आणि शिखंडीनेही पाच तिखट बाणांनी त्यास घायाळ केले।
Verse 65
पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव | विराट
मग शिखंडीने जणू हसत हसत वीस बाणांनी त्यास पुन्हा विद्ध केले। त्यानंतर, राजन्, कृतवर्म्याने सर्व दिशांनी बाण सोडून त्या महारथींतील प्रत्येकास पाच-पाच बाणांनी विद्ध केले आणि भीमसेनास सात बाणांनी जखमी केले। पुढे त्याने त्यांच्या धनुष्ये व ध्वज छेदून त्यांना रथांवरून भूमीवर पाडले।
Verse 66
एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा भीमं॑ विव्याध सप्तभि: । धनुर्ध्वजं चास्य तथा रथाद् भूमावपातयत्
संजय म्हणाला— कृतवर्म्याने त्या महारथींपैकी प्रत्येकास पाच-पाच बाणांनी विद्ध करून भीमसेनास सात बाणांनी घायाळ केले. मग, राजन्, त्याने तत्क्षणी भीमाचे धनुष्य व ध्वज छेदून रथावरून भूमीवर पाडले.
Verse 67
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथ: । आजपघानोरसि क्रुद्ध: सप्तत्या निशितै: शरै:,भीमसेनका धनुष कट जानेपर महारथी कृतवर्माने कुपित हो बड़ी उतावलीके साथ सत्तर पैने बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरा आघात किया
मग धनुष्य तुटून निरस्त झालेल्या भीमसेनावर महारथी कृतवर्मा क्रोधाने व घाईघाईने सत्तर तीक्ष्ण बाणांनी त्याच्या उरावर घाव घातला.
Verse 68
स गाढविद्धो बलवान हार्दिक्यस्य शरोत्तमै: । चचाल रथमध्यस्थ: क्षितिकम्पे यथाचल:
हार्दिक्याच्या श्रेष्ठ बाणांनी खोलवर विद्ध झालेला बलवान भीमसेन रथात बसलेलाच भूकंपात हलणाऱ्या पर्वतासारखा डोलू लागला.
Verse 69
भीमसेनं तथा दृष्टवा धर्मराजपुरोगमा: । विसृजन्त: शरान् राजन् कृतवर्माणमार्दयन्,राजन! भीमसेनको वैसी अवस्थामें देखकर धर्मराज आदि महारथियोंने बाणोंकी वर्षा करके कृतवर्माको बड़ी पीड़ा दी
राजन्, भीमसेनास त्या अवस्थेत पाहून धर्मराज युधिष्ठिर आदी महारथींनी बाणांची वर्षा करून कृतवर्म्यास फार पीडा दिली.
Verse 70
त॑ं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । विव्यधु: सायकै्ईश्टा रक्षार्थ मारुतेर्मुधे
मान्य नरेश, आनंदित पांडव योद्ध्यांनी मारुतिनंदन भीमसेनाच्या रक्षणार्थ रथांच्या रांगेने कृतवर्म्यास जणू कोठडीत बंद केल्याप्रमाणे वेढले आणि रणांगणात निवडक बाणांनी त्यास विद्ध करू लागले.
Verse 71
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां भीमसेनो महाबल: । शक्ति जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम्,इसी बीचमें महाबली भीमसेनने सचेत होकर समरांगणमें सुवर्णमय दण्डसे विभूषित एक लोहेकी शक्ति हाथमें ले ली
त्यानंतर शुद्धीवर येताच महाबली भीमसेनाने रणांगणात सुवर्णदंडाने विभूषित लोखंडाची शक्ती हातात घेतली।
Verse 72
चिक्षेप च रथात् तूर्ण कृतवर्मरथं प्रति । सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा
मग रथावरून त्याने ती त्वरेने कृतवर्माच्या रथाकडे फेकली। भीमाच्या भुजेतून सुटलेली ती शक्ती कात टाकलेल्या सर्पासारखी वेगाने धावली।
Verse 73
तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्
ती शक्ती सहसा धावून आली—युगांताग्नीप्रमाणे प्रज्वलित तेजाने दीप्त।
Verse 74
द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा । उस समय अपने ऊपर आती हुई प्रलयकालकी अग्निके समान उस शक्तिको सहसा दो बाण मारकर कृतवर्माने उसके दो टुकड़े कर दिये | ७३ $ ।।
तेव्हा हार्दिक्य (कृतवर्मा) याने दोन बाणांनी तिला मारून दोन तुकडे केले। सुवर्णभूषित ती शक्ती छिन्न होऊन भूमीवर पडली।
Verse 75
शक्ति विनिहतां दृष्टवा भीमश्लुक्रोध वै भूशम्
आपली शक्ती निष्फळ झालेली पाहून भीमसेन क्रोधाने उन्मत्त झाला। मोठी टंकार करणारे दुसरे वेगवान धनुष्य हातात घेऊन तो कुपित होऊन रणांगणात कृतवर्मास सामोरा गेला।
Verse 76
ततोअन्यद् धनुरादाय वेगवत् सुमहास्वनम् । भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्
तेव्हा भीमसेनाने दुसरे धनुष्य उचलले—अतिवेगवान आणि प्रचंड टंकार करणारे। रणांगणात क्रोधाने पेटून तो हार्दिक्य कृतवर्म्याला आडवा गेला व त्याचा सामना करू लागला।
Verse 77
अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे । भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च,राजन्! आपकी ही कुमन्त्रणासे वहाँ भयंकर बलशाली भीमसेनने कृतवर्माकी छातीमें पाँच बाण मारे
मग भीषण बलवान भीमाने त्याच्या छातीत पाच बाण रोवले। राजन्, हेही तुझ्याच कुमंत्रणेमुळे घडले आहे.
Verse 78
भोजतस्तु क्षतसर्वाजड्रो भीमसेनेन मारिष | रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे
मान्यवर राजन्! भोजवंशी कृतवर्मा भिमसेनाच्या बाणांनी सर्वांग जखमी होऊन रणांगणात रक्ताने माखला तरी फुललेल्या रक्ताशोक वृक्षासारखा तेजस्वी दिसू लागला.
Verse 79
ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव । अभिहत्य दृढं युद्धे तान् सर्वान् प्रत्यविध्यत
मग तो क्रुद्ध होऊन, जणू उपहासाने हसतच, तीन बाणांनी भीमसेनावर घाव घालू लागला. युद्धात ठाम प्रहार करून त्याने प्रत्युत्तरादाखल त्या सर्वांना भेदले.
Verse 80
तेडपि त॑ प्रत्यविध्यन्त सप्तभि: सप्तभि: शरै:
तेही प्रत्युत्तरादाखल त्याला प्रत्येकी सात-सात बाणांनी भेदू लागले. तेव्हा क्रोधाने भरलेला महारथी कृतवर्मा जणू हसतच, रणांगणात एका क्षुरप्र बाणाने शिखंडीचे धनुष्य कापून टाकले.
Verse 81
शिखण्डिनस्ततः: क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथ: । धनुश्रिच्छेद समरे प्रहसन्निव सात्वत:
तेव्हा क्रोधाने पेटलेला महारथी कृतवर्मा रणांगणात उपहासासारखे हसत क्षुरप्र बाणाने शिखंडीचे धनुष्य छेदून टाकतो।
Verse 82
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वर: | असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्
धनुष्य छिन्न होताच शिखंडी क्रुद्ध झाला आणि त्वरित रणांगणात तलवार तसेच शंभर चंद्रचिन्हांनी युक्त तेजस्वी ढाल हातात घेतली।
Verse 83
भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम् । तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति,उसने स्वर्णभूषित विशाल ढालको घुमाकर कृतवर्मके रथपर वह तलवार दे मारी
त्याने सुवर्णभूषित विशाल ढाल फिरवून कृतवर्माच्या रथाकडे आपली तलवार फेकली।
Verse 84
स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन् महानसि: । अभ्यगाद् धरणीं राजंश्ष्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्,राजन! वह महान् खड्ग कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काटकर आकाशशसे टूटे हुए तारेके समान धरतीमें समा गया
राजन्! तो महान् खड्ग बाणांसह कृतवर्माचे धनुष्य छेदून आकाशातून गळालेल्या ताऱ्यासारखा भूमीवर पडला।
Verse 85
एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथा: । विव्यधु: सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे,इसी समय पाण्डव महारथियोंने युद्धमें जल्दी-जल्दी हाथ चलानेवाले कृतवर्माको अपने बाणोंद्वारा भारी चोट पहुँचायी
त्याच वेळी रणात वेगाने झेपावणाऱ्या कृतवर्माला पांडवांचे महारथी बाणांनी घनघोर रीतीने जखमी करू लागले।
Verse 86
अथान्यद् धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद् धनु: । विशीर्ण भरतश्रेष्ठ: हार्दिक्य: परवीरहा
त्यानंतर, भरतश्रेष्ठ! पराक्रमी शत्रुवीरसंहारक हार्दिक्य कृतवर्म्याने तुटलेला तो विशाल धनुष्य टाकून दुसरे धनुष्य हातात घेतले. मग रणधुमाळीत त्याने पांडवांना तीन-तीन बाणांनी घायाळ केले आणि शिखंडीलाही अनेक बाणांनी भेदून टाकले.
Verse 87
विव्याध पाण्डवान् युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै: । शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभि: पठचभिरेव च
संजय म्हणाला—भरतश्रेष्ठ! कृतवर्म्याने युद्धात पांडवांना तीन-तीन बाणांनी भेदले. शिखंडीलाही त्याने प्रथम तीन आणि नंतर पाच बाणांनी जखमी केले.
Verse 88
धनुरन्यत् समादाय शिखण्डी तु महायशा: । अवारयन् कूर्मनखैराशुगै्दिकात्मजम्,तत्पश्चात् महायशस्वी शिखण्डीने भी दूसरा धनुष लेकर कछुओंके नखोंके समान धारवाले बाणोंद्वारा कृतवर्माका सामना किया
त्यानंतर महायशस्वी शिखंडीनेही दुसरे धनुष्य घेतले आणि कासवाच्या नखांसारख्या धारदार टोकांच्या वेगवान बाणांनी दिकात्मज कृतवर्म्याला रोखून धरले.
Verse 89
ततः क्रुद्धो रणे राजन् हृदिकस्यात्मसम्भव: । अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्
संजय म्हणाला—राजन्! तेव्हा रणांगणात क्रुद्ध झालेला हृदिकपुत्र कृतवर्मा मोठ्या वेगाने महारथी याज्ञसेनी शिखंडीवर धावून गेला.
Verse 90
भीष्मस्य समरे राजन मृत्योहेतुं महात्मन: । विदर्शयन् बल॑ शूर: शार्टूल इव कुज्जरम्
राजन्! महात्मा भीष्माच्या मृत्यूचे कारण ठरलेल्या शिखंडीवर तो शूरवीर आपले बळ दाखवीत असा तुटून पडला, जसा शार्दूल हत्तीवर झडप घालतो.
Verse 91
तौ दिशां गजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ । समापेततुरन्योन्यं शरसड्घैररिंदमौ
संजय म्हणाला—दिशांचे दिग्गज जसे विशाल आणि अग्नीसारखे प्रज्वलित, तसे ते दोन्ही शत्रुदमन वीर एकमेकांवर धावून गेले. बाणसमूहांच्या घन वर्षावाने त्यांनी परस्परांवर प्रहार केला.
Verse 92
विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदथधानौ च सायकान् | विसृजन्तो च शतशो गभस्तीनिव भास्वरौ
संजय म्हणाला—ते दोन्ही तेजस्वी वीर श्रेष्ठ धनुष्ये हलवीत, बाण दोरीवर चढवीत आणि शेकडो बाण सोडीत होते—जणू ज्वलंत किरणधारा उसळत होत्या.
Verse 93
जैसे दो सूर्य पृथक्ू-पृथक् अपनी किरणोंका विस्तार करते हों, उसी प्रकार वे दोनों वीर अपने श्रेष्ठ धनुष हिलाते और उनपर सैकड़ों बाणोंका संधान करके छोड़ते थे ।।
संजय म्हणाला—जणू दोन सूर्य वेगवेगळे आपापल्या किरणांचा विस्तार करीत असावेत, तसे ते दोन्ही वीर श्रेष्ठ धनुष्ये हलवीत शेकडो बाण संधान करून सोडीत होते. तीक्ष्ण बाणांनी एकमेकांना तापवीत ते दोन्ही महारथी युगांतकाळच्या दोन सूर्यासारखे तेजस्वी दिसत होते.
Verse 94
कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम् | विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभि:,कृतवर्माने समरांगणमें महारथी शिखण्डीको पहले तिहत्तर बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया
संजय म्हणाला—समरात कृतवर्म्याने महारथी याज्ञसेनी शिखंडीला त्र्याहत्तर बाणांनी विद्ध केले आणि पुन्हा सात बाणांनी परत घायाळ केले.
Verse 95
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् | विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाभिपरिप्लुत:,उन बाणोंकी गहरी चोट खाकर शिखण्डी व्यथित एवं मूर्च्छित हो धनुष-बाण त्यागकर रथकी बैठकमें बैठ गया
संजय म्हणाला—गाढ बाणांनी विद्ध होऊन शिखंडी व्यथित व मूर्च्छित झाला. धनुष्य-बाण सोडून तो रथाच्या आसनावर बसून पडला.
Verse 96
तं॑ विषण्णं रणे दृष्टवा तावका: पुरुषर्षभ । हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह,नरश्रेष्ठ! रणक्षेत्रमें शिखण्डीको विषादग्रस्त देख आपके सैनिक कृतवर्माकी प्रशंसा करने और वस्त्र हिलाने लगे
रणांगणात शिखंडीला विषण्ण पाहून, हे पुरुषश्रेष्ठ, तुमचे सैनिक हार्दिक्य (कृतवर्मा) याचा सन्मान करू लागले आणि हर्षाने आपली वस्त्रे हलवू लागले।
Verse 97
शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यदशरपीडितम् । अपोवाह रणाद यन्ता त्वरमाणो महारथम्,महारथी शिखण्डीको कृतवर्माके बाणोंसे पीड़ित जान सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रणभूमिसे बाहर ले गया
हार्दिक्य (कृतवर्मा) यांच्या बाणांनी शिखंडी अत्यंत पीडित झाला आहे असे जाणून, सारथीने घाईघाईने त्या महारथ्याला रणभूमीबाहेर नेले।
Verse 98
सादितं तु रथोपस्थे दृष्टवा पार्था: शिखण्डिनम् । परिवव्रू रथैस्तूर्ण कृतवर्माणमाहवे
शिखंडीला रथाच्या मागील भागात अचेतनासारखा बसलेला पाहून, कुंतीपुत्रांनी त्वरित रणांगणात आपल्या रथांनी कृतवर्माला चारही बाजूंनी वेढले।
Verse 99
तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथ: । यदेक: समरे पार्थान् वारयामास सानुगान्
तेथे महारथी कृतवर्माने अत्यंत अद्भुत पराक्रम केला—एकटाच असूनही त्याने सेवकांसह पार्थांना (पांडवांना) रणभूमीत रोखून धरले।
Verse 100
पार्थान् जित्वाजयच्चेदीन् पज्चालान् सृञ्जयानपि । केकयांश्व महावीर्यान् कृतवर्मा महारथ:
महारथी कृतवर्माने पार्थांना (पांडवांना) जिंकून चेदिंना पराभूत केले; मग पांचाल, सृंजय आणि महावीर केकय यांनाही हरविले।
Verse 101
ते वध्यमाना: समरे हार्दिक्येन सम पाण्डवा: | इतश्रैतश्न धावन्तो नैव चक्रुर्धुतिं रणे,समरांगणमें कृतवर्मके बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सैनिक इधर-उधर भागने लगे। वे रणभूमिमें कहीं भी स्थिर न हो सके
समरांगणात हार्दिक्य कृतवर्म्याच्या बाणांच्या माऱ्याने पांडवांची सेना इकडे-तिकडे पळू लागली. बाणवृष्टीत ते कुठेही स्थिर राहू शकले नाहीत; रणभूमीवर त्यांची धैर्यधारणा ढळली.
Verse 102
जित्वा पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान् । हार्दिक्य: समरे$तिष्ठद् विधूम इव पावक:,युद्धमें भीमसेन आदि पाण्डवोंको जीतकर कृतवर्मा उस रणक्षेत्रमें धूमरहित अग्निके समान शोभा पाता हुआ खड़ा था
युद्धात भीमसेन अग्रभागी असताना पांडुपुत्रांना जिंकून हार्दिक्य कृतवर्मा त्या रणांगणात धूररहित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होऊन अढळ उभा राहिला.
Verse 103
ते द्राव्यमाणा: समरे हार्दिक्येन महारथा: । विमुखा: समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिता:,समरांगणमें कृतवर्माके द्वारा खदेड़े गये और उसकी बाण-वर्षसे पीड़ित हुए पूर्वोक्त सभी महारथियोंने युद्धसे मुँह मोड़ लिया
समरात हार्दिक्य कृतवर्म्याने हुसकावून लावलेले आणि त्याच्या बाणवृष्टीने पीडित झालेले ते सर्व महारथी युद्धाकडून तोंड फिरवून मागे हटू लागले.
Verse 114
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे कृतवर्मपराक्रमे चतुर्दशाधिकशततमो<ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वात, जयद्रथवधपर्वांतर्गत, सात्यकीचा प्रवेश व कृतवर्म्याच्या पराक्रमाचे वर्णन करणारा एकशे चौदावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 723
कृतवर्माणमभित: प्रजज्वाल सुदारुणा | और शीघ्र ही उसे अपने रथसे कृतवर्मके रथपर चला दिया। भीमसेनके हाथोंसे छूटी हुई, केंचुलसे निकले हुए सर्पके समान वह भयंकर शक्ति कृतवर्मके समीप जाकर प्रज्वलित हो उठी
तेव्हा भीमसेनाच्या हातून सुटलेली ती अत्यंत भयंकर शक्ती क्षणार्धात त्याच्या रथातून कृतवर्म्याच्या रथाकडे झेपावली. केंचुलातून बाहेर पडलेल्या सर्पाप्रमाणे ती कृतवर्म्याच्या जवळ पोहोचताच सर्वत्र प्रज्वलित होऊन भडकली.
Verse 743
द्योतयन्ती दिशो राजन् महोल्केव नभश्च्युता । राजन! सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करती हुई वह सुवर्णभूषित शक्ति कटकर आकाशशसे गिरी हुई बड़ी भारी उल्काके समान पृथ्वीपर गिर पड़ी
संजय म्हणाला—राजन्, सर्व दिशा उजळून टाकीत, सुवर्णभूषणांनी अलंकृत ती शक्ति तुटून आकाशातून सुटलेल्या महाउल्केसारखी पृथ्वीवर कोसळली।
Verse 796
त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान् महारथान् । तदनन्तर उस महाथधनुर्धरने क्रोधमें भरकर हँसते हुए ही तीन बाणोंद्वारा भीमसेनको गहरी चोट पहुँचाकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले उन सभी महारथियोंको तीन- तीन बाणोंसे बींध डाला
संजय म्हणाला—तो महाधनुर्धर क्रोधाने भरून, हसतहसतच तीन बाणांनी भीमसेनाला गंभीर घाव घातला. त्यानंतर विजयासाठी झटणाऱ्या त्या सर्व महारथींना त्याने प्रत्येकी तीन-तीन बाणांनी भेदून टाकले।
Frequently Asked Questions
Arjuna confronts competing duties: pursuing the urgent Jayadratha objective while ensuring Yudhiṣṭhira’s protection; Sātyaki’s arrival signals success in reinforcement but also implies potential exposure of the king to Droṇa’s capture strategy.
Excellence in action and loyalty do not dissolve ethical complexity: even a successful relief operation must be evaluated against systemic risk, uncertainty, and the hierarchy of obligations within a dharmic polity.
No explicit phalaśruti is presented in this unit; the chapter functions as embedded strategic-ethical commentary through dialogue (Kṛṣṇa’s framing and Arjuna’s assessment) rather than as a standalone didactic closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.