Adhyaya 27
Karma-Saṃnyāsa–Karma-Yoga Saṃvāda (Renunciation and the Discipline of Action)
Upa-parva: Bhagavadgītā Parva (Gītā-upākhyāna within Bhīṣma-parva)
This chapter opens with Arjuna’s request for a definitive adjudication between saṃnyāsa (renunciation of actions) and punar-yoga (the disciplined path of action). Kṛṣṇa responds by affirming both as conducive to the highest good, while prioritizing karma-yoga over mere action-renunciation when inner discipline is absent. The discourse defines the ‘constant renunciant’ as one free from hatred and craving, and argues that sāṃkhya (discriminative knowledge) and yoga (disciplined practice) are not ultimately separate when properly understood. It details the phenomenology of non-doership: the wise person recognizes sensory operations as occurring within the field of prakṛti while maintaining inward detachment. Actions offered to Brahman, performed without attachment, do not ethically stain the agent, illustrated by the lotus leaf unaffected by water. The chapter further explains how ignorance veils knowledge, how knowledge dispels impurity, and how equanimity yields impartial vision toward all beings. It culminates in a practical profile of the liberated practitioner—restrained senses, moderated affect, and recognition of the divine as the beneficiary of disciplined acts and the well-wisher of all—resulting in stable peace (śānti).
Chapter Arc: अर्जुन के भीतर कर्म-त्याग की आकांक्षा और ‘बंधन’ का भय उठता है—यदि शुभ कर्म भी बाँधते हैं, तो फिर युद्धभूमि में कर्म का आग्रह क्यों? → श्रीकृष्ण कर्म-त्याग की निष्फलता दिखाते हैं: मन से इन्द्रियों को रोककर भी जो भीतर-भीतर विषयों का चिन्तन करता है, वह मिथ्याचारी है; इसके विपरीत जो मन से इन्द्रियों को संयमित कर कर्मेन्द्रियों से अनासक्त होकर कर्मयोग करता है, वही श्रेष्ठ है। फिर शंका उभरती है—यज्ञ, दान, तप जैसे शास्त्रविहित कर्म भी बंधन के हेतु कहे गए हैं, तो कर्म कैसे मुक्तिदायक बने? → भगवान् अपने दिव्य ‘लोक-संग्रह’ के रहस्य को उद्घाटित करते हैं: ‘यदि मैं कर्म न करूँ तो लोक नष्ट-भ्रष्ट हो जाएँ; मैं संकर का कर्ता बनूँ और प्रजा का उपघात करूँ’—अर्थात् श्रेष्ठ पुरुष का आचरण ही समाज की धुरी है, इसलिए आसक्ति-रहित कर्म ही धर्म का रक्षक है। → कर्म का विधान स्पष्ट होता है: श्रद्धावान, दोषदृष्टि-रहित मनुष्य जो इस मत का नित्य अनुष्ठान करते हैं, वे कर्मों से भी मुक्त होते हैं। साथ ही भीतर के शत्रु ‘काम’ का निदान बताया जाता है—काम इन्द्रिय, मन, बुद्धि में आश्रय लेकर ज्ञान को ढँकता है; अतः इन्द्रियों को वश में कर, मन-बुद्धि को स्थिर कर, बुद्धि से भी पर आत्मतत्त्व में स्थित होकर इस शत्रु का वध करना चाहिए। → अर्जुन के सामने अब निर्णायक प्रश्न खड़ा है—क्या वह ‘आत्मा से पर’ उस आधार में टिककर, काम-रूप आवरण को चीरते हुए, युद्ध-कर्म को योग बना पाएगा?
Shlokas
Verse 1
भीष्मपर्वमें छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २६ ॥। नक्शा + (0) आज अनन- $. तत्त्वको जाननेवाले महापुरुषोंद्वारा 'असत्” और “सत्' का विवेचन करके जो यह निश्चय कर लेना है कि जिस वस्तुका परिवर्तन और नाश होता है
अर्जुन म्हणाला—हे जनार्दन! जर तुमच्या मते कर्मापेक्षा बुद्धी (ज्ञान) श्रेष्ठ असेल, तर हे केशवा! मला या घोर कर्मात (युद्धात) का प्रवृत्त करता?
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद्गीतापरवके अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं योगशासत्ररूप श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद्
अर्जुन म्हणाला—मिश्र व द्विधार्थ वाटणाऱ्या वचनांनी आपण जणू माझी बुद्धी मोहात पाडत आहात. म्हणून एकच मार्ग निश्चित करून स्पष्ट सांगा, ज्यायोगे मला परम श्रेय प्राप्त होईल.
Verse 3
सम्बन्ध-- इस प्रकार अजुनके पूछनेपर भगवान् उनका निश्चित कर्तव्य भक्तिप्रधान कर्मयोग बतलानेके उद्देश्यसे पहले उनके प्रश्नका उत्तर देते हुए यह दिखलाते हैं कि मेरे वचन व्यामिश्र' अर्थात् 'मिले हुए" नहीं हैं वरं सर्वधा स्पष्ट और अलग-अलग हैं-- श्रीभगवानुवाच लोकेडस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्
श्रीभगवान म्हणाले—हे निष्पाप! या लोकात मी पूर्वी दोन प्रकारची निष्ठा सांगितली आहे. सांख्यांसाठी ज्ञानयोगाची निष्ठा आणि योग्यांसाठी कर्मयोगाची निष्ठा आहे.
Verse 4
न कर्मणामनारम्भान्ेष्कर्म्य पुरुषो श्षुते । न च संन्यसनादेव सिद्धि समधिगच्छति
कर्मांचा आरंभ न केल्यानेच मनुष्य निष्कर्मता प्राप्त करत नाही; आणि केवळ संन्यास घेतल्यानेच सिद्धीही मिळत नाही.
Verse 5
मनुष्य न तो कर्मोंका आरम्भ किये बिना निष्कर्मताको यानी योगनिष्ठाको प्राप्त होता है और न कर्मोके केवल त्यागमात्रसे सिद्धि यानी सांख्यनिष्ठाको ही प्राप्त होता है ।।
निःसंशय कोणताही मनुष्य कोणत्याही काळी क्षणभरही कर्म न करता राहू शकत नाही; कारण सर्वजण प्रकृतिजन्य गुणांनी परवश होऊन कर्म करण्यास बाध्य होतात.
Verse 6
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकर्में यह बात कही गयी कि कोई भी मनुष्य क्षणमात्र भी कर्म किये बिना नहीं रहता: इसपर यह शंका होती है कि इन्द्रियोंकी क्रियाओंकोी हठसे रोककर भी तो मनुष्य कमोंका त्याग कर सकता है। इसपर कहते हैं-- कर्मेन्द्रियाणिः संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् | इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचार: स उच्यते
जो मूढबुद्धी मनुष्य कर्मेंद्रियांना वरवर हठाने आवरतो, पण मनाने इंद्रियविषयांचेच स्मरण करत राहतो—तो मिथ्याचारी, म्हणजेच दांभिक, असे म्हणतात.
Verse 7
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेअर्जुन । कर्मेन्द्रिये: कर्मयोगमसक्त: स विशिष्यतेएं
परंतु हे अर्जुना! जो मनाने इंद्रिये आवरून, आसक्तिरहित होऊन कर्मेंद्रियांद्वारे कर्मयोग आचरतो, तोच श्रेष्ठ होय।
Verse 8
सम्बन्ध-- अजुनने जो यह पूछा था कि आप मुझे घोर कर्ममें क्यों लगाते हैं; उसके उत्तरमें ऊपरये कर्मोका त्याग करनेवाले मिथ्याचारीकी निन््दा और कर्मयोगीकी प्रशंसा करके अब उन्हें कर्म करनेके लिये आज्ञा देते हैं-- नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो हाकर्मण: । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मण:
तू शास्त्रविहित नियत कर्तव्यकर्म कर; कारण अकर्मापेक्षा कर्म श्रेष्ठ आहे. कर्म न केल्यास तुझा देह-निर्वाहही सिद्ध होणार नाही.
Verse 9
सम्बन्ध-- यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि शास्त्रविह्ित यज्ञ
यज्ञार्थ केलेल्या कर्मांशिवाय इतर हेतूने केलेले कर्म या लोकाला कर्मबंधनात बांधते. म्हणून हे कौन्तेया! आसक्तिरहित होऊन यज्ञार्थच कर्तव्यकर्म नीट आचर.
Verse 10
सम्बन्ध-- पूर्वश्लीकर्में भगवान्ने यह बात कही कि यज्ञके निमित्त कर्म करनेवाला मनुष्य कर्मोसे नहीं बाँधता: इसलिये यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि यज्ञ किसको कहते हैं; उसे क्यों करना चाहिये और उसके लिये कर्म करनेवाला मनुष्य कैसे नहीं बँधता। अतएव इन बातोंकोी समझानेके लिये भगवान् ब्रह्माजीके वचनोंका प्रमाण देकर कहते हैं-- सहयज्ञा: प्रजा: सृष्टवा पुरोवाच प्रजापति: । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वो<स्त्विष्टककामधुक्
कल्पाच्या आरंभी प्रजापती ब्रह्माने यज्ञासह प्रजांची निर्मिती करून म्हटले—“या यज्ञाने तुम्ही वृद्धिंगत व्हा; आणि हा यज्ञ तुमच्यासाठी इच्छित भोग देणारा ठरो.”
Verse 11
देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्त: श्रेय: परमवाप्स्यथ
या यज्ञाने तुम्ही देवांना उन्नत करा आणि ते देव तुम्हाला उन्नत करतील. अशा रीतीने परस्पर निःस्वार्थ भावाने उन्नती घडवीत तुम्ही परम कल्याण प्राप्त कराल.
Verse 12
इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविता: । तैर्दत्तानप्रदायै भ्यो यो भुड्क्ते स्तेन एव सः
यज्ञाने तृप्त झालेले देव तुम्हाला न मागताही नक्कीच इच्छित भोग देतील. पण देवांनी दिलेले ते भोग त्यांना अर्पण न करता जो स्वतः उपभोगतो, तो खरोखरच चोर आहे.
Verse 13
यज्ञशिष्टाशिन: सनन््तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषै: । भुज्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्
यज्ञशेष अन्न खाणारे सत्पुरुष सर्व पापांपासून मुक्त होतात; आणि जे पापी केवळ स्वतःच्या देहपोषणासाठी अन्न शिजवतात, ते तर पापच खातात.
Verse 14
सम्बन्ध-- यहाँ यह जिज्ञासा होती है कि यज्ञ न करनेसे क्या हानि है; इसपर युष्टिचक्रको युरक्षित रखनेके लिये यज्ञकी आवश्यकताका प्रतिपादन करते हैं-- अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भव: । यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञ: कर्मसमुद्भव:
सर्व प्राणी अन्नापासून उत्पन्न होतात; अन्नाची उत्पत्ती पावसापासून होते; पाऊस यज्ञामुळे होतो; आणि यज्ञ विहित कर्मांपासून उत्पन्न होतो.
Verse 15
कर्म ब्रह्मोद्धवं विद्धि ब्रद्माक्षरसमुद्धवम् । तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतेष्ठितम्
कर्म वेदापासून उत्पन्न झालेले जाण; आणि वेद अविनाशी अक्षरापासून उत्पन्न झालेले जाण. म्हणून सर्वव्यापी परब्रह्म नित्य यज्ञात प्रतिष्ठित आहे.
Verse 16
एवं प्रवर्तितं चक्र नानुवर्तयतीह य: । अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति
हे पार्थ! जो मनुष्य या लोकात अशा प्रकारे प्रवर्तित झालेल्या सृष्टीचक्राचे अनुसरण करत नाही, तो इंद्रियभोगांत रमण करणारा पापायु पुरुष व्यर्थच जगतो.
Verse 17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्न॒ मानव: । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते
परंतु जो मनुष्य आत्म्यातच रमण करणारा, आत्म्यातच तृप्त आणि आत्म्यातच संतुष्ट असतो, त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य उरत नाही।
Verse 18
नैव तस्य कृतेनार्थों नाकृतेनेह कश्नन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय:
कारण त्या महापुरुषाला या जगात कर्म केल्यानेही काही प्रयोजन नसते आणि कर्म न केल्यानेही काही प्रयोजन नसते; तसेच सर्व प्राण्यांमध्येही त्याचा स्वार्थासाठी कोणावरही आधार नसतो।
Verse 19
सम्बन्ध-- यहॉँतक भगवान्ने बहुत-से हेतु बतलाकर यह बात सिद्ध की कि जबतक मनुष्यको परम श्रेयरूप परमात्माकी प्राप्ति न हो जाय
म्हणून तू नेहमी आसक्तिरहित राहून कर्तव्यकर्म उत्तम रीतीने करीत राहा; कारण आसक्तिरहित होऊन कर्म करणारा पुरुष परमात्म्याला प्राप्त होतो।
Verse 20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय: । लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमहसि
जनकादि ज्ञानीजनही आसक्तिरहित कर्मानेच परम सिद्धीला पोहोचले. म्हणून लोकसंग्रह लक्षात घेऊनही तू कर्म करणेच योग्य आहे—म्हणजे तुला कर्म करणेच उचित आहे।
Verse 21
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकर्ें भगवान्ने अर्जुनकों लोक-संग्रहकी ओर देखते हुए कर्मोका करना उचित बतलाया: इसपर यह जिज्ञासा होती है कि कर्म करनेसे किस प्रकार लोकसंग्रह होता है; अतः यही बात समझानेके लिये कहते हैं-- यद् यदाचरति श्रेष्ठस्तत् तदेवेतरो जन: । स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते
श्रेष्ठ पुरुष जे-जे आचरण करतो, इतर लोकही तसेच आचरण करतात. तो जे काही प्रमाण ठरवतो, संपूर्ण लोक त्याच्याच मागे चालतो।
Verse 22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि
हे पार्थ! या तीनही लोकांत माझे काहीही कर्तव्य नाही; अप्राप्त असे काहीही प्राप्तव्य माझ्यासाठी नाही—तरीही मी कर्मातच प्रवृत्त राहतो.
Verse 23
यदि हाहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रित: । मम वर्त्मनिवर्तन्ते मनुष्या: पार्थ सर्वश:
हे पार्थ! जर मी कधीही सावध राहून कर्मात प्रवृत्त राहिलो नाही, तर मोठी हानी होईल; कारण मनुष्य सर्व प्रकारे माझ्याच मार्गाचे अनुसरण करतात.
Verse 24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् । संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमा: प्रजा:
जर मी कर्म केले नाही, तर हे लोक नष्ट-भ्रष्ट होतील; मी संकराचा कारणीभूत ठरेन आणि या समस्त प्रजेला विनाशाकडे नेईन.
Verse 25
सक्ता: कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद् विद्वांस्तथासक्तश्निकीर्षुलोंकसंग्रहम्
हे भारत! कर्मात आसक्त अज्ञानी जसा कर्म करतो, तसाच आसक्तिरहित ज्ञानीही लोकसंग्रह इच्छित कर्म करावा.
Verse 26
भीष्मपर्वणि तु षड्विंशो5ध्याय:
युक्त होऊन सम्यक आचरण करणारा विद्वान कर्मासक्त अज्ञान्यांच्या बुद्धीत भेद (भ्रम/अश्रद्धा) उत्पन्न करू नये; तर स्वतः शास्त्रविहित सर्व कर्म नीट करीत, त्यांनाही त्याच कर्मांत प्रवृत्त करावे.
Verse 27
प्रकृते: क्रियमाणानि गुणै: कर्माणि सर्वश: । अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते
सर्व कर्मे सर्व प्रकारे प्रकृतीच्या गुणांनीच घडतात; तरी अहंकाराने मोहित झालेला अज्ञानी ‘मीच कर्ता’ असे मानतो.
Verse 28
तत्त्ववित् तु महाबाहो गुणकर्मविभागयो: । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते
परंतु हे महाबाहो! गुण व कर्म यांच्या विभागाचे तत्त्व जाणणारा असे समजतो की ‘गुणच गुणांमध्ये वर्ततात’; म्हणून तो आसक्त होत नाही.
Verse 29
प्रकृतेर्गुणसम्मूढा: सज्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्
प्रकृतीच्या गुणांनी अत्यंत मोहित झालेले लोक गुणांमध्ये व गुणजन्य कर्मांमध्ये आसक्त होतात; जे पूर्ण तत्त्व जाणत नाहीत अशा मंदबुद्धींना पूर्ण जाणणारा ज्ञानी विचलित करू नये.
Verse 30
१४-अनायक्तभावसे कर्म करनेसे परमात्माकी प्राप्ति होती है (गीता ३/१९)। १५-पूर्वकालमें जनकादिने भी कमोद्वारा ही सिद्धि प्राप्त की थी (गीता ३/२०/। १६-दूसरे मनुष्य श्रेष्ठ महापुरुषका अनुकरण करते हैं; इसलिये श्रेष्ठ महापुरुषको कर्म करना चाहिये (गीता ३॥२१)। १७-भगवान्को कुछ भी कर्तव्य नहीं है; तो भी वे लोकसंग्रहके लिये कर्म करते हैं (गीता ३/२२)। १८-ज्ञानीके लिये कोई कर्तव्य नहीं है
अध्यात्मचेतनेने सर्व कर्मे माझ्यात अर्पण करून, निराश व निर्मम होऊन, ज्वररहित (उद्वेगरहित) होऊन युद्ध कर.
Verse 31
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवा: । श्रद्धावन्तो5नसूयन्तो मुच्यन्ते तेडपि कर्मभि:
जे मनुष्य श्रद्धायुक्त होऊन आणि दोषदृष्टी न ठेवता माझ्या या मताचे नित्य पालन करतात, तेही कर्मबंधनातून मुक्त होतात.
Verse 32
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतस:
परंतु जे या उपदेशात दोष काढून माझ्या मताप्रमाणे आचरण करीत नाहीत, त्यांना तू सर्व ज्ञानात मोहग्रस्त, विवेकहरित व अंतःकरणाने नष्ट झालेले असे जाण।
Verse 33
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकम्ें यह बात कही गयी कि भगवान्के मतके अनुसार न चलनेवाला नष्ट हो जाता है। इसपर यह जिज्ञासा होती है कि यदि कोई भगवान्के मतके अनुसार कर्म न करके हठपूर्वक कर्मोका सर्वथा त्याग कर दे तो क्या हानि है? इसपर कहते हैं-- सदृशं चेष्टते स्वस्या: प्रकृतेज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रह: कि करिष्यति
ज्ञानवानसुद्धा आपल्या प्रकृतीप्रमाणेच चेष्टा करतो. सर्व प्राणी आपल्या स्वभावालाच अनुसरतात; मग हठाने केलेला निग्रह तरी काय साधणार?
Verse 34
सम्बन्ध--इस प्रकार सबको प्रकृतिके अनुसार कर्म करने पड़ते हैं तो फिर कर्मबन्धनसे छूटनेके लिये मनुष्यको क्या करना चाहिये? इस जिज्ञासापर कहते हैं-- इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत् तौ हास्य परिपन्थिनौ
प्रत्येक इंद्रियाच्या विषयात राग आणि द्वेष ठाण मांडून बसलेले असतात. मनुष्याने त्यांच्या अधीन जाऊ नये; कारण ते दोघेही त्याच्या कल्याणमार्गातील अडथळे—शत्रू आहेत.
Verse 35
सम्बन्ध-- यहाँ अर्जुनिके मनमें यह बात आ सकती है कि मैं यह युद्धरूप घोर कर्म न करके यदि भिक्षावृत्तिसे अपना निर्वाह करता हुआ शान्तिमय क्मोें लगा रहूँ तो सहज ही राग-द्वेषसे छूट सकता हूँ: फिर आप मुझे युद्ध करनेके लिये आज्ञा क्यों दे रहे हैं; इसपर भगवान् कहते हैं-- श्रेयान् स्वधर्मो विगुण: परधर्मात् स्वनुछितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेय: परधर्मो भयावह:
दुसऱ्याचा धर्म उत्तम रीतीने आचरला तरी, गुणरहित असला तरी स्वतःचा स्वधर्मच श्रेष्ठ आहे. स्वधर्मात मरणेही कल्याणकारक; परधर्म भयावह आहे.
Verse 36
सम्बन्ध--गनुष्यका स्वधर्मपालन करनेगें ही कल्याण है
अर्जुन म्हणाला—हे वार्ष्णेय! मग हा पुरुष न इच्छिताही, जणू बलपूर्वक लावल्याप्रमाणे, कोणाच्या प्रेरणेने पाप आचरण करतो?
Verse 37
श्रीभगवानुवाच काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्धव: । महाशनो महापाप्मा विद्धयेनमिह वैरिणम्
श्रीभगवान म्हणाले—हेच काम, हेच क्रोध; रजोगुणातून उत्पन्न झालेले. हे कधीही न तृप्त होणारे, भोगांसाठी सदैव भुकेले आणि महापापी आहे; यालाच येथे शत्रू समज.
Verse 38
सम्बन्ध-- यहाँ जिज्ञासा होती है कि यह काम मनुष्यको किस प्रकार पापोंगें प्रवृत्त करता है। अत: तीन श्लोकोद्वार इयका समाधान करते हैं-- धूमेनाव्रियते वल्निर्यथादर्शो मलेन च | यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्
जसा धुराने अग्नी झाकला जातो, मळाने आरसा मळतो आणि जसा गर्भ जेराने आच्छादित असतो, तसा त्या कामाने हे ज्ञान आच्छादित होते.
Verse 39
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च,और हे अर्जुन! इस अग्निके समान कभी न पूर्ण होनेवाले कामरूप ज्ञानियोंके नित्य वैरीकेः द्वारा मनुष्यका ज्ञान ढका हुआ है
हे कौन्तेय! कामरूप हा नित्य वैरी—अतृप्त अग्नीप्रमाणे—ज्ञान्यांचेही ज्ञान आच्छादित करतो.
Verse 40
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्
इंद्रिये, मन आणि बुद्धी—हे याचे अधिष्ठान सांगितले जाते. यांच्याच द्वारे हे ज्ञान झाकून देहधाऱ्याला मोहात पाडते.
Verse 41
इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि--ये सब इसके वासस्थान कहे जाते हैं। यह काम इन मन, बुद्धि और इन्द्रियोंके द्वारा ही ज्ञाकको आच्छादित करके जीवात्माको मोहित करता हैः ।।
म्हणून, हे भरतश्रेष्ठ! प्रथम इंद्रिये संयमित कर; आणि ज्ञान-विज्ञानाचा नाश करणाऱ्या या पापी कामाचा संहार कर.
Verse 42
सम्बन्ध-- पूर्वश्लोकमें इन्द्रियॉको वशर्में करके कामरूप शत्रुकों मारनेके लिये कहा गया। इसपर यह शंका होती है कि जब इन्द्रिय
इंद्रिये देहापेक्षा श्रेष्ठ आहेत; इंद्रियांपेक्षा मन श्रेष्ठ आहे; मनापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ आहे; आणि बुद्धीपेक्षाही पर तो आत्मा आहे—असे सांगितले जाते. म्हणून अंतःकरणाच्या या साधनांद्वारे कार्य करणाऱ्या कामाशी सामना करायचा असेल तर हा अंतर्गत क्रम ओळखून बुद्धीपलीकडील आत्म्यात आश्रय घ्यावा; इंद्रिय-मनाच्या प्रवाहात वाहून जाऊ नये.
Verse 43
इन्द्रियोंको स्थूल शरीरसे पर यानी श्रेष्ठ, बलवान् और सूक्ष्म कहते हैं; इन इन्द्रियोंसे पर मन है, मनसे भी पर बुद्धि है और जो बुद्धिसे भी अत्यन्त पर है वह आत्मा है ।।
इंद्रिये स्थूल देहापेक्षा श्रेष्ठ आहेत; इंद्रियांपलीकडे मन; मनापलीकडे बुद्धी; आणि बुद्धीपेक्षाही अत्यंत पर आत्मा आहे. असे बुद्धीपलीकडील आत्मतत्त्व जाणून, आत्मबलाने मन स्थिर करून—हे महाबाहो! कामरूप हा दुर्जय शत्रू संहार कर.
Frequently Asked Questions
Arjuna seeks a single, certain prescription between renouncing action (saṃnyāsa) and performing action through disciplined practice (karma-yoga), reflecting a dilemma about whether ethical purity is better preserved by withdrawal or by regulated engagement.
Kṛṣṇa teaches that mature renunciation is primarily internal—freedom from aversion and craving—and that disciplined action offered without attachment leads efficiently to purification, knowledge, equanimity, and stable peace.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter embeds outcome-statements: non-attached action does not bind; knowledge removes impurity and leads to non-return (apunarāvṛtti) and brahma-nirvāṇa; recognizing the divine as the beneficiary and well-wisher yields śānti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.