Adhyaya 113
भीष्मस्य अप्रतिमपराक्रमः — शिखण्डिपुरस्कृतः प्रहारः (Bhīṣma’s unmatched momentum and the assault with Śikhaṇḍin in the lead)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-prastāva (Prelude to the neutralization of Bhīṣma)
Saṃjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that as formations dissolve into close intermixture, the engagement becomes indiscriminate and highly destructive across chariots, cavalry, infantry, and elephants. Bhīṣma is described as repeatedly inflicting severe attrition, empowered by prior weapons-training attributed to Rāma, and producing large-scale losses on successive days, especially by the tenth day. The narrative then pivots to an explicit strategic assessment: Kṛṣṇa tells Arjuna that victory is unattainable without first neutralizing Bhīṣma, urging concentrated effort where the Pāṇḍava line breaks. Arjuna responds by obscuring Bhīṣma with volleys of arrows. A broad coalition of Pāṇḍava-aligned leaders advances, and Śikhaṇḍin charges directly while being protected by Arjuna. Bhīṣma’s deliberate non-targeting of Śikhaṇḍin—grounded in remembered identity constraints—becomes a tactical opening, even as Bhīṣma continues to repel and damage the converging forces.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है कि रणभूमि में भीष्म का अद्भुत पराक्रम देखकर भी अर्जुन विचलित नहीं होता; वह प्रतिज्ञा-सा निश्चय करता है कि भीष्म से भय नहीं और वह उन्हें तीक्ष्ण शरों से रथोत्तम से गिराएगा। → अर्जुन शिखण्डी को आगे कर भीष्म-रथ की ओर बढ़ने का संकेत देता है; उधर कौरव-पक्ष से विशेषतः दुःशासन का उग्र प्रतिरोध उठता है—वह अर्जुन और कृष्ण पर बाण-वर्षा करता है, और अर्जुन के प्रहारों को रोकने/काटने का अद्भुत कौशल दिखता है। वृद्ध विराट और द्रुपद भी संग्राम-क्षेत्र में उपस्थित होकर तनाव को और घना करते हैं; अश्वत्थामा क्रुद्ध होकर रोकने का प्रयास करता है। → दुःशासन द्वारा वासुदेव (कृष्ण) को बीस बाणों से आहत देखकर अर्जुन का क्रोध प्रचंड होता है; वह दुःशासन पर सौ नाराचों की वर्षा कर देता है—क्षण भर को युद्ध का केंद्र अर्जुन-क्रोध और कृष्ण-रक्षा बन जाता है। → अर्जुन के तीव्र प्रत्याघात के बाद भी कौरव-प्रतिरोध पूरी तरह टूटता नहीं; दुःशासन भी बाण काटकर/प्रत्युत्तर देकर अर्जुन को भेदता है। फिर भी अर्जुन का मुख्य लक्ष्य स्पष्ट रहता है—वह अन्य संघर्षों को पीछे छोड़ भीष्म-रथ की ओर बढ़ता है, मानो डूबते पक्ष के लिए भीष्म एक ‘द्वीप’ हों। → भीष्म की ओर बढ़ते अर्जुन-शिखण्डी के रथ के सामने कौरवों का घेरा कसता है—अगले क्षणों में यह टकराव भीष्म-वध की दिशा तय करने वाला है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें भीष्म-दुर्योधन-संवादविषयक एक सौ नवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १०९ ॥। ऑपन--#ह< बछ। ] अत्ऑकशाएड दशाधिकशततमो< ध्याय: अर्जुनके प्रोत्साहनसे शिखण्डीका भीष्मपर आक्रमण और दोनों सेनाओंके प्रमुख वीरोंका परस्पर युद्ध तथा दुःशासनका अर्जुनके साथ घोर युद्ध संजय उवाच अर्जुनस्तु रणे राजन् दृष्टवा भीष्मस्य विक्रमम् । शिखण्डिनमथोवाच सम भ्येहि पितामहम्
संजय म्हणाला—राजन्! रणांगणात भीष्माचा पराक्रम पाहून अर्जुन शिखंडीला म्हणाला—“पुढे जा; पितामहास सामोरे जा.”
Verse 2
न चापि भीस्त्वया कार्या भीष्मादद्य कथंचन | अहमेनं शरैस्तीक्ष्गै: पातयिष्ये रथोत्तमात्
“आज भीष्मापासून तुला कसलाही भय बाळगू नये; मी तीक्ष्ण बाणांनी त्यांना त्यांच्या उत्तम रथावरून पाडीन.”
Verse 3
एवमुक्तस्तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ | अभ्यद्रवत गाड़ियं श्र॒त्वा पार्थस्य भाषितम्,भरतश्रेष्ठी] जब अर्जुनने शिखण्डीसे ऐसा कहा, तब उसने पार्थके उस कथनको सुनकर गंगानन्दन भीष्मपर धावा किया
पार्थाने असे म्हटल्यावर, भरतश्रेष्ठ शिखंडीने त्याचे वचन ऐकून गंगानंदन भीष्मावर धाव घेतली.
Verse 4
धृष्टद्युम्नस्तथा राजन सौभद्रश्न महारथ: । हृष्टावाद्रवतां भीष्म॑ श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम्
राजन्! पार्थाचे ते वचन ऐकून धृष्टद्युम्न आणि सुभद्रापुत्र महारथी अभिमन्यू हे दोघेही हर्षाने भरून भीष्माकडे धावले.
Verse 5
विराटद्रुपदौ वृद्धौ कुन्तिभोजश्च दंशित: । अभ्यद्रवन्त गाड़ेयं पुत्रस्य तव पश्यत:,दोनों वृद्ध नरेश विराट और द्रुपद तथा कवचधारी कुन्तिभोज भी आपके पुत्रके देखते- देखते गंगानन्दन भीष्मपर टूट पड़े
वृद्ध राजे विराट व द्रुपद आणि कवचधारी कुंतिभोजही, तुझ्या पुत्राच्या डोळ्यांसमोरच, गंगानंदन भीष्मावर धावून गेले.
Verse 6
नकुल: सहदेवश्च धर्मराजश्न वीर्यवान् । तथेतराणि सैन्यानि सर्वाण्येव विशाम्पते
नकुल, सहदेव आणि पराक्रमी धर्मराज (युधिष्ठिर)ही—आणि हे प्रजापते, तसेच सैन्याच्या इतर सर्व तुकड्याही.
Verse 7
प्रत्युद्ययुस्तावका श्व समेतांस्तान् महारथान्
मग तुझ्या बाजूचे योद्धे झटपट एकत्र होऊन त्या महारथींना सामोरे जाण्यास निघाले.
Verse 8
यथाशक्ति यथोत्साहं तन्मे निगदत: शृणु । इस प्रकार एकत्र हुए पाण्डव महारथियोंपर आपके पुत्रोंने भी जिस प्रकार अपनी शक्ति और उत्साहके अनुसार आक्रमण किया, वह सब बताता हूँ, सुनिये ।।
जशी शक्ती आणि जसा उत्साह, त्याप्रमाणे तुझ्या पुत्रांनी एकत्र झालेल्या पांडव महारथींवर जसा हल्ला केला, ते माझ्याकडून ऐक. महाराज, चित्रसेन चेकितानावर चाल करून गेला.
Verse 9
भीष्पप्रेप्सुं रणे यान्तं वृष॑ व्याप्रशिशुर्यथा । महाराज! चित्रसेनने भीष्मके पास पहुँचनेकी इच्छासे रणमें जाते हुए चेकितानका सामना किया, मानो बाघका बच्चा बैलका सामना कर रहा हो ।।
महाराज, भीष्माजवळ पोहोचण्याच्या उत्कंठेने रणात पुढे जाणाऱ्या चेकितानाला चित्रसेनने अडवले—जणू वाघाचे पिल्लू बैलासमोर उभे राहावे.
Verse 10
त्वरमाणं रणे यत्तं कृतवर्मा न्यवारयत् | राजन! कृतवर्माने भीष्मजीके निकट पहुँचकर युद्धके लिये उतावलीपूर्वक प्रयत्न करनेवाले धृष्टद्युम्नको रोका ।। भीमसेन सुसंक्रुद्धं गाड़ेयस्य वधैषिणम्
संजय म्हणाला—राजन्! रणांगणात घाईघाईने पुढे धावणाऱ्या धृष्टद्युम्नाला कृतवर्म्याने अडविले; तो भीष्मांच्या निकट जाऊन युद्धासाठी आतुर झाला होता. आणि इकडे भीमसेन अत्यंत क्रुद्ध होऊन गाडेयाचा वध करण्याच्या इच्छेने घोर निर्धाराने पुढे सरसावला.
Verse 11
तथैव नकुलं शूरं किरन्तं सायकान् बहून्
तसेच शूर नकुलही अनेक बाणांची वर्षा करीत होता.
Verse 12
सहदेवं तथा राजन् यान्तं भीष्मरथं प्रति
आणि राजन्! सहदेवही भीष्मांच्या रथाकडे जात होता.
Verse 13
राक्षसं क्रूरकर्माणं भैमसेनिं महाबलम्
आणि भैमसेनी—भीमसेनाचा पुत्र—महाबलवान, राक्षसासारखा उग्र व क्रूर कर्म करणारा (दिसला).
Verse 14
सात्यकिं समरे यान्तं तव पुत्रो न्न्यवारयत्,(भीष्मस्य वधमिच्छन्तं पाण्डवप्रीतिकाम्यया ।) पाण्डवोंकी प्रसन्नताके लिये भीष्मका वध चाहनेवाले सात्यकिको युद्धके लिये जाते देख आपके पुत्र दुर्योधनने रोका
संजय म्हणाला—पांडवांना प्रसन्न करण्यासाठी भीष्माचा वध करण्याची इच्छा बाळगून समरासाठी निघालेल्या सात्यकीला पाहून तुझ्या पुत्राने (दुर्योधनाने) त्याला अडविण्याचा प्रयत्न केला.
Verse 15
अभिमन्युं महाराज यान्तं भीष्मरथं प्रति । सुदक्षिणो महाराज काम्बोज: प्रत्यवारयत्,महाराज! भीष्मके रथकी ओर अग्रसर होनेवाले अभिमन्युको काम्बोजराज सुदक्षिणने रोका
संजय म्हणाला—महाराज, भीष्माच्या रथाकडे धाव घेणाऱ्या अभिमन्युला काम्बोजराज सुदक्षिणाने अडवून परतविले।
Verse 16
विराटद्रुपदौ वृद्धौ समेतावरिमर्दनौ । अश्रृत्थामा ततः क्रुद्धो वारयामास भारत
संजय म्हणाला—हे भारत, वृद्ध राजे विराट व द्रुपद—दोघेही शत्रुमर्दन—एकत्र पुढे सरसावले; तेव्हा क्रोधाने पेटलेला अश्वत्थामा त्यांना अडवू लागला।
Verse 17
भारत! एक साथ आये हुए शत्रुमर्दन बूढ़े नरेश विराट और द्रुपदको क्रोधमें भरे हुए अश्व॒त्थामाने रोक दिया ।।
संजय म्हणाला—हे भारत, एकत्र आलेले शत्रुमर्दन वृद्ध राजे विराट व द्रुपद यांना क्रोधाने भरलेल्या अश्वत्थामाने रोखले. तसेच भीष्मवधाची इच्छा धरणारा पांडुसुतांतील ज्येष्ठ धर्मपुत्र युधिष्ठिर याला रणात भारद्वाज द्रोणाचार्यांनी प्रयत्नपूर्वक आवरले.
Verse 18
अर्जुन रभसं युद्धे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । भीष्मप्रेप्सु महाराज भासयन्तं दिशो दश
संजय म्हणाला—महाराज, युद्धात आवेशाने अर्जुनाने शिखंडीला पुढे ठेवून भीष्मापर्यंत पोहोचण्याच्या हेतूने धाव घेतली; त्याच्या तेजाने दहा दिशा उजळून निघाल्या।
Verse 19
अन्ये च तावका योधा: पाण्डवानां महारथान्
संजय म्हणाला—आणखी तुमचे इतर योद्धेही पांडवांच्या महारथींवर (चढून) आले।
Verse 20
धष्टद्युम्नस्तु सैन्यानि प्राक्रोशत पुन: पुन:
संजय म्हणाला—धृष्टद्युम्न पुन्हा पुन्हा मोठ्याने हाक मारून सैन्याला उत्तेजित व स्थिर करीत होता।
Verse 21
अभिद्रवत संरब्धा भीष्ममेक॑ महाबलम् । एषोअर्जुनो रणे भीष्म प्रयाति कुरुनन्दन:
संजय म्हणाला—आवेशाने भरून ते एकमेव महाबली भीष्माकडे धावले. पाहा, भीष्म! कुरुनंदन अर्जुन रणात पुढे सरसावत आहे.
Verse 22
अभिद्रवत मा भैष्ट भीष्मो हि प्राप्स्यते न व: । अर्जुनं समरे योद्धुं नोत्सहेतापि वासव:
संजय म्हणाला—धावा, भिऊ नका; भीष्म तुम्हांपर्यंत पोहोचू शकणार नाही. रणात अर्जुनाशी युद्ध करण्याचे धैर्य वासव (इंद्र)लाही होणार नाही.
Verse 23
किमु भीष्मो रणे वीरा गतसत्त्वोडल्पजीवित: । धृष्टद्युम्न अपने सैनिकोंसे बारंबार पुकार-पुकारकर कहने लगे--“वीरो! तुम सब लोग उत्साहित होकर एकमात्र महाबली भीष्मपर आक्रमण करो। ये कुरुकुलको आनन्दित करनेवाले अर्जुन रणक्षेत्रमें भीष्मपर चढ़ाई करते हैं। तुम भी उनपर टूट पड़ो। डरो मत। भीष्म तुमलोगोंको नहीं पा सकेंगे। इन्द्र भी समरांगणमें अर्जुनके साथ युद्ध करनेमें समर्थ नहीं हो सकते; फिर ये धैर्य और शक्तिसे शून्य भीष्म रणक्षेत्रमें उनका सामना कैसे कर सकते हैं? अब इनका जीवन थोड़ा ही शेष रहा है” || २०--२२ है || इति सेनापते: श्रुत्वा पाण्डवानां महारथा:
संजय म्हणाला—“वीरांनो, आता रणात भीष्म काय करणार? त्यांचे बळ-तेज क्षीण झाले आहे; आयुष्यही थोडे उरले आहे.” (असे म्हणत धृष्टद्युम्न पुन्हा पुन्हा सैन्याला चिथावत होता.)
Verse 24
अभ्यद्रवन्त संदह्ृष्टा गाज़ेयस्य रथं प्रति । सेनापतिका यह वचन सुनकर पाण्डव महारथी अत्यन्त हर्षमें भरकर गंगानन्दन भीष्मके रथपर टूट पड़े ।। आगच्छमानान् समरे वार्योघान् प्रलयानिव
संजय म्हणाला—सेनापतीचे वचन ऐकून पांडवांचे महारथी आनंदाने भरून गंगानंदन भीष्माच्या रथाकडे तुटून पडले; रणात ते प्रलयकाळच्या जलप्रवाहासारखे उसळले.
Verse 25
दुःशासनो महाराज भयं त्यक्त्वा महारथ:
संजय म्हणाला—हे महाराज, महारथी दुःशासन भय टाकून…
Verse 26
तथैव पाण्डवा: शूरा गाड्ेयस्य रथं प्रति
तसेच शूर पांडव योद्धेही गाडेयाच्या रथाकडे पुढे सरसावले…
Verse 27
तत्राद्भुतमपश्याम चित्ररूपं विशाम्पते
तेथे, हे प्रजापते, आम्ही एक अद्भुत दृश्य पाहिले—अनेकविध व विचित्र रूपांचे…
Verse 28
यथा वारयते वेला क्षुब्धतोयं महार्णवम्
संजय म्हणाला—जसा किनारा खवळलेल्या जलाचा महासागर रोखून धरतो…
Verse 29
उभौ तौ रथिनां श्रेष्ठावुभी भारत दुर्जयौ
संजय म्हणाला—ते दोघेही रथीश्रेष्ठ होते; आणि हे भारत, दोघेही अत्यंत दुर्जेय होते…
Verse 30
उभौ चन्द्रार्कसदृशौ कान्त्या दीप्त्या च भारत | तथा तौ जातसंरम्भावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ
संजय म्हणाला—हे भारत! ते दोघेही कांती व तेजाने चंद्र-सूर्यासारखे उजळत होते; तरीही उग्र रोषाने भरून, एकमेकांचा वध करण्याची इच्छा धरून समोरासमोर उभे राहिले होते।
Verse 31
(दुःशासनार्जुनौ वीरीौ वृत्रेन्द्रसममतेजसौ ।) समीयतुर्महासंख्ये मयशक्रौ यथा पुरा । भारत! वे दोनों रथियोंमें श्रेष्ठ और दुर्जय वीर थे। दोनों ही कान्ति और दीप्तिमें चन्द्रमा और सूर्यके समान जान पड़ते थे और भारत! दुःशासन तथा अर्जुन दोनों वीर वृत्रासुर एवं इन्द्रके समान तेजस्वी थे। वे दोनों क्रोधमें भरकर एक-दूसरेके वधकी अभिलाषा रखते थे। उस महायुद्धमें वे उसी प्रकार एक-दूसरेसे भिड़े हुए थे
संजय म्हणाला—त्या महासंग्रामात दुःशासन आणि अर्जुन—दोघेही वीर, वृत्र व इंद्रासमान तेजस्वी—एकमेकांवर धावून आले. जसे पूर्वकाळी मयासुर आणि शक्र (इंद्र) युद्धात भिडले होते, तसेच क्रोधाने प्रेरित होऊन, परस्परवधाची इच्छा धरून, हे दोघेही समोरासमोर भिडले।
Verse 32
ततोडर्जुनो जातमन्युर्वाष्णेयं वीक्ष्य पीडितम्
संजय म्हणाला—तेव्हा अर्जुनाचा क्रोध उसळला; वाष्णेय (श्रीकृष्ण) पीडित झालेला पाहून तो अधिकच रोषाने भरला।
Verse 33
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे,(यथैव पन्नगा राजंस्तटाकं तृषितास्तथा ।) वे नाराच रणक्षेत्रमें दःशासनका कवच विदीर्ण करके उसका रक्त पीने लगे, मानो प्यासे सर्प तालाबमें घुस गये हों
संजय म्हणाला—रणात त्यांनी त्याचे कवच फोडून त्याचे रक्त प्याले; हे राजन्! जसे तहानलेले सर्प तळ्यात शिरून पाणी पितात तसे।
Verse 34
दुःशासनस्सत्रिभि: क्रुद्धः पार्थ विव्याध पत्रिभि: | ललाटे भरतश्रेष्ठ शरै: संनतपर्वभि:,भरतश्रेष्ठ) तब दुःशासनने कुपित होकर अर्जुनके ललाटमें झुकी हुई गाँठवाले तीन पंखयुक्त बाण मारे
संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ! तेव्हा दुःशासन क्रुद्ध होऊन पार्थाच्या (अर्जुनाच्या) ललाटावर खाली वाकलेल्या सांध्यांचे, पिसांनी युक्त असे तीन बाण रोवून मारले।
Verse 35
ललाटस्थैस्तु तैर्बाणै: शुशुभे पाण्डवो रणे | यथा मेरुर्महाराज शज्ैरत्यर्थमुच्छितै:
संजय म्हणाला—कपाळात रुतलेल्या त्या बाणांनी पांडुपुत्र अर्जुन रणांगणात असा शोभून दिसू लागला, महाराज, जसा अत्युच्च शिखरांनी सुशोभित मेरुपर्वत।
Verse 36
सो&5तिविद्धो महेष्वास: पुत्रेण तव धन्विना । व्यराजत रणे पार्थ: किंशुकः पुष्पवानिव,आपके धनुर्धर पुत्रद्वारा युद्धमें अधिक घायल किये जानेपर महाधनुर्धर अर्जुन खिले हुए पलाशवृक्षके समान शोभा पाने लगे
संजय म्हणाला—तुझ्या धनुर्धर पुत्राने वारंवार अधिक जखमी केले तरीही महाधनुर्धर पार्थ अर्जुन रणांगणात असा उजळून निघाला, जसा फुलांनी बहरलेला किंशुक (पलाश) वृक्ष।
Verse 37
दुःशासनं ततः क्रुद्ध पीडयामास पाण्डव: । पर्वणीय सुसंक्रुद्धो राहु: पूर्ण निशाकरम्
संजय म्हणाला—त्यानंतर क्रोधाने पेटलेल्या पांडव अर्जुनाने दुःशासनाला तसा छळू लागला, जसा पौर्णिमेच्या दिवशी अत्यंत क्रुद्ध राहू पूर्ण चंद्राला ग्रासून पीडा देतो।
Verse 38
पीड्यमानो बलवता पुत्रस्तव विशाम्पते । विव्याध समरे पार्थ कड्कपत्रै: शिलाशितै:
संजय म्हणाला—हे प्रजानाथ! बलवान अर्जुनाने दडपले तरी तुझ्या पुत्राने रणांगणात दगडावर धार लावून तीक्ष्ण केलेल्या कंक-पत्रयुक्त बाणांनी पार्थाला भेदले.
Verse 39
तस्य पार्थो धनुश्कछित्त्वा रथं चास्य त्रिभि: शरै: । आजघान ततः पश्चात् पुत्र ते निशितै: शरैः
संजय म्हणाला—मग पार्थ अर्जुनाने त्याचे धनुष्य छेदून टाकले आणि तीन बाणांनी त्याचा रथही फोडून टाकला. त्यानंतर, हे राजन्, तीक्ष्ण बाणांनी तुझ्या पुत्रावर वारंवार प्रहार करून त्याला चांगलेच जखमी केले.
Verse 40
सोअन्यत् कार्मुकमादाय भीष्मस्य प्रमुखे स्थित: । अर्जुनं पञ्चविंशत्या बाह्दोरुरसि चार्पयत्,तब दुःशासनने दूसरा धनुष ले भीष्मके सामने खड़े होकर अर्जुनकी दोनों भुजाओं और छातीमें पचीस बाण मारे
संजय म्हणाला—तेव्हा दुःशासनाने दुसरे धनुष्य उचलून भीष्मांच्या समोर उभा राहून अर्जुनाच्या दोन्ही भुजा व उरावर पंचवीस बाण मारले।
Verse 41
तस्य क़रुद्धो महाराज पाण्डव: शत्रुतापन: । अप्रैषीद् विशिखान् घोरान् यमदण्डोपमान् बहून्
संजय म्हणाला—महाराज! शत्रूंना संताप देणारा पांडव अर्जुन त्याच्यावर क्रुद्ध होऊन दुःशासनावर यमदंडासारखे भयंकर अनेक बाण सोडू लागला।
Verse 42
अप्राप्तानेव तान् बाणांश्विच्छेद तनयस्तव । यतमानस्य पार्थस्य तदद्भुतमिवाभवत्,परंतु आपके पुत्रने अर्जुनके प्रयत्नशील होते हुए भी उन बाणोंको अपने पास आनेके पहले ही काट डाला। वह एक अद्भुत-सी बात थी
संजय म्हणाला—परंतु तुमच्या पुत्राने ते बाण जवळ येण्यापूर्वीच छेदून टाकले; प्रयत्नशील पार्थासमोर ते जणू अद्भुतच घडले।
Verse 43
पार्थ च निशितैर्बाणैरविध्यत् तनयस्तव । ततः क्रुद्धों रणे पार्थ: शरान् संधाय कार्मुके
संजय म्हणाला—तुमच्या पुत्राने तीक्ष्ण बाणांनी पार्थाला विद्ध केले. तेव्हा रणात क्रुद्ध झालेला पार्थ धनुष्यावर बाण चढवून संधान करू लागला।
Verse 44
न्यमज्जंस्ते महाराज तस्य काये महात्मन:
संजय म्हणाला—महाराज! ते बाण त्या महात्म्याच्या देहात रुतून बसले।
Verse 45
यथा हंसा महाराज तडागं प्राप्प भारत । महाराज! भरतनन्दन! जैसे हंस तालाबमें पहुँचकर उसके भीतर गोते लगाते हैं, उसी प्रकार वे बाण महामना दुःशासनके शरीरमें धँस गये ।।
संजय म्हणाला—हे महाराज, हे भरतनंदना! जसे हंस सरोवरास येऊन त्याच्या पाण्यात डुबक्या मारतात, तसे ते बाण महामना दुःशासनाच्या देहात खोलवर रुतले. महात्मा पांडुनंदन अर्जुनाने पीडित झालेला तुझा पुत्र दुःशासन रणात अर्जुनाला सोडून त्वरित भीष्माच्या रथावर जाऊन बसला. त्या वेळी अगाध समुद्रात बुडणाऱ्या दुःशासनासाठी भीष्म जणू द्वीप—आश्रयस्थान—ठरला.
Verse 46
हित्वा पार्थ रणे तूर्ण भीष्मस्य रथमाव्रजत् । अगाधे मज्जतस्तस्य द्वीपो भीष्मो5भवत् तदा
रणात पार्थाला (अर्जुनाला) सोडून दुःशासन त्वरित भीष्माच्या रथाकडे गेला. त्या वेळी अगाध समुद्रात बुडणाऱ्यासाठी जसा द्वीप आधार ठरतो, तसा भीष्म त्याच्यासाठी आश्रय झाला.
Verse 47
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां पुत्रस्तव विशाम्पते । अवारयत् तत: शूरो भूय एव पराक्रमी
हे प्रजानाथ! नंतर शुद्धीवर येताच तुझ्या पुत्राने पुन्हा पराक्रम दाखविला; तो शूर वीर पुन्हा पुढे सरसावून अर्जुनाला अडवू लागला.
Verse 48
शरै: सुनिशितै: पार्थ यथा वृत्र पुरंदर: । निर्बिभेद महाकायो विव्यथे नैव चार्जुन:
अत्यंत तीक्ष्ण बाणांनी महाकाय दुःशासनाने अर्जुनाला तसेच भेदले, जसे वृत्रहंता पुरंदर इंद्र वृत्राला रोखून भेदतो; तरीही बाणांनी जखमी होऊनसुद्धा अर्जुन किंचितही व्यथित झाला नाही.
Verse 66
समाद्रवन्त गाड़ेयं श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् । प्रजानाथ! नकुल, सहदेव, पराक्रमी धर्मराज युधिष्ठिर तथा दूसरे समस्त सैनिक अर्जुनका उपर्युक्त वचन सुनकर भीष्मजीकी ओर बढ़ने लगे
हे प्रजानाथ! पार्थाचे (अर्जुनाचे) वचन ऐकून नकुल, सहदेव, पराक्रमी धर्मराज युधिष्ठिर आणि इतर सर्व सैनिक भीष्माकडे धावू लागले.
Verse 106
त्वरमाणो महाराज सौमदत्तिन्यवारयत् । महाराज! भीमसेन भी अत्यन्त क्रोधमें भरकर गंगानन्दन भीष्मका वध करना चाहते थे; परंतु सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवाने तुरंत आकर उन्हें आगे बढ़नेसे रोक दिया
संजय म्हणाला—महाराज, तो धावून पुढे जात असता सोमदत्तपुत्राने त्याला आडवले. भीमसेनही प्रचंड क्रोधाने भरून गंगानंदन भीष्माचा वध करण्यास धावला; पण सोमदत्तपुत्र भूरिश्रवाने तत्काळ पुढे येऊन त्याचा उग्र वेग रोखला.
Verse 110
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अर्जुनदुःशासनसमागमे दशाधिकशततमोड<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अर्जुन-दुःशासन-समागमे दशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 116
विकर्णो वारयामास इच्छन् भीष्मस्य जीवितम् | इसी प्रकार शूरवीर नकुल बहुत-से सायकोंकी वर्षा कर रहे थे, परंतु भीष्मके जीवनकी रक्षा चाहनेवाले विकर्णने उन्हें रोक दिया
संजय म्हणाला—भीष्माचे प्राण वाचावेत अशी इच्छा धरून विकर्णाने आक्रमण रोखले. शूर नकुल अनेक बाणांची वर्षा करीत होता; तरी भीष्मरक्षणासाठी विकर्णाने त्याला पुढे जाऊ दिले नाही.
Verse 126
वारयामास संक्रुद्ध: कृप: शारद्वतो युधि । राजन! युद्धस्थलमें भीष्मके रथकी ओर जाते हुए सहदेवको कुपित हुए शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने रोक दिया
संजय म्हणाला—राजन्, युद्धात क्रुद्ध झालेल्या शरद्वानपुत्र कृपाचार्यांनी सहदेवाला रोखले. सहदेव भीष्माच्या रथाकडे जात असता, संतप्त कृपांनी त्याला पुढे जाऊ दिले नाही.
Verse 136
भीष्मस्य निधन प्रेप्सुं दुर्मुखो 5भ्यद्रवद् बली । भीष्मकी मृत्यु चाहनेवाले क्रूरकर्मा राक्षस महाबली भीमसेनकुमार घटोत्कचपर बलवान दुर्मुखने आक्रमण किया
संजय म्हणाला—भीष्माचा अंत घडवावा अशी इच्छा धरून बलवान दुर्मुख धावून पुढे आला. क्रूरकर्मा महाबली दुर्मुखाने भीमसेनपुत्र राक्षस घटोत्कचावर आक्रमण केले.
Verse 186
दुःशासनो महेष्वासो वारयामास संयुगे | महाराज! दसों दिशाओंको प्रकाशित करते हुए वेगशाली वीर अर्जुन युद्धमें शिखण्डीको आगे करके भीष्मको मारना चाहते थे। उस समय महाधनुर्धर दुःशासनने युद्धके मैदानमें आकर उन्हें रोका
संजय म्हणाला—महाराज! वेगवान वीर अर्जुन जणू दहा दिशांना प्रकाश देत, शिखंडीला पुढे करून रणात भीष्माचा वध करावयास निघाला. तेव्हाच महाधनुर्धर दुःशासन रणभूमीवर येऊन त्यास अडवू लागला.
Verse 196
भीष्मस्याभिमुखान् यातान् वारयामासुराहवे । राजन! इसी प्रकार आपके अन्य योद्धाओंने भीष्मके सम्मुख गये हुए पाण्डव महारथियोंको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोक दिया
संजय म्हणाला—रणात भीष्माच्या समोर सरळ चाल करून येणाऱ्यांना त्यांनी अडविले. राजन्! त्याचप्रमाणे तुमच्या इतर योद्ध्यांनीही भीष्मासमोर गेलेल्या पांडव महारथींना पुढे सरकू दिले नाही.
Verse 246
अवारयन्त संहृष्टास्तावका: पुरुषर्षभा: । युद्धमें प्रलयकालीन जलप्रवाहके समान आते हुए उन वीरोंको आपकी सेनाके श्रेष्ठ पुरुषोंने हर्ष और उत्साहमें भरकर रोका
संजय म्हणाला—हर्षाने भरलेले तुमचे पुरुषसिंह त्यांना अडवू लागले. प्रलयकाळच्या जलप्रवाहासारखे धावून येणाऱ्या त्या वीरांना तुमच्या सेनेतील श्रेष्ठ पुरुषांनी उत्साहाने रोखले.
Verse 256
भीष्मस्य जीविताकाड्क्षी धनंजयमुपाद्रवत् महाराज! महारथी दुःशासनने भय छोड़कर भीष्मकी जीवन-रक्षाके लिये धनंजयपर धावा किया
संजय म्हणाला—महाराज! भीष्माचे प्राण वाचावेत या इच्छेने महारथी दुःशासनाने भय झुगारून धनंजयावर धावा केला.
Verse 266
अभ्यद्रवन्त संग्रामे तव पुत्रान् महारथा: । इसी प्रकार शूरवीर महारथी पाण्डवोंने युद्धमें गंगानन्दन भीष्मके रथकी ओर खड़े हुए आपके पुत्रोंपर आक्रमण किया
संजय म्हणाला—रणात महारथींनी तुमच्या पुत्रांवर धावा केला. अशा रीतीने गंगानंदन भीष्माच्या रथाजवळ उभ्या असलेल्या तुमच्या पुत्रांवर शूर पांडव महारथींनी आक्रमण केले.
Verse 276
दुःशासनर थं प्राप्य यत् पार्थो नात्यवर्तत । प्रजानाथ! वहाँ हमने सबसे अद्भुत और विचित्र बात यह देखी कि अर्जुन दुःशासनके रथके पास पहुँचकर वहाँसे आगे न बढ़ सके
संजय म्हणाला—प्रजानाथ! पार्थ (अर्जुन) दुःशासनाच्या रथाजवळ पोहोचूनही त्यापुढे गेला नाही. तेथे आम्ही एक अत्यंत अद्भुत व विचित्र गोष्ट पाहिली—दुःशासनाच्या रथापर्यंत येऊनही अर्जुन पुढे सरकू शकला नाही.
Verse 283
तथैव पाण्डवं क्रुद्धं तव पुत्रो न््यवारयत् । जैसे तटकी भूमि विक्षुब्ध जलराशिवाले महासागरको रोके रहती है, उसी प्रकार आपके पुत्रने क्रोधमें भरे हुए अर्जुनको रोक दिया था
संजय म्हणाला—त्याचप्रमाणे तुमच्या पुत्राने क्रुद्ध झालेल्या पांडवाला (अर्जुनाला) रोखले. जशी तटभूमी खवळलेल्या जलराशीचा महासागर आवरते, तशीच तुमच्या पुत्राने क्रोधाने पेटलेल्या अर्जुनाला थांबविले.
Verse 316
वासुदेवं च विंशत्या ताडयामास संयुगे । महाराज! दुःशासनने तीन बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन अर्जुनको और बीस बाणोंसे वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णको युद्धमें घायल किया
संजय म्हणाला—महाराज! युद्धात दुःशासनाने तीन बाणांनी पांडुनंदन अर्जुनाला आणि वीस बाणांनी वसुदेवनंदन श्रीकृष्णाला जखमी केले.
Verse 326
दुःशासनं शतेनाजौ नाराचानां समार्पयत् | भगवान् श्रीकृष्णको बाणोंसे पीड़ित हुआ देख अर्जुनका क्रोध उभड़ आया और उन्होंने दुःशासनको युद्धमें सौ नाराचोंसे घायल कर दिया
संजय म्हणाला—भगवान श्रीकृष्ण बाणांनी पीडित झालेला पाहताच अर्जुनाचा क्रोध उसळला. मग त्यांनी युद्धात दुःशासनावर शंभर नाराच सोडून त्याला अत्यंत जखमी केले.
Verse 436
प्रेषयामास समरे स्वर्णपुड्खाजञ्छिलाशितान् | बाणोंको काटनेके पश्चात् आपके पुत्रने कुन्तीकुमार अर्जुनको तीखे बाणोंद्वारा बींध डाला
संजय म्हणाला—समरात अर्जुनाने स्वर्णपुड्खयुक्त व शिळेवर घासून धार लावलेले बाण सोडले. ते बाण छेदून तुमच्या पुत्राने तीक्ष्ण बाणांनी कुंतीकुमार अर्जुनाला भेदले. तेव्हा रणांगणात क्रुद्ध झालेल्या अर्जुनाने स्वर्णपंखयुक्त, शिलाघृष्ट तीक्ष्ण बाण धनुष्यावर संधान करून दुःशासनावर सोडले.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly stages the conflict between strategic necessity and vow-bound restraint: Bhīṣma remains militarily central, yet his personal code constrains how he engages Śikhaṇḍin, creating an ethically conditioned tactical vulnerability.
The takeaway is decision-clarity under complexity: identify the decisive impediment to a justifiable objective, concentrate effort there, and act with disciplined focus rather than dispersing agency across secondary engagements.
No explicit phalaśruti is presented in this chapter; its meta-level function is structural—reframing the campaign around the necessity of addressing Bhīṣma as a decisive condition for subsequent narrative resolution.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.