Adhyaya 26

Verse 1

युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! देवता और ऋषियोंने श्राद्धके समय देवकार्य तथा पितृकार्यमें जिस-जिस कर्मका विधान किया है, उसका वर्णन मैं आपके मुखसे सुनना चाहता हूँ

युधिष्ठिर म्हणाला—पितामह! श्राद्धकाळी देवकार्य आणि पितृकार्य यांत देवता व ऋषींनी ज्या-ज्या कर्मांचे विधान केले आहे, त्याचे क्रमवार वर्णन मला आपल्या मुखातून ऐकायचे आहे.

Verse 2

भीष्म उवाच दैवं पौर्वाह्निकं कुर्यादपराह्ने तु पैतृकम्‌ मड़लाचारसम्पन्न: कृतशौच: प्रयत्नवान्‌

भीष्म म्हणाले—राजन्! पूर्वाह्नात देवसंबंधी कर्म व दान करावे आणि अपराह्नात पितृसंबंधी कर्म व दान करावे. स्नानादि करून शुद्ध होऊन, मांगलिक आचारांनी युक्त व प्रयत्नशील राहून हे सर्व करावे.

Verse 3

मनुष्याणां तु मध्याल्ले प्रदद्यादुपपत्तिभि: । कालहीनं तु यद्‌ दानं तं भागं रक्षसां विदु:

भीष्म म्हणाले—राजन्! मनुष्यांनी मध्याह्नी यथोचित रीतीने दान करावे. परंतु अयोग्य वेळी केलेले दान राक्षसांचा भाग मानले जाते.

Verse 4

लड़घितं चावलीढं च कलिपूर्व च यत्‌ कृतम्‌ रजस्वलाभिदृष्टं च तं भागं रक्षसां विदु:

भीष्म म्हणाले—जे अन्न कुणी लंघून गेले असेल, चाटले असेल, भांडण-तंट्याच्या मध्ये तयार झाले असेल, किंवा रजस्वला स्त्रीच्या नजरेस पडले असेल—ते राक्षसांचा भाग मानतात.

Verse 5

अवषुष्ट च यद्‌ भुक्तमव्रतेन च भारत । परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदु:

भीष्म म्हणाले—हे भरतनंदना! ज्याबद्दल लोकांत घोषणा झाली असेल, जे व्रतहीन मनुष्याने खाल्ले असेल, किंवा ज्याला कुत्र्याने स्पर्श केला असेल—ते अन्नही राक्षसांचा भाग समजतात.

Verse 6

केशकीटावपतित क्षुत॑ श्वभिरवेक्षितम्‌ रुदितं चावधूतं च त॑ भागं रक्षसां विदु:

भीष्म म्हणाले—ज्या अन्नात केस किंवा किडे पडले असतील, जे शिंकेमुळे दूषित झाले असेल, ज्यावर कुत्र्यांची नजर पडली असेल, आणि जे रडत किंवा तुच्छतेने दिले गेले असेल—तेही राक्षसांचा भाग मानतात.

Verse 7

निरोड्कारेण यद्‌ भुक्तं सशस्त्रेण च भारत । दुरात्मना च यद्‌ भुक्तं तं भागं रक्षसां विदु:

भीष्म म्हणाले—हे भरतनंदना! ज्यातून आधी परवानगी नसलेल्या व्यक्तीने खाल्ले असेल, किंवा शस्त्रधारी अथवा दुरात्म्याने ज्याचा उपयोग केला असेल—ते अन्नही राक्षसांचा भाग म्हणतात.

Verse 8

परोच्छिष्टं च यद्‌ भुक्तं परिभुक्त च यद्‌ भवेत्‌ । दैवे पित्रये च सततं त॑ भागं रक्षसां विदु:

भीष्म म्हणाले—जे अन्न दुसऱ्याचे उच्छिष्ट झाले आहे, ज्यातून कोणी खाल्ले आहे, तसेच देव व पितरांना नियत भाग अर्पण न करता जे स्वतः भोगले जाते—दैवकर्म व पितृकर्मात ते अन्न सदैव राक्षसांचा भाग मानले जाते.

Verse 9

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यच्छाद्ध॑ परिविष्यते । त्रिभिर्वर्णैर्नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदु:

भीष्म म्हणाले—नरश्रेष्ठ! श्राद्धात वैदिक मंत्रांशिवाय व विधिविधानांशिवाय जे अन्न परोसे जाते, ते तीनही वर्णांतील लोक राक्षसांचा भाग मानतात.

Verse 10

आज्याहुतिं विना चैव यत्किंचित्‌ परिविष्यते । दुराचारैश्व यद्‌ भुक्त तं भागं रक्षसां विदु:

भीष्म म्हणाले—घृताहुती न देता जे काही परोसे जाते, तसेच दुराचारी लोक जे खातात—तो भाग राक्षसांचा आहे असे जाणावे.

Verse 11

अत ऊर्ध्व विसर्गस्य परीक्षां ब्राह्मणे शूणु

भीष्म म्हणाले—आता पुढे दान व भोजनासाठी ब्राह्मणाची परीक्षा कशी करावी ते ऐक. राजन्! जे ब्राह्मण आचारभ्रष्ट (पतित) झाले आहेत, जे जडबुद्धी आहेत किंवा उन्मत्त झाले आहेत—ते देवकार्य वा पितृकार्य यांसाठी निमंत्रणास योग्य नाहीत.

Verse 12

यावन्त: पतिता विप्रा जडोन्मत्तास्तथैव च । दैवे वाप्यथ पित्रये वा राजन्‌ ना्हन्ति केतनम्‌

भीष्म म्हणाले—राजन्! जेवढे ब्राह्मण आचारभ्रष्ट (पतित), जडबुद्धी किंवा उन्मत्त आहेत—देवकार्य असो वा पितृकार्य, कोणत्याही कार्यात ते निमंत्रणास योग्य नाहीत.

Verse 13

श्वित्री क्लीबश्व कुछ्ठी च तथा यक्ष्महतश्न यः । अपस्मारी च यश्चान्धो राजन्‌ नाहन्ति केतनम्‌

भीष्म म्हणाले—राजन्! ज्यांच्या अंगावर श्वेत डाग (श्वित्री) आहेत, जे नपुंसक, कुष्ठरोगी, राजयक्ष्माग्रस्त, अपस्मार (मिरगी) रोगी किंवा अंध आहेत—असे लोक श्राद्धकर्मात निमंत्रणास पात्र मानले जात नाहीत।

Verse 14

चिकित्सका देवलका वृथा नियमधारिण: । सोमविक्रयिणश्वैव राजन्‌ नाहन्ति केतनम्‌,नरेश्वर! चिकित्सक या वैद्य, देवालयके पुजारी, पाखण्डी और सोमरस बेचनेवाले ब्राह्मण निमन्त्रण देने योग्य नहीं हैं

भीष्म म्हणाले—नरेश्वर! वैद्य, देवालयावर अवलंबून असलेले पुजारी, व्यर्थ नियम धारण करणारे ढोंगी, तसेच सोमरस विकणारे—हेही निमंत्रणास योग्य नाहीत।

Verse 15

गायना नर्तकाश्नैव प्लवका वादकास्तथा । कथका योधकाश्चैव राजन्‌ नाहहन्ति केतनम्‌

भीष्म म्हणाले—राजन्! गायक, नर्तक, कसरती/कलाबाज, वादक, कथक (कथावाचक) आणि मल्ल/युद्ध-प्रशिक्षक—हेही निमंत्रणास पात्र नाहीत।

Verse 16

राजन! जो गाते-बजाते, नाचते, खेल-कूदकर तमाशा दिखाते, व्यर्थकी बातें बनाते और पहलवानी करते हैं, वे भी निमन्त्रण पानेके अधिकारी नहीं हैं ।।

भीष्म म्हणाले—नरेश्वर! जे शूद्रांसाठी यज्ञ करतात, जे त्यांना अध्यापन करतात, आणि जे त्यांचे शिष्य होऊन त्यांच्याकडून शिक्षण घेतात—तेही श्राद्धादी कर्मात निमंत्रणास योग्य नाहीत।

Verse 17

अनुयोक्ता च यो विप्रो अनुयुक्तश्चन भारत । नाहतस्तावघपि श्राद्ध ब्रहद्मविक्रयिणौ हि तो

भीष्म म्हणाले—भरतनंदना! जो ब्राह्मण वेतन घेऊन अध्यापन करतो आणि जो वेतन देऊन अध्ययन करतो—हे दोघेही ब्रह्मविद्या (वेदविद्या) विकणारेच होत; म्हणून ते निर्दोष असले तरी श्राद्धात समाविष्ट करण्यास योग्य नाहीत।

Verse 18

अग्रणीर्य: कृत: पूर्व वर्णावरपरिग्रह: । ब्राह्मण: सर्वविद्योडपि राजन्‌ नाहति केतनम्‌

भीष्म म्हणाले—राजन्! जो ब्राह्मण पूर्वी समाजाचा अग्रणी होता, पण नंतर वर्णमर्यादेच्या विरुद्ध (शूद्र-स्त्री इत्यादींशी) अनुचित विवाह करतो, तो सर्व विद्यांत निपुण असला तरी श्राद्धास बोलावण्यास योग्य नाही।

Verse 19

अनग्नयश्न ये विप्रा मृतनिर्यातकाश्न ये । स्तेनाश्न पतिताश्चैव राजन नाहन्ति केतनम्‌

भीष्म म्हणाले—राजन्! जे ब्राह्मण अग्निहोत्र करीत नाहीत, जे प्रेतवाहन करून उपजीविका करतात, जे चोरीच्या अन्नावर जगतात आणि जे पापामुळे पतित झाले आहेत—ते श्राद्धास बोलावण्यास योग्य नाहीत।

Verse 20

अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपूर्वाश्न भारत । पत्रिकापूर्वपुत्राश्न श्राद्धे नाहन्ति केतनम्‌

भीष्म म्हणाले—भारत! ज्यांचा पूर्वपरिचय नाही, जे टोळी-गटाचे पुढारी म्हणून वावरतात, आणि जे पुत्रिका-धर्माप्रमाणे दिलेल्या कन्येपासून जन्मून मातामहाच्या घरी राहतात—असे ब्राह्मणही श्राद्धास निमंत्रणास योग्य नाहीत।

Verse 21

ऋणकर्ता च यो राजन यश्न वार्धुषिको नर: । प्राणिविक्रयवृत्तिश्व राजन नाहन्ति केतनम्‌

भीष्म म्हणाले—राजन्! जो मनुष्य कर्ज करतो, जो सावकारीने उपजीविका करतो, आणि जो प्राण्यांच्या खरेदी-विक्रीवर जगतो—असे लोक, राजन्, उत्तम कीर्ती (केतन) मिळवत नाहीत।

Verse 22

राजन! जो ब्राह्मण रुपया-पैसा बढ़ानेके लिये लोगोंको ब्याजपर ऋण देता हो अथवा जो सस्ता अन्न खरीदकर उसे मँहगे भावपर बेचता और उसका मुनाफा खाता हो अथवा प्राणियोंके क्रय-विक्रयसे जीविका चलाता हो, ऐसे ब्राह्मण श्राद्धमें बुलाने योग्य नहीं हैं ।।

भीष्म म्हणाले—राजन्! जे ब्राह्मण धनवृद्धीसाठी व्याजाने कर्ज देतात, किंवा स्वस्त धान्य विकत घेऊन महागात विकून नफा खातात, अथवा प्राण्यांच्या खरेदी-विक्रीवर उपजीविका करतात—ते श्राद्धास बोलावण्यास योग्य नाहीत। आणि हे भरतश्रेष्ठा! जे स्त्रीच्या कमाईवर जगतात, वेश्येशी संबंधित (पती/रक्षक) असतात, तसेच गायत्री-जप व संध्या-वंदन सोडतात—तेही श्राद्धात सन्मानाने बसविण्यास योग्य नाहीत।

Verse 23

श्राद्धे दैवे च निर्दिष्टो ब्राह्मणो भरतर्षभ । दातुः प्रतिग्रहीतुश्न शृणुष्वानुग्रह पुन:

भीष्म म्हणाले—भरतश्रेष्ठा! देवयज्ञ व श्राद्धकर्मात जे ब्राह्मण वर्ज्य आहेत, त्यांचा निर्देश पूर्वीच केला आहे. आता पुन्हा ऐक—अनुग्रहपूर्वक दिलेल्या विशेष सवलतीनुसार—दान देणारे व दान स्वीकारणारे यांचे ते गुण सांगतो, ज्यांमुळे सामान्यतः निषिद्ध असले तरीही काहीजण श्राद्धात ग्राह्य मानले जातात.

Verse 24

चीर्णव्रता गुणैर्युक्ता भवेयुर्येडपि कर्षका: । सावित्रीज्ञा: क्रियावन्तस्ते राजन्‌ केतनक्षमा:

राजन्! जे ब्राह्मण व्रतपालन करणारे, सद्गुणसंपन्न, क्रियानिष्ठ आणि सावित्री (गायत्री) जाणणारे आहेत, ते उपजीविकेसाठी शेती करत असले तरीही श्राद्धात निमंत्रणास योग्य आहेत.

Verse 25

क्षात्रधर्मिणमप्याजी केतयेत्‌ कुलजं द्विजम्‌ । न त्वेव वणिजं तात श्राद्धे च परिकल्पयेत्‌

तात! जो कुलीन ब्राह्मण रणांगणात क्षात्रधर्म पाळतो, त्यालाही श्राद्धात निमंत्रित करावे; पण जो वाणिज्य करतो, त्याला श्राद्धात कधीही समाविष्ट करू नये.

Verse 26

अन्निहोत्री च यो विप्रो ग्रामवासी च यो भवेत्‌ | अस्तेनश्वातिथिज्ञश्न स राजन्‌ केतनक्षम:

राजन्! जो ब्राह्मण अग्निहोत्र करणारा, आपल्या गावात राहणारा, चोरी न करणारा आणि अतिथिसत्कारात कुशल असेल—तो श्राद्धात निमंत्रणास योग्य आहे.

Verse 27

सावित्रीं जपते यस्तु त्रिकालं भरतर्षभ । भिक्षावृत्ति: कियावांश्व स राजन्‌ केतनक्षम:

भरतभूषण नरेशा! जो तीनही काळ सावित्री (गायत्री) जपतो, भिक्षेवर उपजीविका करतो आणि क्रियानिष्ठ असतो—तो श्राद्धात निमंत्रणास पात्र आहे.

Verse 28

उदितास्तमितो यश्व तथैवास्तमितोदित: । अहिंस्नश्वाल्पदोषश्न स राजन्‌ केतनक्षम:

भीष्म म्हणाले—राजन्! जो ब्राह्मण कधी उन्नत होतो, कधी अवनत, आणि पुन्हा उन्नत होतो—तरीही कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करत नाही, तो अल्प दोष असला तरी श्राद्धास निमंत्रणास योग्य आहे.

Verse 29

अकल्कको हातर्कश्न ब्राह्मणो भरतर्षभ । संसर्गे भैक्ष्यवृत्तिश्न स राजन्‌ केतनक्षम:

भरतश्रेष्ठ! जो ब्राह्मण दंभहीन आहे, निरर्थक तर्क-वितर्क करत नाही, आणि घरोगरी भिक्षा मागून उपजीविका करतो—संगतीस योग्य—तो, राजन्, निमंत्रणास पात्र आहे.

Verse 30

अव्रती कितव: स्तेन: प्राणिविक्रयिको वणिक्‌ । पश्चाच्च पीतवान्‌ सोमं स राजन्‌ केतनक्षम:

राजन्! जो व्रतहीन, धूर्त जुगारी, चोर, प्राण्यांचा क्रय-विक्रय करणारा आणि वाणिज्यवृत्तीने उपजीविका करणारा असला, तरी नंतर विधिपूर्वक यज्ञ करून त्यात सोमपान केले असेल—तोही निमंत्रणास पात्र आहे.

Verse 31

अर्जयित्वा धन पूर्व दारुणैरपि कर्मभि: । भवेत्‌ सर्वातिथि: पश्चात्‌ स राजन्‌ केतनक्षम:

राजन्! जो प्रथम कठोर कर्मांनीही धन मिळवतो आणि नंतर सर्व प्रकारे अतिथींची सेवा करणारा होतो—तो श्राद्धास बोलावण्यास योग्य आहे.

Verse 32

ब्रह्मविक्रयनिर्दिष्ट स्त्रिया यच्चार्जितं धनम्‌ । अदेयं पितृविप्रेभ्यो यच्च क्लैब्यादुपार्जितम्‌

जे धन वेद (ब्रह्म) विकून मिळविलेले असेल, किंवा स्त्रीच्या कमाईतून आलेले असेल, अथवा भेकडपणा/दीनता दाखवून (क्लैब्याने) उपार्जित केलेले असेल—ते धन पितृकार्याकरिता श्राद्धात ब्राह्मणांना देण्यास योग्य नाही.

Verse 33

क्रियमाणे5पवर्गे च यो द्विजो भरतर्षभ । न व्याहरति यद्युक्त तस्याधर्मो गवानृतम्‌

भीष्म म्हणाले— हे भरतश्रेष्ठ! अपवर्ग (मोक्षप्रद) कर्म चालू असताना जो द्विज योग्य व विधिसंमत वचन उच्चारत नाही, त्याचे ते मौनच अधर्म ठरते—गायीविषयी खोटे बोलण्याइतके महापातक।

Verse 34

भरतश्रेष्ठ! जो ब्राह्मण श्राद्धकी समाप्ति होनेपर “अस्तु स्वधा” आदि तत्कालोचित वचनोंका प्रयोग नहीं करता है, उसे गायकी झूठी शपथ खानेका पाप लगता है ।।

भीष्म म्हणाले— हे भरतश्रेष्ठ! श्राद्ध समाप्त होताना जो ब्राह्मण “अस्तु स्वधा” इत्यादी कालोचित वचन उच्चारत नाही, त्याला गायीविषयी खोटी शपथ घेतल्यासारखे पाप लागते. हे युधिष्ठिर! ज्या दिवशी सुपात्र ब्राह्मण, दही-तूप, अमावास्येची तिथी आणि वनातील कंद-मुळे व फळांचा गर मिळतो—तोच दिवस श्राद्धासाठी उत्तम काळ होय.

Verse 35

(मुहूर्तानां त्रय॑ पूर्वमह्नः प्रातरिति स्मृतम्‌ । जपथध्यानादिभिस्तस्मिन्‌ विप्रैः कार्य शुभव्रतम्‌ ।।

भीष्म म्हणाले— दिवसाचे पहिले तीन मुहूर्त ‘प्रातःकाल’ म्हणून स्मृत आहेत. त्या वेळी ब्राह्मणांनी जप-ध्यान इत्यादींनी स्वतःच्या कल्याणासाठी शुभ व्रतांचे आचरण करावे. त्यानंतरचे तीन मुहूर्त ‘संगव’ आणि त्यापुढचे तीन मुहूर्त ‘मध्याह्न’ म्हणतात. संगवकाळी लौकिक कामे करावीत; मध्याह्नकाळी स्नान व संध्यावंदन योग्य आहे. मध्याह्नानंतरचे तीन मुहूर्त ‘अपराह्न’—दिवसाचा चौथा भाग—पितृकार्यांस उपयुक्त. त्यानंतरचे तीन मुहूर्त ‘सायाह्न’ असून, विद्वान त्याला दिवस-रात्र यांचा संधिकाळ मानतात. ब्राह्मणाच्या घरी श्राद्ध समाप्तीला ‘स्वधा’ असे उच्चारल्याने पितर प्रसन्न होतात; आणि क्षत्रियाच्या घरी ‘पितरः प्रीयन्ताम्’ असे म्हणावे.

Verse 36

अपवर्गे तु वैश्यस्य श्राद्धकर्मणि भारत । अक्षय्यमभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत

भीष्म म्हणाले— हे भारत! वैश्याच्या श्राद्धकर्माच्या समाप्तीला ‘अक्षय्यम्’—‘हे दान अक्षय होवो’—असे म्हणावे; आणि हे भारत! शूद्राच्या श्राद्ध समाप्तीला ‘स्वस्ति’—‘कल्याण होवो’—असे उच्चारण योग्य आहे.

Verse 37

पुण्याहवाचनं दैवं ब्राह्मणस्य विधीयते । एतदेव निरोड्कार क्षत्रियस्य विधीयते

भीष्म म्हणाले— ब्राह्मणासाठी देवकर्म ‘पुण्याहवाचन’—मंगल-आह्वान व आशीर्वचन—असे विहित आहे; आणि क्षत्रियासाठी हाच हेतू ‘निरोड्कार’ द्वारा सिद्ध होतो.

Verse 38

इसी तरह जब ब्राह्मणके यहाँ देवकार्य होता हो, तब उसमें *कारसहित पुण्याहवाचनका विधान है (अर्थात्‌ 'पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु--आपलोग पुण्याहवाचन करें' ऐसा यजमानके कहनेपर ब्राह्मणोंको “३० पुण्याहम्‌ ३» पुण्याहम्‌” इस प्रकार कहना चाहिये)। यही वाक्य क्षत्रियके यहाँ बिना *कारके उच्चारण करना चाहिये ।।

भीष्म म्हणाले—याप्रमाणे ब्राह्मणाच्या घरी देवकार्य होत असता ‘पुण्याहवाचन’ हे *कारसहित विधिपूर्वक करावे. यजमानाने “पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु—आपण पुण्याहवाचन करा” असे म्हटल्यावर ब्राह्मणांनी “पुण्याहम्, पुण्याहम्” असे म्हणावे. क्षत्रियाच्या घरी तोच मंत्र *कार न उच्चारता म्हणावा. वैश्याच्या देवकर्मात “प्रीयन्तां देवताः” असे उच्चारावे. आता क्रमाने तीनही वर्णांच्या कर्मांचे विधिनिष्ठ विधान ऐक.

Verse 39

जातकर्मादिका: सर्वास्त्रिषु वर्णेषु भारत । ब्र्मक्षत्रे हि मन्त्रोक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर

भीष्म म्हणाले—हे भरतवंशी युधिष्ठिर! तीनही द्विजवर्णांत जातकर्म इत्यादी सर्व संस्कारांचे विधान आहे. ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य—या तिघांचेही संस्कार वेदमंत्रोच्चारासह विधिपूर्वक करावेत.

Verse 40

विप्रस्थ रशना मौज्जी मौर्वी राजन्यगामिनी । बाल्वजी होव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! उपनयनके समय ब्राह्मणको मूँजकी, क्षत्रियको प्रत्यज्जाकी और वैश्यको शणकी मेखला धारण करनी चाहिये। यही धर्म है

भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिर! उपनयनाच्या वेळी ब्राह्मणाने मूंजाची, क्षत्रियाने मौर्वी (धनुष्यदोऱ्याच्या तंतूची) आणि वैश्याने शण/सनाची मेखला धारण करावी. हाच धर्मनियम आहे.

Verse 41

(पालाशो द्विजदण्ड: स्यादश्वत्थ: क्षत्रियस्य तु । औदुम्बरश्न वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर ।।

भीष्म म्हणाले—ब्राह्मणाचा दंड पलाशाचा, क्षत्रियाचा अश्वत्थ (पिंपळ) आणि वैश्याचा उदुंबर (गूलर) यांचा असावा. युधिष्ठिर! हाच धर्म आहे. आता दान देणारा व दान घेणारा यांचा धर्म-अधर्म ऐक. ब्राह्मणाने असत्य बोलल्यास जे पातक सांगितले आहे, तेच क्षत्रियाला चौपट आणि वैश्याला आठपट लागते, असे स्मृत आहे.

Verse 42

नान्यत्र ब्राह्मणोश्रीयात्‌ पूर्व विप्रेण केतित: । यवीयान्‌ पशुहिंसायां तुल्यधर्मो भवेत्‌ स हि

भीष्म म्हणाले—जर एखाद्या ब्राह्मणाला आधीच दुसऱ्या ब्राह्मणाने श्राद्धासाठी निमंत्रित केले असेल, तर त्या निमंत्रित ब्राह्मणाने दुसरीकडे जाऊन भोजन करू नये. तो तसे केल्यास तो हीन मानला जातो आणि त्याला पशुहिंसेसमान दोष (पाप) लागतो.

Verse 43

तथा राजन्यवैश्याभ्यां यद्यश्नरीयात्तु केतित: । यवीयान्‌ पशुहिंसायां भागार्ध समवाप्लुयात्‌

भीष्म म्हणाले—राजन्! क्षत्रिय किंवा वैश्य यांनी आधीच विधिपूर्वक निमंत्रण दिले असता, तो मनुष्य ते सोडून दुसरीकडे जाऊन भोजन करील, तर तो निंद्य ठरतो आणि त्या भोजनासाठी झालेल्या पशुहिंसेच्या पापाचा अर्धा भाग त्याला लागतो।

Verse 44

दैवं वाप्यथवा पित्र्यं योडश्रीयाद ब्राह्मणादिषु । अस्नातो ब्राह्मणो राजंस्तस्याधर्मो गवानृतम्‌

राजन्! जो ब्राह्मण ब्राह्मणादि (त्रिवर्णांच्या) येथे देवयज्ञ किंवा पितृकार्य (श्राद्ध) प्रसंगी स्नान न करता भोजन करतो, त्या अस्नात ब्राह्मणास गौवर खोटी शपथ घेण्याइतके पाप लागते, असे सांगितले आहे।

Verse 45

आशीौचो ब्राह्मणो राजन्‌ यो+श्रीयाद्‌ ब्राह्मणादिषु । ज्ञानपूर्वमथो लोभात्‌ तस्याधर्मो गवानृतम्‌

राजन्! जो ब्राह्मण आपल्या घरी अशौच असतानाही लोभाने जाणूनबुजून दुसऱ्या ब्राह्मणादिकांच्या येथे श्राद्धाचे अन्न ग्रहण करतो, त्यालाही गौवर खोटी शपथ घेण्याइतके पाप लागते।

Verse 46

अर्थनान्येन यो लिप्सेत्‌ कर्मार्थ चैव भारत । आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मोडनृतं स्मृतम्‌

भीष्म म्हणाले—हे भारत! जो मनुष्य दुसरेच कारण सांगून त्याच्या आडून धन मिळवू पाहतो, किंवा ‘अमुक कर्म (यज्ञादि) करण्यासाठी मला धन द्या’ असे म्हणून दात्याला आपल्या बाजूला वळवतो, त्याच्यासाठी हे अधर्म आणि असत्य मानले गेले आहे।

Verse 47

अवेददब्रतचारित्रास्त्रिभिवरर्णर्युधिष्ठिर । मन्त्रवत्परिविष्यन्ते त्स्याधमों गवानृतम्‌

युधिष्ठिर! ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य—या तीन वर्णांतील लोक—जे वेदव्रत न पाळणाऱ्या ब्राह्मणांना श्राद्धात मंत्रोच्चारपूर्वक अन्न परोसतात, त्यांनाही गौवर खोटी शपथ घेण्याइतके पाप लागते।

Verse 48

युधिछिर उवाच पित्र्यं वाप्यथवा दैवं दीयते यत्‌ पितामह । एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं दत्त केषु महाफलम्‌

युधिष्ठिर म्हणाला—पितामह! पितृकार्य (श्राद्ध) असो वा देवयज्ञ असो, त्यांत दिलेले दान कोणत्या पात्रांना दिल्यास महाफळ देणारे ठरते? हे मला जाणून घ्यायचे आहे।

Verse 49

भीष्म उवाच येषां दारा: प्रतीक्षन्ते सुवृष्टिमिव कर्षका: । उच्छेषपरिशेषं हि तान्‌ भोजय युधिष्ठिर

भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिर! जसा शेतकरी सुभिक्ष पावसाची वाट पाहतो, तशी ज्यांच्या घरातील स्त्रिया पतीने खाल्ल्यानंतर उरलेल्या अन्नाचीच प्रतीक्षा करतात—म्हणजे ज्यांच्याकडे दिवसाच्या स्वयंपाकाव्यतिरिक्त काहीही साठा नाही—अशा दरिद्री ब्राह्मणांना तू नक्की भोजन दे।

Verse 50

चारित्रनिरता राजन्‌ ये कृशा: कृशवृत्तय: । अर्थिनश्लोपगच्छन्ति तेषु दत्त महाफलम्‌

भीष्म म्हणाले—राजन्! जे सदाचारनिष्ठ आहेत, ज्यांची उपजीविका नष्ट झाली आहे आणि अन्नाअभावी जे अत्यंत कृश झाले आहेत—असे लोक याचक होऊन दात्याकडे आले, तर त्यांना दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते।

Verse 51

तद्धभक्तास्तद्‌गृहा राजंस्तद्धलास्तदपाश्रया: । अर्थिनश्व भवन्त्यर्थे तेषु दत्त महाफलम्‌

भीष्म म्हणाले—नरेश्वर! जे त्या धर्माचेच भक्त आहेत, ज्यांची घरे धर्मावरच उभी आहेत, ज्यांचे बळ धर्म आहे आणि ज्यांनी धर्माचाच आश्रय घेतला आहे—अशा लोकांनी गरज पडल्यावर याचना केली, तर त्यांना दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते।

Verse 52

तस्करेभ्य: परेभ्यो वा ये भयार्ता युधिष्ठिर । अर्थिनो भोक्तुमिच्छन्ति तेषु दत्त महाफलम्‌

भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिर! चोर किंवा शत्रू यांच्या भयाने व्याकुळ होऊन आलेले जे याचक केवळ भोजन मागतात, त्यांना दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते।

Verse 53

अकल्ककस्य विप्रस्य रौक्ष्यात्‌ करकृतात्मन: । वटवो यस्य भिक्षन्ति तेभ्यो दत्त महाफलम्‌

भीष्म म्हणाले—जो निष्कपट ब्राह्मण अत्यंत दारिद्र्यामुळे कठोर झाला आहे, आणि ज्याच्या हातात थोडेसे अन्न येताच त्याची भुकेली मुले “मला दे, मला दे” असे म्हणत मागू लागतात—त्या ब्राह्मणाला व त्या मुलांना दिलेले दान महान फल देणारे ठरते.

Verse 54

हृतस्वा ह्तदाराश्ष ये विप्रा देशसम्प्लवे । अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्त महाफलम्‌

भीष्म म्हणाले—देशात विप्लव झालेल्या वेळी ज्यांचे धन लुटले गेले आहे आणि ज्यांच्या स्त्रिया हिरावून घेतल्या आहेत, असे ब्राह्मण जर उपजीविकेसाठी धन मागायला येतील, तर त्यांना दिलेले दान महान फल देणारे ठरते.

Verse 55

व्रतिनो नियमस्थाश्न ये विप्रा: श्रुतसम्मता: । तत्समाप्त्यर्थमिच्छन्ति तेभ्यो दत्त महाफलम्‌

भीष्म म्हणाले—जे ब्राह्मण व्रत व नियम पाळून श्रुति-शास्त्रांच्या सम्मतीप्रमाणे वागतात आणि व्रतसमाप्तीसाठी धन इच्छितात, त्यांना देणे महान फल देणारे ठरते.

Verse 56

अत्युक्रान्ताश्व धर्मेषु पाषण्डसमयेषु च । कृशप्राणा: कृशधनास्तेभ्यो दत्त महाफलम्‌

भीष्म म्हणाले—जे पाखंडी मत-धर्मांपासून दूर राहतात, ज्यांच्याकडे धनाचा अभाव आहे आणि अन्न न मिळाल्यामुळे जे दुर्बल झाले आहेत—त्यांना दिलेले दान महान फल देणारे ठरते.

Verse 57

(व्रतानां पारणार्थाय गुर्वर्थे यज्ञदक्षिणाम्‌ । निवेशार्थ च विद्वांसस्तेषां दत्त महाफलम्‌ ।।

भीष्म म्हणाले—व्रतांचे पारण, गुरुदक्षिणा, यज्ञदक्षिणा तसेच गृहस्थाश्रमाची स्थापना (विवाहादि) यासाठी धन मागणाऱ्या विद्वानांना दिलेले दान महान फल देणारे ठरते. तसेच माता-पित्याच्या रक्षणासाठी, स्त्री-पुत्रांच्या पालनासाठी किंवा मोठ्या रोगांतून मुक्तीसाठी धन इच्छिणाऱ्यांना दिलेले दानही महाफलदायक असते. आणि साधनहीन बालके व स्त्रिया केवळ सुपाच्य अन्न मागत असतील, तर त्यांना अन्न देणारा स्वर्गास जातो; नरकात पडत नाही. तसेच प्रभावशाली दरोडेखोरांनी ज्यांचे सर्वस्व हिरावून घेतले आहे असे निर्दोष लोक जेव्हा अन्नाची आस धरतात, त्यांना अन्नदान करणेही महाफलदायक आहे.

Verse 58

तपस्विनस्तपोनिष्ठास्तेषां भैक्षचराश्न ये । अर्थिन: किज्चिदिच्छन्ति तेषु दत्त महाफलम्‌

जे तपस्वी, तपोनिष्ठ आहेत आणि तपस्व्यांच्या हितासाठीच भिक्षावृत्तीने जगतात—असे याचक जर थोडेसेही मागतील, तर त्यांना दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते।

Verse 59

महाफलविधिदनि श्रुतस्ते भरतर्षभ । निरयं येन गच्छन्ति स्वर्ग चैव हि तत्‌ शूणु

भरतश्रेष्ठा! महाफळ देणाऱ्या दानांची विधी तू माझ्याकडून ऐकलीस. आता ज्या कर्मांनी मनुष्य नरकास जातो आणि ज्या कर्मांनी स्वर्गासही जातो—ते ऐक।

Verse 60

गुर्वर्थमभयार्थ वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर । येडनृतं कथयन्ति सम ते वै निरयगामिन:

युधिष्ठिरा! गुरूच्या हितासाठी किंवा दुसऱ्याला भयमुक्त करण्यासाठी जे असत्य बोलावे लागते ते सोडून, इतर प्रसंगी जे खोटे बोलतात ते निश्चयच नरकगामी होतात।

Verse 61

परदाराभिहर्तार: परदाराभिमर्शिन: । परदारप्रयोक्तारस्ते वै निरयगामिन:

जे परस्त्रीचे अपहरण करतात, जे परस्त्रीचा शीलभंग करतात, आणि जे दूत बनून परस्त्रीला परपुरुषाशी अनैतिक रीतीने मिळवून देतात—ते निश्चयच नरकगामी होतात।

Verse 62

ये परस्वापहर्तार: परस्वानां च नाशका: । सूचकाश्न परेषां ये ते वै निरयगामिन:,जो दूसरोंके धनको हड़पनेवाले और नष्ट करनेवाले हैं तथा दूसरोंकी चुगली खानेवाले हैं, उन्हें निश्षय ही नरकमें गिरना पड़ता है

जे दुसऱ्यांचे धन हडप करतात, जे दुसऱ्यांची संपत्ती नष्ट करतात, आणि जे दुसऱ्यांविरुद्ध चुगलीखोर/सूचक बनतात—ते निश्चयच नरकगामी होतात।

Verse 63

प्रपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत | अगाराणां च भेत्तारो नरा निरयगामिन:,भरतनन्दन! जो पौंसलों, सभाओं, पुलों और किसीके घरोंको नष्ट करनेवाले हैं, वे मनुष्य निश्चय ही नरकमें पड़ते हैं

भीष्म म्हणाले—हे भारत! जे सार्वजनिक पाणपोई, सभागृह, पूल व घाट-उतार नष्ट करतात आणि परक्यांच्या घरांत सेंध घालून त्यांची हानी करतात, ते मनुष्य निश्चयाने नरकगामी होतात.

Verse 64

अनाथां प्रमदां बालां वृद्धां भीतां तपस्विनीम्‌ । वज्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिन:,जो लोग अनाथ, बूढ़ी, तरुणी, बालिका, भयभीत और तपस्विनी स्त्रियोंको धोखेमें डालते हैं, वे निश्चय ही नरकगामी होते हैं

जे अनाथ, वृद्धा, तरुणी, बालिका, भयभीत व तपस्विनी स्त्रियांना फसवितात, ते निश्चयाने नरकगामी होतात.

Verse 65

वृत्तिच्छेदं गृहच्छेदं दारच्छेदं च भारत । मित्रच्छेदं तथा55शायास्ते वै निरयगामिन:

हे भारत! जे दुसऱ्यांची उपजीविका तोडतात, घरे उजाडतात, पती-पत्नीमध्ये विरह घडवतात, मित्रांत फूट पाडतात आणि कोणाची आशा चुरडतात—ते निश्चयाने नरकात जातात.

Verse 66

सूचका: सेतुभेत्तार: परवृत््युपजीवका: । अकृच्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिन:

भीष्म म्हणाले—जे चुगली करणारे, मर्यादा/धर्माची सीमा भंग करणारे, परक्यांच्या उपजीविकेवर जगणारे आणि मित्रांच्या उपकारांना विसरणारे कृतघ्न आहेत, ते निश्चयाने नरकगामी होतात.

Verse 67

पाषण्डा दूषकाश्चैव समयानां च दूषका: । ये प्रत्यवसिता श्चैव ते वै निरयगामिन:

भीष्म म्हणाले—जे पाखंडी, निंदक, धर्माचार-नियमांना दूषित करणारे आणि एकदा संन्यास घेऊन पुन्हा गृहस्थाश्रमात परतणारे आहेत, ते निश्चयाने नरकगामी होतात.

Verse 68

विषमव्यवहाराश्नव विषमाश्रैव वृद्धिषु । लाभेषु विषमाश्चैव ते वै निरयगामिन:

भीष्म म्हणाले—ज्यांचा व्यवहार सर्वांशी समभावाने होत नाही आणि लाभ व वृद्धीच्या बाबतीत जे पक्षपात करतात—न्यायाने वाटप करत नाहीत—ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 69

दूतसंव्यवहाराश्व निष्परीक्षाश्व मानवा: । प्राणिहिंसाप्रवृत्ता श्व ते वै निरयगामिन:

भीष्म म्हणाले—जे परख-विचार करण्यास असमर्थ असूनही दूतकार्य करतात आणि जे सदैव प्राणिहिंसेत प्रवृत्त असतात, ते निश्चयाने नरकात पडतात।

Verse 70

कृताशं कृतनिर्देशं कृतभक्तं कृतश्रमम्‌ । भेदैयें व्यपकर्षन्ति ते वै निरयगामिन:

भीष्म म्हणाले—जे वेतनावर ठेवलेल्या परिश्रमी नोकराला देण्याची आशा दाखवून, देण्याची वेळही ठरवून, नंतर भेदनीतीने तो काळ पूर्ण होण्यापूर्वीच त्याला मालकाकडून काढून टाकतात—ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 71

पर्यश्षन्ति च ये दारानग्निभृत्यातिथींस्तथा । उत्सन्नपितृदेवेज्यास्ते वै निरयगामिन:

भीष्म म्हणाले—जे पितरांचे व देवांचे यजन-पूजन सोडून, अग्नीत आहुती न देता, अतिथी, सेवकवर्ग आणि स्त्री-बाळे (आश्रित) यांना अन्न न देता स्वतःच भोजन करतात—ते नि:संशय नरकगामी होतात।

Verse 72

वेदविक्रयिणश्रैव वेदानां चैव दूषका: । वेदानां लेखकाश्रैव ते वै निरयगामिन:,जो वेद बेचते हैं, वेदोंकी निन्दा करते हैं और विक्रयके लिये ही वेदोंके मन्त्र लिखते हैं, वे भी निश्चय ही नरकगामी होते हैं

भीष्म म्हणाले—जे वेद विकतात, जे वेदांची निंदा किंवा दूषण करतात, आणि जे केवळ विक्रीसाठी वेदमंत्र लिहितात—ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 73

चातुराश्रम्यबाह्ाश्र श्रुतिबाह्माश्व ये नरा: । विकर्मभिक्ष जीवन्ति ते वै निरयगामिन:

भीष्म म्हणाले—जे लोक चातुराश्रमधर्माच्या शिस्तीबाहेर व वेदांच्या अधिकाराबाहेर राहतात आणि शास्त्रविरुद्ध कर्मे किंवा भिक्षावृत्तीनेच उपजीविका करतात, ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 74

केशविक्रयिका राजन्‌ विषविक्रयिकाश्न ये । क्षीरविक्रयिकाश्वैव ते वै निरयगामिन:,राजन! जो (ब्राह्मण) केश, विष और दूध बेचते हैं, वे भी नरकमें ही जाते हैं

भीष्म म्हणाले—राजन्! जे (ब्राह्मण) केस, विष आणि दूध विकतात, तेही निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 75

ब्राह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर । येडन्तरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिन:,युधिष्ठिर! जो बाह्मण, गौ तथा कन्याओंके लिये हितकर कार्यमें विघ्न डालते हैं, वे भी अवश्य ही नरकगामी होते हैं

भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! जे ब्राह्मण, गायी आणि कन्यांच्या हितकारक कार्यांत अडथळा आणतात, ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 76

शस्त्रविक्रयिकाश्वैव कर्तारश्न युधिष्ठिर । शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिन:,राजा युधिष्लिर! जो (ब्राह्मण) हथियार बेचते और धनुष-बाण आदि शणस्त्रोंको बनाते हैं, वे नरकगामी होते हैं

भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! जे शस्त्रे विकतात आणि जे बाण-धनुष्य इत्यादी शस्त्रांची निर्मिती करतात, ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 77

शिलाभि: शड्कुभियववपि श्रवश्रैर्वा भरतर्षभ । ये मार्गमनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिन:,भरतश्रेष्ठ) जो पत्थर रखकर, काँटे बिछाकर और गड्ढे खोदकर रास्ता रोकते हैं, वे भी नरकमें ही गिरते हैं

भीष्म म्हणाले—भरतश्रेष्ठा! जे दगड ठेवून, खिळे/खूंटे रोवून, काटे पसरून किंवा खड्डे खोदून मार्ग अडवतात, तेही निश्चयाने नरकात पडतात।

Verse 78

उपाध्यायांश्व भृत्यांश्व भक्ताश्न॑ भरतर्षभ । ये त्यजन्त्यविकारांस्त्रींस्ते वै निरयगामिन:

भीष्म म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! जे निरपराध उपाध्याय, सेवक आणि भक्त आश्रितांचा त्याग करतात, ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 79

अप्राप्तदमकाश्रैव नासानां वेधकाश्ष ये । बन्धकाश्व पशूनां ये ते वै निरयगामिन:,जो काबूमें न आनेवाले पशुओंका दमन करते, नाथते अथवा कटपरेमें बंद करते हैं, वे नरकगामी होते हैं

भीष्म म्हणाले—जे वश न होणाऱ्या पशूंना बळाने दाबतात, त्यांच्या नाकाला छेद/जखम करतात किंवा बांधून कोंडतात, ते नरकगामी ठरतात।

Verse 80

अगोप्तारश्न॒ राजानो बलिषड्भागतस्करा: । समर्थाक्षाप्पदातारस्ते वै निरयगामिन:

भीष्म म्हणाले—जे राजे प्रजेचे रक्षण करत नाहीत, तरीही कर म्हणून प्रजेच्या उत्पन्नाचा सहावा भाग चोरासारखा घेतात, आणि जे समर्थ असूनही दान देत नाहीत—ते निश्चयाने नरकगामी होतात।

Verse 81

(संश्रुत्य चाप्रदातारो दरिद्राणां विनिन्दका: । श्रोत्रियाणां विनीतानां दरिद्राणां विशेषत: ।।

जे देण्याची प्रतिज्ञा करूनही देत नाहीत, दरिद्रांची—विशेषतः विनयशील निर्धन श्रोत्रियांची—आणि क्षमाशीलांची निंदा करतात, ते निश्चयाने नरकगामी होतात। तसेच ज्यांचे काम साधल्यावर दीर्घकाळ सोबत राहिलेले क्षमाशील, जितेन्द्रिय, प्राज्ञ जनांना जे टाकून देतात, तेही नरकात पडतात।

Verse 82

बालानामथ वृद्धानां दासानां चैव ये नरा: । अदत्त्वा भक्षयन्त्यग्रे ते वै निरयगामिन:,जो बालकों, बूढ़ों और सेवकोंको दिये बिना ही पहले स्वयं भोजन कर लेते हैं, वे भी निःसंदेह नरकगामी होते हैं

जे लोक बालकांना, वृद्धांना आणि सेवकांना न देता आधी स्वतः भोजन करतात, ते निःसंशय नरकगामी होतात।

Verse 83

एते पूर्व विनिर्दिष्टा: प्रोक्ता निरयगामिन: । भागिन: स्वर्गलोकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ

भीष्म म्हणाले—हे पूर्वीच नरकगामी म्हणून सांगितले व निश्चित केले आहेत. आता, हे भरतश्रेष्ठ, स्वर्गलोकाचे भागीदार जे आहेत त्यांचे वर्णन करतो—ऐक.

Verse 84

सर्वेष्वेव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत । हन्ति पुत्रान्‌ पशून्‌ कृत्स्नान्‌ ब्राह्मणातिक्रम: कृत:

हे भारत! ज्या सर्व कर्मांत प्रथम देवपूजा होते, त्या कर्मांत ब्राह्मणाचा अपमान केला तर तो ब्राह्मणातिक्रम अपमान करणाऱ्याचे सर्व पुत्र आणि सर्व पशुधन नष्ट करतो.

Verse 85

दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर । ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो दान, तपस्या और सत्यके द्वारा धर्मका अनुष्ठान करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं

भीष्म म्हणाले—हे युधिष्ठिर! जे दान, तप आणि सत्य यांच्या द्वारा धर्माचे अनुसरण करतात, ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात.

Verse 86

शुश्रूषाभिस्तपोभिश्व विद्यामादाय भारत । ये प्रतिग्रहनि:स्नेहास्ते नरा: स्वर्गगामिन:,भारत! जो गुरुशुश्रूषा और तपस्यापूर्वक वेदाध्ययन करके प्रतिग्रहमें आसक्त नहीं होते, वे लोग स्वर्गगामी होते हैं

भीष्म म्हणाले—हे भारत! जे गुरुशुश्रूषा व तप यांच्या साहाय्याने विद्या (वेदाध्ययन) प्राप्त करतात आणि प्रतिग्रहात आसक्त होत नाहीत, ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात.

Verse 87

भयात्पापात्तथा बाधादू दारिद्रयाद्‌ व्याधिधर्षणात्‌ । यत्कृते प्रतिमुच्यन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:

भीष्म म्हणाले—ज्यांच्या प्रयत्नामुळे लोक भय, पाप, बाधा, दारिद्र्य आणि व्याधिजन्य पीडा यांपासून मुक्त होतात, ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात.

Verse 88

क्षमावन्तश्न धीराश्च धर्मकार्येषु चोत्थिता: | मड़ुलाचारसम्पन्ना: पुरुषा: स्वर्गगामिन:,जो क्षमावान्‌, धीर, धर्मकार्यके लिये उद्यत रहनेवाले और मांगलिक आचारसे सम्पन्न हैं, वे पुरुष भी स्वर्गगामी होते हैं

भीष्म म्हणाले—जे पुरुष क्षमाशील, धीर, धर्मकार्याकरिता सदैव उद्यत आणि मंगळमय व शिस्तबद्ध आचाराने युक्त असतात, ते या गुणांच्या बळावर स्वर्गमार्ग प्राप्त करतात।

Verse 89

निवृत्ता मधुमांसे भ्य: परदारेभ्य एव च | निवत्ताश्चैव मद्येभ्यस्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो मद, मांस, मदिरा और परस्त्रीसे दूर रहते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

भीष्म म्हणाले—जे मधु व मांस यांपासून निवृत्त राहतात, परस्त्रीपासून विरत राहतात आणि मद्यादि नशांपासूनही दूर राहतात—ते नर स्वर्गगामी होतात।

Verse 90

आश्रमाणां च कर्तार: कुलानां चैव भारत । देशानां नगराणां च ते नरा: स्वर्गगामिन:,भारत! जो आश्रम, कुल, देश और नगरके निर्माता तथा संरक्षक हैं, वे पुरुष स्वर्गमें जाते हैं

भीष्म म्हणाले—हे भारत! जे आश्रम, कुल, देश आणि नगर यांचे स्थापक व रक्षक आहेत, ते पुरुष स्वर्गगामी होतात।

Verse 91

वस्त्राभरणदातारो भक्तपानान्नदास्तथा । कुट॒म्बानां च दातार: पुरुषा: स्वर्गगामिन:

भीष्म म्हणाले—जे वस्त्र व आभूषण दान करतात, भोजन, पाणी/पेय आणि अन्न देतात, तसेच इतरांच्या कुटुंबाच्या पोषण व वृद्धीस सहाय्य करतात—ते पुरुष स्वर्गलोक प्राप्त करतात।

Verse 92

सर्वहिंसानिवृत्ताश्न॒ नरा: सर्वसहाश्च ये । सर्वल्याश्रयभूताश्न ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो सब प्रकारकी हिंसाओंसे अलग रहते हैं, सब कुछ सहते हैं और सबको आश्रय देते रहते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

भीष्म म्हणाले—जे सर्व प्रकारच्या हिंसेपासून निवृत्त राहतात, सर्व काही सहन करतात, आणि सर्व प्राण्यांना आश्रय देतात—ते मनुष्य स्वर्गगामी होतात।

Verse 93

मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्द्रिया: । | 4 058 सस्नेहास्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो होकर माता-पिताकी सेवा करते हैं तथा भाइयोंपर स्नेह रखते हैं, वे लोग स्वर्गलोकमें जाते हैं

जे जितेंद्रिय होऊन माता-पित्यांची सेवा करतात आणि भावांवर स्नेह ठेवतात, ते नर स्वर्गलोकास प्राप्त होतात।

Verse 94

आढ्याक्ष बलवन्तक्ष यौवनस्थाश्ष भारत । ये वै जितेन्द्रिया धीरास्ते नरा: स्वर्गगामिन:,भारत! जो धनी, बलवान्‌ और नौजवान होकर भी अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखते हैं, वे धीर पुरुष स्वर्गगामी होते हैं

हे भारत! जे धनवान, बलवान आणि यौवनात असूनही इंद्रियांवर संयम ठेवतात, ते धीर पुरुष स्वर्गगामी होतात।

Verse 95

अपराधिषु सस्नेहा मृदवो मृदुवत्सला: । आराधनसुखाश्षापि पुरुषा: स्वर्गगामिन:

जे अपराध्यांप्रतीही स्नेह ठेवतात, ज्यांचा स्वभाव मृदू आहे, जे मृदू स्वभावाच्या लोकांवर प्रेम करतात आणि ज्यांना परसेवा-आराधनेतच सुख वाटते, ते नर स्वर्गगामी होतात।

Verse 96

सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदा: । त्रातारक्ष सहस्त्राणां ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो मनुष्य सहस्रों मनुष्योंको भोजन परोसते, सहस्रोंको दान देते तथा सहस्रोंकी रक्षा करते हैं, वे स्वर्गगामी होते हैं

जे सहस्रोंना अन्न परोसतात, सहस्रोंना दान देतात आणि सहस्रोंची रक्षा-त्राण करतात, ते नर स्वर्गगामी होतात।

Verse 97

सुवर्णस्य च दातारो गवां च भरतर्षभ | यानानां वाहनानां च ते नरा: स्वर्गगामिन:,भरतश्रेष्ठ! जो सुवर्ण, गौ, पालकी और सवारीका दान करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

हे भरतश्रेष्ठ! जे सुवर्ण, गायी तसेच पालखी व सवारी-वाहन यांचे दान करतात, ते नर स्वर्गलोकास प्राप्त होतात।

Verse 98

वैवाहिकानां द्रव्याणां प्रेष्याणां च युधिष्ठिर । दातारो वाससां चैव ते नरा: स्वर्गगामिन:,युधिष्ठिर! जो वैवाहिक द्रव्य, दास-दासी तथा वस्त्र दान करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं

युधिष्ठिरा! जे विवाहसंबंधी द्रव्य, दास-दासी तसेच वस्त्रे दान करतात, ते नर स्वर्गगामी होतात.

Verse 99

विहारावसथोद्यानकूपारामसभाप्रपा: । वप्राणां चैव कर्तारस्ते नरा: स्वर्गगामिन:,जो दूसरोंके लिये आश्रम, गृह, उद्यान, कुआँ, बागीचा, धर्मशाला, पौंसला तथा चहारदीवारी बनवाते हैं, वे लोग स्वर्गलोकमें जाते हैं

जे लोक परोपकारासाठी विहारस्थाने, आश्रयगृहे, उद्याने, विहिरी, आराम/उपवने, सभागृहे, पाणपोया (प्रपा) तसेच तटबंदी/चहारदीवारी उभारतात, ते स्वर्गलोकास जातात.

Verse 100

निवेशनानां क्षेत्राणां वसतीनां च भारत । दातार: प्रार्थितानां च ते नरा: स्वर्गगामिन:,भरतनन्दन! जो याचकोंकी याचनाके अनुसार घर, खेत और गाँव प्रदान करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

हे भरतवंशजा! जे याचकांनी मागितल्याप्रमाणे घरे, शेते आणि वस्ती/गावे देतात, ते नर स्वर्गलोकास जातात.

Verse 101

रसानां चाथ बीजानां धान्यानां च युधिष्छिर । स्वयमुत्पाद्य दातार: पुरुषा: स्वर्गगामिन:,युधिष्ठिर! जो स्वयं ही पैदा करके रस, बीज और अन्नका दान करते हैं, वे पुरुष स्वर्गगामी होते हैं

युधिष्ठिरा! जे स्वतः उत्पन्न करून रस, बीजे आणि धान्य/अन्न दान करतात, ते पुरुष स्वर्गगामी होतात.

Verse 102

यस्मिंस्तस्मिन्‌ कुले जाता बहुपुत्रा: शतायुष: । सानुक्रोशा जितक्रोधा: पुरुषा: स्वर्गगामिन:

जे कोणत्याही कुळात जन्म घेऊन अनेक पुत्र व शतायुष्य प्राप्त करतात, करुणाशील राहतात आणि क्रोध जिंकतात—ते पुरुष स्वर्गलोकास जातात.

Verse 103

एतदुक्तममुत्रार्थ दैवं पित्रयं च भारत । दानधर्म च दानस्य यत्‌ पूर्वमृषिभि: कृतम्‌

भारत! परलोककल्याण साधणारे देवकार्य व पितृकार्य यांचे वर्णन मी तुला केले; तसेच प्राचीन ऋषींनी सांगितलेल्या दानधर्माचे आणि दानमहिमेचेही निरूपण केले आहे।

Verse 106

ये भागा रक्षसां प्राप्तास्त उक्ता भरतर्षभ | घीकी आहुति दिये बिना ही जो कुछ परोसा जाता है तथा जिसमेंसे पहले कुछ दुराचारी मनुष्योंको भोजन करा दिया गया हो

भरतश्रेष्ठ! घृताची आहुती न देता जे काही परोसे जाते, तसेच ज्यात आधी काही दुराचारी लोकांना भोजन घातलेले असते, तो राक्षसांचा भाग मानला जातो. येथे राक्षसांना प्राप्त होणाऱ्या अन्नभागांचे वर्णन केले आहे।