Shloka 35
तीर्थवंशोपदेशः
Tīrtha-vaṃśa Upadeśa: Instruction on the Fruits of Sacred Waters
(मुहूर्तानां त्रय॑ पूर्वमह्नः प्रातरिति स्मृतम् । जपथध्यानादिभिस्तस्मिन् विप्रैः कार्य शुभव्रतम् ।।
bhīṣma uvāca | muhūrtānāṃ trayaḥ pūrvam ahnaḥ prātar iti smṛtam | japa-dhyānādibhis tasmin vipraiḥ kāryaṃ śubha-vratam || saṅgava-ākhyas tribhāgaṃ tu madhyāhnas tri-muhūrtakaḥ | laukikaṃ saṅgave 'rthyaṃ ca snānādi madhyame || caturtham aparāhṇaṃ tu tri-muhūrtaṃ tu pitṛyakam | sāyāhnas tri-muhūrtaś ca madhyamaṃ kavibhiḥ smṛtam || śrāddhāpavarge viprasya svadhā vai muditā bhavet | kṣatriyasya api yo brūyāt prīyantāṃ pitaras tv iti ||
भीष्म म्हणाले— दिवसाचे पहिले तीन मुहूर्त ‘प्रातःकाल’ म्हणून स्मृत आहेत. त्या वेळी ब्राह्मणांनी जप-ध्यान इत्यादींनी स्वतःच्या कल्याणासाठी शुभ व्रतांचे आचरण करावे. त्यानंतरचे तीन मुहूर्त ‘संगव’ आणि त्यापुढचे तीन मुहूर्त ‘मध्याह्न’ म्हणतात. संगवकाळी लौकिक कामे करावीत; मध्याह्नकाळी स्नान व संध्यावंदन योग्य आहे. मध्याह्नानंतरचे तीन मुहूर्त ‘अपराह्न’—दिवसाचा चौथा भाग—पितृकार्यांस उपयुक्त. त्यानंतरचे तीन मुहूर्त ‘सायाह्न’ असून, विद्वान त्याला दिवस-रात्र यांचा संधिकाळ मानतात. ब्राह्मणाच्या घरी श्राद्ध समाप्तीला ‘स्वधा’ असे उच्चारल्याने पितर प्रसन्न होतात; आणि क्षत्रियाच्या घरी ‘पितरः प्रीयन्ताम्’ असे म्हणावे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches a dharmic ordering of the day: allocate specific time-blocks (muhūrtas) for spiritual practice (japa, dhyāna), worldly responsibilities, purification and sandhyā rites, and ancestral duties (śrāddha/pitṛ-kārya). Right timing is presented as part of right conduct.
In the Anuśāsana Parva’s instruction-setting, Bhīṣma continues his didactic discourse by defining traditional divisions of daytime and prescribing appropriate activities for each, including how to conclude a śrāddha with role-appropriate formulas for brahmins and kṣatriyas.