Adhyaya 20
Śrāddha-Kāla-Nirṇaya: Proper Times, Nakṣatra Fruits, Tīrtha Merit, and Offerings for Ancestral Rites
या अध्यायात उत्तरभागातील धर्मोपदेशक्रमात श्राद्ध हे भोग व अपवर्ग देणारे संस्कारकर्म म्हणून मांडले आहे. प्रथम अमावास्येच्या पिंडान्वाहार्यक श्राद्धाचे प्राधान्य, कृष्णपक्षातील ग्राह्य तिथी आणि चतुर्दशीचा निषेध (शस्त्रहत मृत्यूला अपवाद) सांगितला आहे. पुढे ग्रहण, मृत्यू इत्यादी नैमित्तिक कारणे तसेच अयन, विषुव, व्यतीपात, संक्रांती, जन्मदिन इत्यादी काम्य संधी वर्णिल्या आहेत. नक्षत्र, वार, ग्रह व तिथीनुसार फळे देऊन श्राद्ध हे काळानुसार फलदायी यज्ञकर्म ठरविले आहे. नित्य, काम्य, नैमित्तिक, एकोद्दिष्ट, वृद्धि/पार्वण, यात्रा, शुद्धी, दैविक असे प्रकार व संध्याकाळी मर्यादा दिल्या आहेत. शेवटी तीर्थमाहात्म्यात गंगा, प्रयाग, गया, वाराणसी इत्यादींचे अक्षय पुण्य, तसेच पितरांना किती काळ तृप्त करणारे धान्य-फळ-भोज्य व वर्ज्य पदार्थांची यादी दिली आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अथ श्राद्धममावास्यां प्राप्य कार्यं द्विजोत्तमैः / पिण्डान्वाहार्यकं भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील एकोणिसावा अध्याय (आरंभ). व्यास म्हणाले—अमावास्या आल्यावर द्विजोत्तमांनी भक्तीने पिण्डान्वाहार्यक श्राद्ध करावे; ते भोग व मुक्ति—दोन्ही फळ देणारे आहे.
Verse 2
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते / अपराह्ने द्विजातीनां प्रशस्तेनामिषेण च
राजाची रक्षणशक्ती क्षीण झाली असता पिंड-अन्वाहार्यक श्राद्ध विशेष प्रशस्त मानले जाते. द्विजांनी ते अपराह्णकाळी करावे, आणि शास्त्रसंमत मांसानेही अर्पण करता येते.
Verse 3
प्रतिपत्प्रभृति ह्यन्यास्तिथयः कृष्णपक्षके / चतुर्दशीं वर्जयित्वा प्रशस्ता ह्युत्तरोत्तराः
प्रतिपदेपासून कृष्णपक्षातील इतर तिथी—चतुर्दशी वर्ज्य करून—प्रशस्त आहेत; आणि त्या क्रमाने उत्तरोत्तर अधिक शुभ होत जातात.
Verse 4
अमावास्याष्टकास्तिस्त्रः पौषमासादिषु त्रिषु / तिस्त्रश्चान्वष्टकाः पुण्या माघी पञ्चदशी तथा
पौषापासून सुरू होणाऱ्या तीन महिन्यांत अमावास्येशी संबंधित तीन अष्टका असतात. तसेच तीन अन्वष्टका पुण्यदायी आहेत; आणि माघ महिन्याची पंचदशीही तशीच पुण्यप्रद आहे.
Verse 5
त्रयोदशी मघायुक्ता वर्षासु तु विशेषतः / शस्यापाकश्राद्धकाला नित्याः प्रोक्ता दिने दिने
वर्षाकाळात विशेषतः मघा नक्षत्रयुक्त त्रयोदशी प्रशस्त आहे. शस्य-पाक-श्राद्धासाठी हा काळ दिवसेंदिवस नित्य योग्य असा सांगितला आहे.
Verse 6
नैमित्तिकं तु कर्तव्यं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः / बान्धवानां च मरणे नारकी स्यादतो ऽन्यथा
चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळी आणि बंधूजनांच्या मरणसमयी नैमित्तिक कर्म अवश्य करावे; अन्यथा मनुष्य नरकास पात्र होतो.
Verse 7
काम्यानि चैव श्राद्धानि शस्यान्ते ग्रहणादिषु / अयने विषुवे चैव व्यतीपाते ऽप्यनन्तकम्
काम्य श्राद्धे शस्यकापणीच्या शेवटी, ग्रहणादि प्रसंगी प्रशंसित आहेत। अयन, विषुव व व्यतीपातकाळीही केल्यास अनंत पुण्यफल मिळते।
Verse 8
संक्रान्त्यमक्षयं श्राद्धं तथा जन्मदिनेष्वपि / नक्षत्रेषु च सर्वेषु कार्यं काम्यं विशेषतः
संक्रांतीच्या दिवशी केलेले श्राद्ध अक्षय पुण्य देते; तसेच जन्मदिनीही. सर्व नक्षत्रांत विशेषतः काम्य कर्म करावे.
Verse 9
स्वर्गं च लभते कृत्वा कृत्तिकासु द्विजोत्तमः / अपत्यमथ रोहिण्यां सौम्ये तु ब्रह्मवर्चसम्
कृत्तिका नक्षत्री विधी केल्यास श्रेष्ठ द्विज स्वर्ग प्राप्त करतो. रोहिणीत उत्तम संतती, आणि सौम्य नक्षत्री ब्रह्मवर्चस—वैदिक तेज—मिळते.
Verse 10
रौद्राणां कर्मणां सिद्धिमार्द्रायां शौर्यमेव च / पुनर्वसौ तथा भूमिं श्रियं पुष्ये तथैव च
आर्द्रा नक्षत्री रौद्र कर्मांची सिद्धी व शौर्य मिळते. पुनर्वसू मध्ये भूमिलाभ, आणि पुष्य नक्षत्री श्री—समृद्धी—प्राप्त होते.
Verse 11
सर्वान् कामांस्तथा सार्पे पित्र्ये सौभाग्यमेव च / अर्यम्णे तु धनं विन्द्यात् फाल्गुन्यां पापनाशनम्
सार्प नक्षत्री सर्व कामना पूर्ण होतात; पित्र्य नक्षत्री सौभाग्य मिळते. अर्यमन् मध्ये धनलाभ, आणि फाल्गुनीमध्ये पापनाश होतो.
Verse 12
ज्ञातिश्रैष्ठ्यं तथा हस्ते चित्रायां च बहून् सुतान् / वाणिज्यसिद्धिं स्वातौ तु विशाखासु सुवर्णकम्
हस्त नक्षत्रात जन्मलेला आपल्या ज्ञातीत श्रेष्ठत्व पावतो; चित्रा नक्षत्रात अनेक पुत्र मिळतात. स्वातीमध्ये व्यापारसिद्धी होते; विशाखामध्ये सुवर्ण व धनसमृद्धी प्राप्त होते.
Verse 13
मैत्रे बहूनि मित्राणि राज्यं शाक्रे तथैव च / मूले कृषिं लभेद् यानसिद्धिमाप्ये समुद्रतः
मैत्र नक्षत्रात अनेक मित्र मिळतात; शाक्र नक्षत्रात राज्यप्राप्तीही होते. मूळ नक्षत्रात कृषिसिद्धी मिळते; आप्य नक्षत्रात समुद्रयात्रेत यश प्राप्त होते.
Verse 14
सर्वान् कामान् वैश्वदेवे श्रैष्ठ्यं तु श्रवणे पुनः / श्रविष्ठायां तथा कामान् वारुणे च परं बलम्
वैश्वदेव नक्षत्रात सर्व कामना पूर्ण होतात; श्रवण नक्षत्रात श्रेष्ठत्व मिळते. श्रविष्ठा (धनिष्ठा) नक्षत्रातही इच्छित फल मिळते; आणि वारुण (शतभिषज) नक्षत्रात परम बल प्राप्त होते.
Verse 15
अजैकपादे कुप्यं स्यादहिर्बुध्ने गृहं शुभम् / रेवत्यां बहवो गावो ह्यश्विन्यां तुरगांस्तथा / याम्ये ऽथ जीवनं तत् स्याद्यदि श्राद्धं प्रयच्छति
अजैकपाद नक्षत्रात श्राद्ध दिल्यास भांडीकुंडी इत्यादी मिळतात; अहिर्बुध्न नक्षत्रात शुभ गृह प्राप्त होते. रेवतीत अनेक गायी मिळतात; अश्विनीत तसेच घोडे. आणि याम्य नक्षत्रात विधिपूर्वक श्राद्ध दिल्यास जीवनशक्ती व दीर्घायुष्य लाभते.
Verse 16
आदित्यवारे त्वारोग्यं चन्द्रे सौभाग्यमेव च / कौजे सर्वत्र विजयं सर्वान् कामान् बुधस्य तु
रविवारी आरोग्य लाभते; सोमवारी सौभाग्य व समृद्धी मिळते. मंगळवारी सर्वत्र विजय होतो; बुधवारी सर्व कामना पूर्ण होतात.
Verse 17
विद्यामभीष्टा जीवे तु धनं वै भार्गवे पुनः / शमैश्वरे लभेदायुः प्रतिपत्सु सुतान् शुभान्
गुरूच्या प्रभावाने जीवाला इच्छित विद्या मिळते; शुक्र प्रबळ असता धन-समृद्धी प्राप्त होते. शनीच्या शमनाने दीर्घायुष्य लाभते; आणि प्रतिपदा तिथीस शुभ पुत्र प्राप्त होतात.
Verse 18
कन्यकां वै द्वितीयायां तृतीयायां तु वन्दिनः / पशून्क्षुद्रांश्चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यांशोभनान् सुतान्
द्वितीया तिथीस कन्या (योग्य वधू) मिळते; तृतीया तिथीस कीर्ती गाणारे वंदी मिळतात. चतुर्थीस लहान पशुधन मिळते; आणि पंचमीस देखणे व शुभ पुत्र लाभतात.
Verse 19
षष्ट्यां द्यूतं कृषिं चापि सप्तम्यां लभते नरः / अष्टम्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः सदा
षष्ठी तिथीस श्राद्ध-दान करणारा द्यूत व शेतीत यश मिळवतो; सप्तमीस मनुष्याला इच्छित सिद्धी मिळते. अष्टमीसही श्राद्धदाता सदैव व्यापारात समृद्धी प्राप्त करतो.
Verse 20
स्यान्नवम्यामेकखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु / एकादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान्
नवमी तिथीस एकखुरी पशू दान करावा; दशमीस अनेक द्विखुरी पशू दान करावेत. एकादशीस चांदीचे दान केल्याने ब्रह्मवर्चस्वी, तेजस्वी पुत्र लाभतात.
Verse 21
द्वादश्यां जातरूपं च रजतं कुप्यमेव च / ज्ञातिश्रैष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु क्रुप्रजाः / पञ्चदश्यां सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा
द्वादशी तिथीस सुवर्ण, रजत व कुप्य (धातुधन) प्राप्त होते. त्रयोदशीस नातलगांत श्रेष्ठत्व मिळते; चतुर्दशीस कृपाळू संतती लाभते. पञ्चदशीस श्राद्धदाता सदैव सर्व कामना पूर्ण करतो.
Verse 22
तस्माच्छ्राद्धं न कर्तव्यं चतुर्दश्यां द्विजातिभिः / शस्त्रेण तु हतानां वै तत्र श्राद्धं प्रकल्पयेत्
म्हणून चतुर्दशी तिथीस द्विजांनी श्राद्ध करू नये. परंतु शस्त्राने मारले गेलेल्यांचे श्राद्ध त्या तिथीलाच विधिपूर्वक करावे.
Verse 23
द्रव्यब्राह्मणसंपत्तौ न कालनियमः कृतः / तस्माद् भोगापवर्गार्थं श्राद्धं कुर्युर्द्विजातयः
द्रव्य आणि योग्य ब्राह्मण उपलब्ध असतील तर काळाचा नियम ठरवलेला नाही. म्हणून भोग व अपवर्ग—दोन्हींसाठी द्विजांनी श्राद्ध करावे.
Verse 24
कर्मारम्भेषु सर्वेषु कुर्यादाभ्युदयं पुनः / पुत्रजन्मादिषु श्राद्धं पार्वणं पर्वणि स्मृतम्
सर्व कार्यांच्या आरंभी पुन्हा आभ्युदयिक (मंगल) कर्म करावे. पुत्रजन्म इत्यादी आनंदप्रसंगी जे श्राद्ध विहित आहे ते पार्वण; आणि पर्वतिथींनाही पार्वण श्राद्धच स्मृत आहे.
Verse 25
अहन्यहनि नित्यं स्यात् काम्यं नैमित्तिकं पुनः / एकोद्दिष्टादि विज्ञेयं वृद्धिश्राद्धं तु पार्वणम्
जे दररोज केले जाते ते ‘नित्य’ होय. तसेच ‘काम्य’ व ‘नैमित्तिक’ही आहेत. एकोद्दिष्ट इत्यादी प्रकार तदनुसार जाणावेत; आणि ‘वृद्धिश्राद्ध’ हे निश्चयाने पार्वण (पूर्ण पितृतर्पणयुक्त) आहे.
Verse 26
एतत् पञ्चविधं श्राद्धं मनुना परिकीर्तितम् / यात्रायां षष्ठमाख्यातं तत्प्रयत्नेन पालयेत्
हे पाच प्रकारचे श्राद्ध मनूंनी सांगितले आहे; आणि यात्रेत करावयाचे सहावेही वर्णिले आहे. त्या नियमाचे प्रयत्नपूर्वक पालन करावे.
Verse 27
शुद्धये सप्तमं श्राद्धं ब्रह्मणा परिभाषितम् / दैविकं चाष्टमं श्राद्धं यत्कृत्वा मुच्यते भयात्
शुद्धीसाठी ब्रह्म्याने श्राद्धाचा सातवा प्रकार सांगितला आहे. आणि आठवा ‘दैविक श्राद्ध’—तो केल्याने भयापासून मुक्ती मिळते.
Verse 28
संध्यारात्र्योर्न कर्तव्यं राहोरन्यत्र दर्शनात् / देशानां च विशेषेण भवेत् पुण्यमनन्तकम्
रात्री संध्याकर्म करू नये—फक्त राहूचे दर्शन (ग्रहणचिन्ह) झाल्यास अपवाद आहे. तसेच देश-तीर्थांच्या विशेष पावित्र्यामुळे पुण्य अनंत होते.
Verse 29
गङ्गायामक्षयं श्राद्धं प्रयागे ऽमरकण्टके / गायन्ति पितरो गाथां कीर्तयन्ति मनीषिणः
गंगेत केलेले श्राद्ध अक्षय फल देते; प्रयाग व अमरकंटक येथे पितर स्वतः गाथा गातात आणि मनीषीजन त्याचे कीर्तन करतात.
Verse 30
एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः / तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गायां व्रजेत्
शीलवान व गुणसंपन्न अनेक पुत्रांची इच्छा करावी. कारण ते सर्व एकत्र असता, त्यांपैकी एक जरी गायीची सेवा-रक्षा करण्यास गेला तरी धर्मकृत्य सिद्ध होते.
Verse 31
गयां प्राप्यानुषङ्गेण यदि श्राद्धं समाचरेत् / तारिताः पितरस्तेन स याति परमां गतिम्
गयास पोहोचून—अनुषंगाने जरी—कोणी विधिपूर्वक श्राद्ध केले, तर त्या कर्माने पितर तारले जातात आणि कर्ता परम गतीस पोहोचतो.
Verse 32
वराहपर्वते चैव गङ्गायां वै विशेषतः / वाराणस्यां विशेषेण यत्र देवः स्वयं हरः
वराहपर्वतावर तसेच विशेषतः गंगेत, आणि अत्यंत विशेष करून वाराणसीत—जिथे स्वयं देव हर (शिव) साक्षात् वास करतात।
Verse 33
गङ्गाद्वारे प्रभासे च बिल्वके नीलपर्वते / कुरुक्षेत्रे च कुब्जाम्रे भृगुतुङ्गे महालये
गंगाद्वार (हरिद्वार), प्रभास, बिल्वक, नीलपर्वत, कुरुक्षेत्र, कुब्जाम्र, भृगुतुङ्ग आणि महालय—ही सर्व प्रसिद्ध पुण्यतीर्थे आहेत।
Verse 34
केदारे फल्गुतीर्थे च नैमिषारण्य एव च / सरस्वत्यां विशेषेण पुष्करेषु विशेषतः
केदार, फल्गुतीर्थ आणि नैमिषारण्यात; विशेषतः सरस्वतीच्या तीरावर, आणि अत्यंत विशेष करून पुष्करांत—पुण्यफळ अत्यंत श्रेष्ठ सांगितले आहे।
Verse 35
नर्मदायां कुशावर्ते श्रीशैले भद्रकर्णके / वेत्रवत्यां विपाशायां गोदावर्यां विशेषतः
नर्मदेत कुशावर्ते, श्रीशैलावर भद्रकर्णके, वेत्रवतीत, विपाशेत, आणि विशेषतः गोदावरीत—या पवित्र जल-स्थळांचा आदर करावा।
Verse 36
एवमादिषु चान्येषु तीर्थेषु पुलिनेषु च / नदीनां चैव तीरेषु तुष्यन्ति पितरः सदा
अशाच प्रकारे इतर तीर्थांत, नदीच्या वाळवंटी पुलिनांवर व नदीकाठांवर—तेथे केलेल्या कर्मांनी पितर सदैव तृप्त होतात।
Verse 37
व्रीहिभिश्च यवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा / श्यामाकैश्च यवैः शाकैर्नोवारैश्च प्रियङ्गुभिः / गौधूमैश्च तिलैर्मुद्गैर्मासं प्रीणयते पितॄन्
तांदूळ, जव, उडीद, जल, मुळे व फळे; श्यामाक, जव, शाक, निवारा व प्रियंगु; तसेच गहू, तीळ व मूग—या अर्पणांनी पितर एक महिना तृप्त होतात।
Verse 38
आम्रान् पाने रतानिक्षून् मृद्वीकांश्च सदाडिमान् / विदार्याश्च भरण्डाश्च श्राद्धकाले प्रादपयेत्
श्राद्धकाळी विधिपूर्वक आंबे, पिण्यायोग्य रसाळ ऊस, द्राक्षे व डाळिंबे; तसेच विदारी व भरण्डा ही फळेही अर्पण करावीत।
Verse 39
लाजान् मधुयुतान् दद्यात् सक्तून् शर्करया सह / दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन शृङ्गाटककशेरुकान्
मधुमिश्रित लाजे द्यावीत आणि साखरेसह सक्तू अर्पण करावा. श्राद्धात प्रयत्नपूर्वक शिंगाडे व कशेरुक (खाद्य कंद)ही द्यावीत।
Verse 40
द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेनतु / औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनेह पञ्च तु
माशाच्या मांसाने (दोष/अशौचाचा) काळ दोन महिने; हरिणमांसाने तीन; मेंढीच्या मांसाने चार; आणि पक्षिमांसाने येथे पाच महिने होतो।
Verse 41
षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेनाथ सप्त वै / अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु
बकऱ्याच्या मांसाने (दोष/अशौच) सहा महिने; ‘पार्षत’ प्राण्याच्या मांसाने सात; ‘वेण’च्या मांसाने आठ; आणि ‘रौरव’च्या मांसाने नक्की नऊ महिने होतात।
Verse 42
दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः / शशकूर्मर्योर्मांसेन मासानेकादशैव तु
वराह व महिष यांच्या मांसाने पितर दहा महिने तृप्त होतात; परंतु शशक व कूर्म यांच्या मांसाने ते निश्चयच अकरा महिने तृप्त राहतात।
Verse 43
संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन तु / वार्ध्रोणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी
गायीच्या दुधाने एक वर्ष तृप्ती होते; तसेच दुधाने व दुधात शिजविलेल्या पायसाने (खिरीने)ही. परंतु वार्ध्रोणस (वराह) यांच्या मांसाने बारा वर्षांची तृप्ती सांगितली आहे।
Verse 44
कालशाकं महाशल्कं खङ्गलोहामिषं मधु / आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः
कालशाक, महाशल्क (मोठी मासळी), खङ्ग-लोहाचे मांस, मधु इत्यादी—ही सर्व मुन्यांची अन्ने मानली असून ‘आनन्त्य’ म्हणजे असीम फलप्राप्तीस कारणीभूत म्हटली आहेत।
Verse 45
क्रीत्वा लब्ध्वा स्वयं वाथ मृतानाहृत्य वा द्विजः / दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन तदस्याक्षयमुच्यते
खरेदी करून, दानाने मिळवून, स्वतःच्या प्रयत्नाने प्राप्त करून, किंवा मृतांनी मागे ठेवलेलेही गोळा करून—द्विजाने श्राद्धात यत्नपूर्वक अर्पण केले तर त्याचे फळ अक्षय म्हटले जाते।
Verse 46
पिप्पलीं क्रमुकं चैव तथा चैव मसूरकम् / कूष्माण्डालाबुवार्ताकान् भूस्तृणं सुरसं तथा
पिप्पली, क्रमुक (सुपारी) आणि मसूर; तसेच कूष्माण्ड (पेठा), आलाबू (दुधी भोपळा/लौकी), वार्ताक (वांगी), भूस्तृण आणि सुरसा (तुळस)ही।
Verse 47
कुसुम्भपिण्डमूलं वै तन्दुलीयकमेव च / राजमाषांस्तथा क्षीरं माहिषं च विवर्जयेत्
कुसुंभपिंडाचे मूळ, तंदुलीयक साग, राजमाष आणि म्हशीचे दूध—हे सर्व नित्याने वर्ज्य करावे।
Verse 48
कोद्रवान् कोविदारांश्चपालक्यान् मरिचांस्तथा / वर्जयेत् सर्वयत्नेन श्राद्धकाले द्विजोत्तमः
श्राद्धकाळी द्विजोत्तमाने सर्व प्रयत्नांनी कोद्रा, कोविदाराची फुले/शेंगा, पालक्य साग व मिरी वर्ज्य करावी।
Frequently Asked Questions
The dark-fortnight tithis from pratipat onward are commended, progressively auspicious, with caturdaśī generally prohibited; however, for those slain by weapons, śrāddha may be performed on caturdaśī.
It presents a multi-type framework: nitya (daily), kāmya (desire-motivated), naimittika (occasion-specific), plus ekoddiṣṭa-related forms, vṛddhi/pārvaṇa, a travel form, a purification form, and daivika. This taxonomy governs intention, eligibility, timing, and expected phala (results), aligning ritual with both social dharma and liberation-oriented merit.
Saṃkrānti days are explicitly said to give inexhaustible merit, and the chapter also praises eclipses, solstices, equinoxes, and vyatīpāta conjunctions as exceptionally fruitful occasions for kāmya rites.
The Gaṅgā is singled out for inexhaustible fruit, and sites such as Prayāga, Amarakantaka, Gayā, Varāha Mountain, Gaṅgādvāra (Haridvāra), Prabhāsa, Kurukṣetra, Kedāra, Phalgu-tīrtha, Naimiṣāraṇya, Sarasvatī, Puṣkara, Narmadā locations, Śrīśaila, and especially Vārāṇasī are praised.
Recommended items include rice, barley, black gram, sesame, wheat, green gram, roots/fruits, and various fruits (mango, sugarcane juice, grapes, pomegranate), along with specific preparations (parched grain with honey, saktu with sugar, water-chestnut, tubers). Items to avoid include kusumbha root, tandulīyaka greens, rāja-māṣa, buffalo milk, kodo millet, kovidāra blossoms/pods, pālakya greens, and black pepper.