Adhyaya 19

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे अष्टादशो ऽध्यायः व्यास उवाच प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / आसीनस्त्वासने शुद्धे भूम्यां पादौ निधाय तु

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील अठरावा अध्याय. व्यास म्हणाले—पूर्वेकडे तोंड करून किंवा सूर्याभिमुख होऊन, शुद्ध आसनावर बसून आणि पाय भूमीवर ठेवून भोजन करावे।

Verse 2

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः / श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखाः

पूर्वमुखाने भोजन केल्यास आयुष्य वाढते; दक्षिणमुखाने केल्यास यश मिळते। पश्चिममुखाने केल्यास श्री-समृद्धी मिळते; आणि उत्तरमुखाने केल्यास ऋत—सत्यधर्माचे बळ—प्राप्त होते।

Verse 3

पञ्चार्द्रे भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय तु / उपवासेन तत्तुल्यं मनुराह प्रजापतिः

दिवसाच्या पाचव्या भागीच, पात्र भूमीवर ठेवून भोजन करावे; प्रजापती मनू म्हणतात की हे उपवासाइतकेच पुण्यदायी आहे।

Verse 4

उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ / आचम्यार्द्राननो ऽक्रोधः पञ्चार्द्रे भोजनं चरेत्

उपलिप्त व शुद्ध स्थानी पाय व हात धुऊन, आचमन करावे; मुख ओलसर ठेवून व क्रोधरहित होऊन विधिपूर्वक भोजन करावे।

Verse 5

महाव्यहृतिभिस्त्वन्नं परिधायोदकेन तु / अमृतोपस्तरणमसीत्यापोशानक्रियां चरेत्

महाव्याहृती म्हणत पाण्याने अन्नास परिधी घालून संस्कार करावा; नंतर “तू अमृताचे उपस्तरण आहेस” असे म्हणत आपोशन करावे।

Verse 6

स्वाहाप्रणवसंयुक्तां प्राणायाद्याहुतिं ततः / अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तदनन्तरम्

नंतर ओंकार व “स्वाहा” युक्त पहिली आहुती प्राणासाठी द्यावी; मग अपानासाठी, आणि त्यानंतर व्यानासाठी आहुती अर्पावी।

Verse 7

उदानाय ततः कुर्यात् समानायेति पञ्चमीम् / विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जुहुयादात्मनि द्विजः

मग उदानासाठी आहुती करावी आणि समानासाठी पाचवी आहुती द्यावी; या प्राणधारांचे तत्त्व जाणून द्विजाने आत्म्यातच होम करावा।

Verse 8

शेषमन्नं यथाकामं भुञ्जीतव्यं जनैर्युतम् / ध्यात्वा तन्मनसा देवमात्मानं वै प्रजापतिम्

नंतर उरलेले अन्न उपस्थित जनांसह इच्छेनुसार भक्षण करावे; आणि त्याच मनाने देवस्वरूप आत्मा—प्रजापती—याचे ध्यान करावे।

Verse 9

अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पिबेत् / आचान्तः पुनराचामेदायं गौरिति मन्त्रतः

“तू अमृताचे आवरण आहेस” असे जपत विधिपूर्वक वरून जलाचे आचमन करावे. आचमन झाल्यावर “ही गौ आहे” या मंत्राने नियमाने पुन्हा आचमन करावे.

Verse 10

द्रुपदां वा त्रिरावर्त्य सर्वपापप्रणाशनीम् / प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालभेद् हृदयं ततः

किंवा सर्वपाप नाश करणारा शुद्धिमंत्र तीनदा आवर्तून, नंतर “तू प्राणांची ग्रंथी आहेस” असा भाव ठेवून हृदयास स्पर्श करावा; मग पुढील विधी करावा.

Verse 11

आचम्याङ्गुष्ठमात्रेति पादाङ्गुष्ठे ऽथ दक्षिणे / निः स्त्रवयेद् हस्तजलमूर्ध्वहस्तः समाहितः

आचमन करून फक्त अंगठ्याएवढे जल घेऊन, मग उजव्या पायाच्या अंगठ्यावर हातातील जल टपकवावे—हात उंच ठेवून, मन एकाग्र व सावध ठेवावे.

Verse 12

हुतानुमन्त्रणं कुर्यात् श्रद्धायामिति मन्त्रतः / अथाक्षरेण स्वात्मानं योजयेद् ब्रह्मणेति हि

“श्रद्धायाम्…” या मंत्राने अर्पिलेल्या आहुतीचे विधिपूर्वक अनुमंत्रण करावे. नंतर पवित्र अक्षर “ॐ” ने, “ब्रह्मणे” या मंत्राने स्वात्म्याला ब्रह्माशी योजावे.

Verse 13

सर्वेषामेव यागानामात्मयागः परः स्मृतः / यो ऽनेन विधिना कुर्यात् स याति ब्रह्मणः क्षयम्

सर्व यागांमध्ये आत्मयाग (अंतर्याग) हा श्रेष्ठ मानला आहे. जो या विधीने तो करतो, तो ब्रह्माचे अक्षय पद प्राप्त करतो.

Verse 14

यज्ञोपवीती भुञ्जीत स्त्रग्गन्धालङ्कृतः शुचिः / सायंप्रापर्नान्तरा वै संध्यायां तु विशेषतः

यज्ञोपवीत धारण करून, शुद्ध होऊन, माळा‑सुगंध व योग्य अलंकारांनी विभूषित होऊन भोजन करावे. हे सायंकाळी—अपराह्न व संध्याकाळ यांच्या मधल्या वेळी—विशेषतः संध्या‑उपासनेच्या काळी करावे.

Verse 15

नाद्यात् सूर्यग्रहात् पूर्वमह्नि सायं शशिग्रहात् / ग्रहकाले च नाश्नीयात् स्नात्वाश्नीयात् तु मुक्तयोः

सूर्यग्रहणापूर्वी दिवसा भोजन करू नये आणि चंद्रग्रहणापूर्वी सायंकाळीही खाऊ नये. ग्रहणकाळात भोजन करू नये; ग्रहण सुटल्यावर स्नान करून मग भोजन करावे.

Verse 16

मुक्ते शशिनि भुञ्जीत यदि न स्यान्महानिशा / अमुक्तयोरस्तङ्गतयोरद्याद् दृष्ट्वा परे ऽहनि

चंद्रमा मुक्त (उदित) असेल तर भोजन करावे, परंतु ‘महानिशा’ (विशेष उपवासरात्र) नसावी. आणि सूर्य‑चंद्र दोघेही उदित नसतील किंवा अस्त झाले असतील, तर दुसऱ्या दिवशी त्यांचे दर्शन घेऊनच भोजन करावे.

Verse 17

नाश्नीयात् प्रेक्षमाणानामप्रदायैव दुर्मतिः / न यज्ञशिष्टादन्द् वा न क्रुद्धो नान्यमानसः

दुर्मती मनुष्याने इतर लोक पाहत असताना, त्यांना वाटा न देता भोजन करू नये. यज्ञशिष्टाशिवाय खाऊ नये; रागावलेल्या अवस्थेत खाऊ नये; आणि मन दुसरीकडे ठेवूनही खाऊ नये.

Verse 18

आत्मार्थं भोजनं यस्य रत्यर्थं यस्य मैथुनम् / वृत्यर्थं यस्य चाधीतं निष्फलं तस्य जीवितम्

ज्याचे भोजन फक्त स्वतःसाठी, ज्याचे मैथुन फक्त भोगासाठी, आणि ज्याचे अध्ययन फक्त उपजीविकेसाठी—त्याचे जीवन निष्फळ आहे.

Verse 19

यद्भुङ्क्ते वेष्टितशिरा यच्च भुङ्क्ते उदङ्मुखः / सोपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तदासुरम्

जो डोके झाकून खातो, जो उत्तरमुख होऊन खातो आणि जो पादुका/चप्पल घालून खातो—हे सर्व आसुरी (अशुद्ध, अनुशासनहीन) स्वभावाचे जाणावे।

Verse 20

नार्धरात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णे नार्द्रवस्त्रधृक् / न च भिन्नासनगतो न शयानः स्थितो ऽपि वा

अर्धरात्री नाही, मध्यान्ही नाही, अजीर्ण अवस्थेत नाही, ओले वस्त्र परिधान करून नाही; तुटलेल्या/अयोग्य आसनावर बसून नाही; झोपून नाही—आणि उभे राहूनही (जप/पाठ) करू नये।

Verse 21

न भिन्नभाजने चैव न भूम्यां न च पाणिषु / नोच्छिष्टो घृतमादद्यान्न मूर्धानं स्पृशेदपि

फुटलेल्या भांड्यात, जमिनीवर किंवा हातावर ठेवून तूप घेऊ नये। उच्छिष्ट/अशुद्ध अवस्थेतही तूप घेऊ नये; आणि डोकेही स्पर्श करू नये।

Verse 22

न ब्रह्म कीर्तयन् वापि न निः शेषं न भार्यया / नान्धकारे न चाकाशे न च देवालयादिषु

ब्रह्माचे कीर्तन/पाठही अयोग्य रीतीने करू नये—न निष्काळजीपणे, न पत्नीच्या संगतीत; न अंधारात, न उघड्या आकाशाखाली (अनावृत ठिकाणी), आणि न देवालयादि स्थानी (जिथे ते अनुचित ठरेल)।

Verse 23

नैकवस्त्रस्तु भुञ्जीत न यानशयनस्थितः / न पादुकानिर्गतो ऽथ न हसन् विलपन्नपि

एकच वस्त्र परिधान करून भोजन करू नये; वाहनावर बसूनही नाही, शय्येवर पडूनही नाही। पादुका घालून बाहेर पडूनही खाऊ नये; तसेच हसत किंवा रडतही खाऊ नये।

Verse 24

भुक्त्वैवं सुखमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् / इतिहासपुराणाभ्यां वेदार्थानुपबृंहयेत्

अशा प्रकारे भोजन करून सुखाने बसून त्या अन्नाचे योग्य पचन होऊ दे; आणि इतिहास‑पुराणांच्या साहाय्याने वेदांचा अर्थ पुष्ट व स्पष्ट करावा।

Verse 25

ततः संध्यामुपासीत पूर्वोक्तविधिना द्विजः / आसीनस्तु जपेद् देवीं गायत्रीं पश्चिमां प्रति

त्यानंतर द्विजाने पूर्वोक्त विधीने संध्या‑उपासना करावी; आणि आसनस्थ होऊन पश्चिमाभिमुख देवी गायत्रीचा जप करावा।

Verse 26

न तिष्ठति तु यः पुर्वां नास्ते संध्यां तु पश्चिमाम् / स शूद्रेण समो लोके सर्वधर्मविवर्जितः

जो प्रातःसंध्या करीत नाही आणि सायंसंध्याही करीत नाही, तो लोकांत शूद्रासमान—सर्व धर्मकर्मांपासून वर्जित—मानला जातो।

Verse 27

हुत्वाग्निं विधिवन्मन्त्रैर्भुक्त्वा यज्ञावशिष्टकम् / सभृत्यबान्धवजनः स्वपेच्छुष्कपदो निशि

विधिपूर्वक मंत्रांनी अग्नीत आहुती देऊन, यज्ञावशिष्ट प्रसाद भक्षण करून, सेवक‑बांधव‑आश्रितांसह, रात्री आपल्या इच्छेनुसार कोरड्या समतल शय्यास्थानी शयन करावे।

Verse 28

नोत्तराभिमुखः स्वप्यात् पश्चिमाभिमुखो न च / न चाकाशे न नग्नो वा नाशुचिर्नासने क्वचित्

उत्तराभिमुख होऊन झोपू नये, तसेच पश्चिमाभिमुखही नये। उघड्या आकाशाखाली नाही, नग्न अवस्थेतही नाही; अशुद्ध अवस्थेत नाही, आणि कधीही अपवित्र आसनावर नाही।

Verse 29

न शीर्णायां तु खट्वायां शून्यागारे न चैव हि / नानुवंशं न पालाशे शयने वा कदाचन

तुटलेल्या खाटेवर किंवा ओस पडलेल्या घरात कधीही झोपू नये. बांबूच्या चौकीवर किंवा पलाशकाष्ठाच्या शय्येवरही कदापि शयन करू नये.

Verse 30

इत्येतदखिलेनोक्तमहन्यहनि वै मया / ब्राह्मणानां कृत्यजातमपवर्गफलप्रदम्

अशा रीतीने मी दिवसेंदिवस ब्राह्मणांचे सर्व कर्तव्यसमूह पूर्णपणे सांगितले आहे—जे आचरण अपवर्ग, म्हणजे मोक्षाचे फळ देणारे आहे.

Verse 31

नास्तिक्यादथवालस्यात् ब्राह्मणो न करोति यः / स याति नरकान् घोरान् काकयोनौ च जायते

जो ब्राह्मण नास्तिक्यामुळे किंवा आळशीपणामुळे आपली नियत कर्मे करत नाही, तो घोर नरकांत जातो आणि कावळ्याच्या योनीतही जन्म घेतो.

Verse 32

नान्यो विमुक्तये पन्था मुक्त्वाश्रमविधिं स्वकम् / तस्मात् कर्माणि कुर्वोत तुष्टये परमेष्ठिनः

स्वतःच्या आश्रमधर्माची विधी न सोडता पूर्ण मुक्तीस दुसरा मार्ग नाही. म्हणून परमेष्ठी प्रभूच्या तुष्टीसाठी आपली कर्मे करीत राहावे.