Adhyaya 18

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तदशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां महामुने / तदाचक्ष्वाखिलं कर्म येन मुच्येत बन्धनात्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उपरिविभागात सतरावा अध्याय आरंभतो. ऋषी म्हणाले—हे महामुने, ब्राह्मणांनी दररोज करावयाची सर्व कर्तव्यकर्मे सांगा, ज्याने बंधनातून मुक्ती मिळेल।

Verse 2

व्यास उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं गदतो मम / अहन्यहनि कर्तव्यं ब्राह्मणानां क्रमाद् विधिम्

व्यास म्हणाले—तुम्ही सर्व एकाग्र होऊन माझे वचन ऐका; मी क्रमाने ब्राह्मणांच्या नित्यकर्मांची विधी सांगतो।

Verse 3

ब्राह्मे मुहूर्ते तूत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् / कायक्लेशं तदुद्भूतं ध्यायीत मनसेश्वरम्

ब्रह्ममुहूर्तावर उठून धर्म व अर्थ यांचे चिंतन करावे; आणि त्यातून उत्पन्न देहक्लेश जाणून मनाच्या ईश्वराचे ध्यान करावे।

Verse 4

उषः काले ऽथ संप्राप्ते कृत्वा चावश्यकं बुधः / स्नायान्नदीषु सुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि

उषःकाल झाल्यावर बुद्धिमानाने आवश्यक कर्म करून, शुद्ध नद्यांत स्नान करावे आणि विधिपूर्वक शौच-शुद्धी पूर्ण करावी।

Verse 5

प्रातः स्नानेन पूयन्ते ये ऽपि पापकृतो जनाः / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रातः स्नानं समाचरेत्

प्रातःस्नानाने पाप करणारे लोकही शुद्ध होतात; म्हणून सर्व प्रयत्नांनी नित्य प्रातःस्नान करावे।

Verse 6

प्रातः स्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं शुभम् / ऋषीणामृषिता नित्यं प्रातः स्नानान्न संशयः

ते प्रातःस्नानाचे स्तवन करतात—ते शुभ असून दृष्ट-अदृष्ट दोन्ही फल देणारे आहे. ऋषींसाठी हा नित्य दृढ आचार आहे; प्रातःस्नानाबाबत संशय नाही।

Verse 7

मुखे सुप्तस्य सततं लाला याः संस्त्रवन्ति हि / ततो नैवाचरेत् कर्म अकृत्वा स्नानमादितः

झोपलेल्या माणसाच्या तोंडात लाळ सतत स्रवते; म्हणून आधी स्नान न करता कोणतेही कर्म (विशेषतः धार्मिक) करू नये।

Verse 8

अलक्ष्मीः कालकर्णो च दुः स्वप्नं दुर्विचिन्तितम् / प्रातः स्नानेन पापानि पूयन्ते नात्र संशयः

अलक्ष्मी, कालकर्ण, दुःस्वप्न आणि अशुभ/दूषित विचार—प्रातःस्नानाने पापे शुद्ध होतात; यात संशय नाही।

Verse 9

न च स्नानं विना पुंसां पावनं कर्म सुस्मृतम् / होमे जप्ये विशेषेण तस्मात् स्नानं समाचरेत्

स्नानाविना पुरुषांचे कोणतेही शुद्धिकर्म खरे पावन मानले जात नाही. विशेषतः होम व जपात, म्हणून स्नान अवश्य करावे।

Verse 10

अशक्तावशिरस्कं वा स्नानमस्य विधीयते / आर्द्रेण वाससा वाथ मार्जनं कापिलं स्मृतम्

जो पूर्ण विधी करण्यास अशक्त आहे किंवा ज्याच्या मस्तकी केश नाहीत, त्याच्यासाठी स्नान विधेय आहे; अथवा ओल्या वस्त्राने देह पुसणे हेही ‘कापिल’ शौच म्हणून स्मृत आहे।

Verse 11

असामर्थ्ये समुत्पन्ने स्नानमेवं समाचरेत् / ब्राह्मादीनि यथाशक्तौ स्नानान्याहुर्मनीषिणः

असमर्थता उत्पन्न झाल्यास याच प्रकारे स्नान करावे. मनीषी सांगतात की ब्राह्म-स्नान इत्यादी श्रेष्ठ स्नान यथाशक्ती करावीत।

Verse 12

ब्राह्ममाग्नेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च / वारुणं यौगिकं तद्वत् षोढा स्नानं प्रकीर्तितम्

ब्राह्म-स्नान व आग्नेय-स्नान सांगितले आहेत; तसेच वायव्य, दिव्य, वारुण आणि योगिक—अशा रीतीने स्नान सहा प्रकारचे प्रकीर्तित आहे।

Verse 13

ब्राह्मं तु मार्जनं मन्त्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः / आग्नेयं भस्मना पादमस्तकाद्देहधूलनम्

ब्राह्म शौच म्हणजे मंत्रांसह कुशा व जलकणांनी मार्जन (शिंपडणे); आग्नेय शौच म्हणजे भस्माने पायापासून मस्तकापर्यंत देहशुद्धी।

Verse 14

गवां हि रजसा प्रोक्तं वायव्यं स्नानमुत्तमम् / यत्तु सातपवर्षेण स्नानं तद् दिव्यमुच्यते

गायींच्या खुरांनी उडालेली धूळ हे उत्तम वायव्य-स्नान सांगितले आहे; आणि ऊन व पावसाने जे स्नान होते, ते ‘दिव्य’ स्नान म्हणतात।

Verse 15

वारुणं चावगाहस्तु मानसं त्वात्मवेदनम् / यौगिकं स्नानमाख्यातं योगो विष्णुविचिन्तनम्

जलात अवगाहन हे ‘वारुण-स्नान’ होय. आत्म्याचे प्रत्यक्ष वेदन हे ‘मानस-स्नान’ आहे. आणि ‘योगिक स्नान’ म्हणजे योग—नित्य विष्णुचिंतन.

Verse 16

आत्मतीर्थमिति ख्यातं सेवितं ब्रह्मवादिभिः / मनः शुचिकरं पुंसां नित्यं तत् स्नानमाचरेत्

हे ‘आत्मतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध असून ब्रह्मवाद्यांनी सेविलेले आहे. हे मन शुद्ध करते; म्हणून ते अंतःस्नान नित्य आचरावे.

Verse 17

शक्तश्चेद् वारुणं विद्वान् प्राजापत्यं तथैव च / प्रक्षाल्य दन्तकाष्ठं वै भक्षयित्वा विधानतः

विद्वान समर्थ असेल तर त्याने वारुणकर्म व प्राजापत्य प्रायश्चित्त विधिपूर्वक करावे. मग दंतकाष्ठ धुऊन, विधानाप्रमाणे ते चावून/वापरावे.

Verse 18

आचम्य प्रयतो नित्यं स्नानं प्रातः समाचरेत् / मध्याङ्गुलिसमस्थौल्यं द्वादशाङ्गुलसंमितम्

आचमन करून, संयमी होऊन नित्य प्रातःस्नान करावे. (स्नानस्थळ/जलमाप) मधल्या बोटाएवढ्या जाडीचे व बारा अंगुळ प्रमाणाचे असावे.

Verse 19

सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात् तदग्रेण तु धावयेत् / क्षीरवृक्षसमुद्भूतं मालतीसंभवं शुभम् / अपामार्गं च बिल्वं च करवीरं विशेषतः

दंतकाष्ठ सालासहित असावे; त्याच्या टोकाने दात स्वच्छ करावेत. क्षीरवृक्षांपासून व मालतीपासून मिळणारे काष्ठ शुभ; विशेषतः अपामार्ग, बिल्व व करवीर.

Verse 20

वर्जयित्वा निन्दितानि गृहीत्वैकं यथोदितम् / परिहृत्य दिनं पापं भक्षयेद् वै विधानवित्

निंदित पदार्थ टाळून शास्त्रोक्त तोच एक अनुमत पदार्थ स्वीकारावा. पापदिवस बाजूला ठेवून विधिज्ञ पुरुषाने नियमानेच भोजन करावे.

Verse 21

नोत्पाटयेद्दन्तकाष्टंनाङ्गुल्या धावयेत् क्वचित् / प्रक्षाल्य भङ्क्त्वा तज्जह्याच्छुचौदेशे समाहितः

दंतकाष्ठ ओढून उपटू नये, आणि कधीही बोटाने दात घासू नयेत. ते धुऊन मोडावे व मन एकाग्र ठेवून शुद्ध ठिकाणी टाकावे.

Verse 22

स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / आचम्य मन्त्रवन्नित्यं पुनराचम्य वाग्यतः

स्नान करून देव, ऋषी आणि पितृगण यांना विधिपूर्वक तृप्त करावे. नित्य मंत्रोच्चाराने आचमन करून पुन्हा आचमन करावे व वाणी संयमित ठेवावी.

Verse 23

संमार्ज्य मन्त्रैरात्मानं कुशैः सोदकबिन्दुभिः / आपो हिष्ठा व्याहृतिभिः सावित्र्या वारुणैः शुभैः

जलथेंबांनी सिक्त कुशांनी व मंत्रांनी आत्मशुद्धीकरिता परिमार्जन करावे. नंतर ‘आपो हिष्ठा’ सूक्त, व्याहृती, सावित्री (गायत्री) आणि शुभ वारुण मंत्रांनी शुद्धी करावी.

Verse 24

ओङ्कारव्याहृतियुतां गायत्रीं वेदमातरम् / जप्त्वा जलाञ्जलिं दद्याद् भास्करं प्रति तन्मनाः

ओंकार व व्याहृतीयुक्त वेदमाता गायत्रीचा जप करून, मग मन तिथेच स्थिर ठेवून भास्कर (सूर्य) यास जलांजली अर्पण करावी.

Verse 25

प्राक्कूलेषु समासीनो दर्भेषु सुसमाहितः / प्राणायामत्रयं कृत्वा ध्यायेत् संध्यामिति श्रुतिः

पूर्वाभिमुख नदीकाठी दर्भासनावर बसून मन अत्यंत एकाग्र करावे। त्रिविध प्राणायाम करून मग संध्येचे ध्यान करावे—असे श्रुती सांगते।

Verse 26

या संध्या सा जगत्सूतिर्मायातीता हि निष्कला / ऐश्वरी तु पराशक्तिस्तत्त्वत्रयसमुद्भवा

जी ‘संध्या’ तीच जगताची जननी; मायातीत, निष्कल व निरवयव. तीच ऐश्वर्यस्वरूप पराशक्ती असून तिच्यापासून तत्त्वत्रय उत्पन्न होते.

Verse 27

ध्यात्वार्ऽकमण्डलगतां सावित्रीं वै जपन् बुधः / प्राङ्मुखः सततं विप्रः संध्योपासनमाचरेत्

सूर्यमंडळात अधिष्ठित सावित्रीचे ध्यान करून जप करीत, बुद्धिमान विप्राने सदैव पूर्वाभिमुख राहून संध्योपासना करावी.

Verse 28

संध्याहीनो ऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु / यदन्यत् कुरुते किञ्चिन्न तस्य फलमाप्नुयात्

जो संध्याविधीहीन आहे तो नित्य अशुचि व सर्व कर्मांस अनर्ह होतो; तो अन्य काहीही करील तरी त्याचे फळ त्याला मिळत नाही.

Verse 29

अनन्यचेतसः शान्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः / उपास्य विधिवत् संध्यां प्राप्ताः पूर्वं परां गतिम्

एकनिष्ठ, शांत व वेदपारंगत ब्राह्मणांनी विधिपूर्वक संध्येची उपासना करून पूर्वीच परम गती प्राप्त केली.

Verse 30

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्मकार्ये द्विजोत्तमः / विहाय संध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम्

जो श्रेष्ठ द्विज धर्मकर्मांत संध्यावंदनाची प्रणती सोडून अन्यत्र प्रयत्न करतो, तो असंख्य नरकांना प्राप्त होतो।

Verse 31

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संध्योपासनमाचरेत् / उपासितो भवेत् तेन देवो योगतनुः परः

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी संध्योपासना करावी; त्या आचरणाने योगस्वरूप परम देव खरोखर उपासित होतो।

Verse 32

सहस्रपरमां नित्यं शतमध्यां दशावराम् / सावित्ररिं वै जपेद् विद्वान् प्राङ्मुखः प्रयतः स्थितः

विद्वानाने नित्य सावित्री (गायत्री) जप करावा—उत्तम सहस्र वेळा, मध्यम शंभर वेळा, आणि किमान दहा वेळा—शुद्ध व संयमी होऊन पूर्वाभिमुख उभा राहून।

Verse 33

अथोपतिष्ठेदादित्यमुदयन्तं समाहितः / मन्त्रैस्तु विविधैः सौरेरृग्यजुः सामसंभवैः

नंतर मन एकाग्र करून उदय पावणाऱ्या आदित्यापुढे उभा राहून, ऋग्-यजुः-सामोत्पन्न विविध सौर मंत्रांनी त्याचे पूजन करावे।

Verse 34

उपस्थाय महायोगं देवदेवं दिवाकरम् / कुर्वोत प्रणतिं भूमौ मूर्ध्ना तेनैव मन्त्रतः

महायोगी, देवदेव दिवाकराजवळ उपस्थित होऊन, त्याच मंत्रासह भूमीवर मस्तक ठेवून साष्टांग प्रणाम करावा।

Verse 35

ॐ खखोल्काय शान्ताय कारणत्रयहेतवे / निवेदयामि चात्मानं नमस्ते ज्ञानरूपिणे / नमस्ते घृणिने तुभ्यं सूर्याय ब्रह्मरूपिणे

ॐ। हे सर्वव्यापी शांतस्वरूप, त्रिविध कारणांचा हेतु! मी माझे आत्मसमर्पण करतो—ज्ञानस्वरूप तुला नमस्कार। करुणामय तेजस्वी सूर्य, ब्रह्मस्वरूप तुला नमस्कार।

Verse 36

त्वमेव ब्रह्म परममापो ज्योती रसो ऽमृतम् / भूर्भुवः स्वस्त्वमोङ्कारः सर्वे रुद्राः सनातनाः / पुरुषः सन्महो ऽतस्त्वां प्रणमामि कपर्दिनम्

तूच परम ब्रह्म—जल, ज्योती, रस आणि अमृत। तूच भूः, भुवः, स्वः आणि ओंकार आहेस। सर्व सनातन रुद्र तूच आहेस। तू पुरुष, सत्य आणि महान; म्हणून हे कपर्दिन, मी तुला प्रणाम करतो।

Verse 37

त्वमेव विश्वं बहुधा सदसत् सूयते च यत् / नमो रुद्राय सूर्याय त्वामहं शरणं गतः

तूच हे सर्व विश्व आहेस—अनेक प्रकारे सत्-असत् आणि जे काही उत्पन्न होते ते सर्व। रुद्ररूपा, सूर्यरूपा तुला नमस्कार; मी तुझ्या शरण आलो आहे।

Verse 38

प्रचेतसे नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते / नमो नमस्ते रुद्राय त्वामहं शरणं गतः

हे प्रचेतस, तुला नमस्कार; हे परम उदार दाता, तुला नमस्कार। रुद्राला पुन्हा पुन्हा नमस्कार; मी तुझ्या शरण आलो आहे।

Verse 39

हिरण्यबाहवे तुभ्यं हिरण्यपतये नमः / अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः

हे हिरण्यबाहु, तुला नमस्कार; हे हिरण्यपति, ऐश्वर्याचा स्वामी, तुला नमस्कार। हे अंबिकापति, तुला नमस्कार; हे उमेचा पती, तुला नमस्कार।

Verse 40

नमो ऽस्तु नीलग्रीवाय नमस्तुभ्यं पिनाकिने / विलोहिताय भर्गाय सहस्राक्षाय ते नमः

नीलग्रीवाला नमस्कार; पिनाकधारी तुला नमस्कार। विलोहित, भर्ग (पापहर्ता तेजस्वी) आणि सहस्राक्ष प्रभूला माझा प्रणाम।

Verse 41

नमो हंसाय ते नित्यमादित्याय नमो ऽस्तु ते / नमस्ते वज्रहस्ताय त्र्यम्बकाय नमो ऽस्तु ते

हंसस्वरूप तुला नित्य नमस्कार; आदित्यस्वरूप तुला नमस्कार। वज्रहस्ताला नमस्कार; त्र्यम्बक (त्रिनेत्र) प्रभूला नमस्कार।

Verse 42

प्रपद्ये त्वां विरूपाक्षं महान्तं परमेश्वरम् / हिरण्मयं गृहे गुप्तमात्मानं सर्वदेहिनाम्

मी तुझी शरण घेतो—विरूपाक्ष, महान परमेश्वर—जो हिरण्मय तत्त्वाने देह-गृहात गुप्त राहून सर्व देहिनांचा आत्मा आहेस।

Verse 43

नमस्यामि परं ज्योतिर्ब्रह्माणं त्वां परां गतिम् / विश्वं पशुपतिं भीमं नरनारीशरीरिणम्

मी तुला नमस्कार करतो—परम ज्योती, ब्रह्म, परम गती। तूच विश्व आहेस; तू पशुपती, भीम प्रभू आहेस, ज्याचे शरीर नर-नारी उभय रूपांनी आहे।

Verse 44

नमः सूर्याय रुद्राय भास्वते परमेष्ठिने / उग्राय सर्वभक्ताय त्वां प्रपद्ये सदैव हि

सूर्यरूप रुद्र, भास्वान परमेष्ठीला नमस्कार। उग्र, सर्वभक्त (सर्वांवर भक्तिसमान करुण) प्रभू—मी सदैव तुझी शरण घेतो।

Verse 45

एतद् वै सूर्यहृदयं जप्त्वा स्तवमनुत्तमम् / प्रातः काले ऽथ मध्याह्ने नमस्कुर्याद् दिवाकरम्

हे ‘सूर्यहृदय’ नावाचे अनुपम स्तोत्र जपून, प्रातःकाळी तसेच मध्याह्नी भक्तिभावाने दिवाकरास नमस्कार करावा।

Verse 46

इदं पुत्राय शिष्याय धार्मिकाय द्विजातये / प्रदेयं सूर्यहृदयं ब्रह्मणा तु प्रदर्शितम्

ब्रह्म्याने प्रकट केलेले हे सूर्यहृदय केवळ पुत्र किंवा शिष्य—धार्मिक द्विज—यालाच द्यावे; अन्यास नाही।

Verse 47

सर्वपापप्रशमनं वेदसारसमुद्भवम् / ब्राह्मणानां हितं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम्

हे सर्व पापांचे शमन करणारे, वेदसारातून उत्पन्न झालेले; पुण्य व मंगलमय, ब्राह्मणांच्या हिताचे आणि ऋषिसंघांनी सेविलेले आहे।

Verse 48

अथागम्य गृहं विप्रः समाचम्य यथाविधि / प्रज्वाल्य विह्निं विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम्

नंतर घरी येऊन विप्राने विधिप्रमाणे आचमन करावे; मग अग्नी प्रज्वलित करून, नियमानुसार जातवेद (अग्नी) मध्ये आहुती द्यावी।

Verse 49

ऋत्विक्पुत्रो ऽथ पत्नी वा शिष्यो वापि सहोदरः / प्राप्यानुज्ञां विशेषेण जुहुयुर्वा यताविधि

विशेष अनुमती घेऊन, ऋत्विकाचा पुत्र—किंवा पत्नी, शिष्य अथवा सहोदर भाऊ—विधिप्रमाणे आहुती देऊ शकतो।

Verse 50

पवित्रपाणिः पूतात्मा शुक्लाम्बरधरोत्तरः / अनन्यमानसो वह्निं जुहुयात् संयतेन्द्रियः

पवित्र केलेले हात व शुद्ध अंतःकरण घेऊन, स्वच्छ शुभ्र वस्त्र धारण करून, विधिनियत आसनात स्थिर राहून, एकाग्र मन व संयत इंद्रियांनी पवित्र अग्नीत आहुती द्यावी।

Verse 51

विना दर्भेण यत्कर्म विना सूत्रेण वा पुनः / राक्षसं तद्भवेत् सर्वं नामुत्रेह फलप्रदम्

दर्भाविना किंवा यज्ञोपवीत (सूत्र) विना जे कर्म केले जाते, ते सर्व राक्षसी स्वरूपाचे ठरते आणि न या लोकी न परलोकी फलदायी होत नाही।

Verse 52

दैवतानि नमस्कुर्याद् देयसारान्निवेदयेत् / दद्यात् पुष्पादिकं तेषां वृद्धांश्चैवाभिवादयेत्

देवतांना नमस्कार करावा, अर्पणयोग्य वस्तूंचा श्रेष्ठ भाग निवेदन करावा, त्यांना पुष्पादि अर्पण करावे आणि वृद्धजनांना देखील आदराने अभिवादन करावे।

Verse 53

गुरुं चैवाप्युपासीत हितं चास्य समाचरेत् / वेदाभ्यासं ततः कुर्यात् प्रयत्नाच्छक्तितो द्विजः

द्विजाने गुरूची उपासना व सेवा करावी आणि त्यांच्या हिताचे आचरण करावे; त्यानंतर प्रयत्नपूर्वक, आपल्या शक्तीनुसार, वेदांचा अभ्यास व पठण करावे।

Verse 54

जपेदध्यापयेच्छिष्यान् धारयेच्च विचारयेत् / अवेक्षेत च शास्त्राणि धर्मादीनि द्विजोत्तमः / वैदिकांश्चैव निगमान् वेदाङ्गानि वेशिषतः

श्रेष्ठ द्विजाने जप करावा, शिष्यांना अध्यापन करावे, (शास्त्रवचन) धारण करून त्यावर विचार करावा। धर्मादि शास्त्रांचे अवलोकन करावे आणि विशेषतः वैदिक निगम व वेदाङ्गांचा अभ्यास करावा।

Verse 55

उपेयादीश्वरं चाथ योगक्षेमप्रसिद्धये / साधयेद् विविधानर्थान् कुटुम्बार्थे ततो द्विजः

त्यानंतर योग-क्षेमाची निश्चित सिद्धी व्हावी म्हणून द्विजाने ईश्वराचे शरण घ्यावे; आणि मग कुटुंबधारणेसाठी धर्म्य उपायांनी विविध अर्थसाधन करावे।

Verse 56

ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थं मृदमाहरेत् / पुष्पाक्षतान् कुशतिलान् गोमयं शुद्धमेव च

मग मध्यान्हकाळी स्नानासाठी शुद्धीकारक माती आणावी; तसेच पुष्प, अक्षत, कुश, तीळ आणि शुद्ध गोमयही घ्यावे।

Verse 57

नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च / स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्त्रवणेषु च

नद्यांमध्ये, देवखात/पवित्र खाचांमध्ये, तळ्यांत व सरोवरांत, तसेच पाण्याने भरलेल्या गर्तांत व नैसर्गिक झऱ्यांच्या प्रवाहांत नित्य स्नान करावे।

Verse 58

परकीयनिपानेषु न स्नायाद् वै कदाचन / पञ्चपिण्डान् समुद्धृत्य स्नायाद् वासंभवे पुनः

परक्यांच्या पाणवठ्यांत कधीही स्नान करू नये. अशौचस्पर्शामुळे पुन्हा स्नान करावे लागल्यास, आधी मातीचे पाच पिंड उचलून मग पुन्हा स्नान करावे।

Verse 59

मृदैकया शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि / अधश्च तिसृभिः कायं पादौ षड्भिस्तथैव च

एकदा माती लावून डोके धुवावे; दोनदा नाभीच्या वरचा भाग; तीनदा नाभीखालचा देह; आणि त्याचप्रमाणे सहा वेळा पाय धुवावेत।

Verse 60

मृत्तिका च समुद्दिष्टा त्वार्द्रामलकमात्रिका / गोमयस्य प्रमाणं तत् तेनाङ्गं लेपयेत् ततः

मृत्तिकाही विधीने सांगितली आहे—ओल्या आवळ्याएवढी मात्रा. गोमयाचेही तेवढेच प्रमाण; त्याने अंगाला लेप करून पुढील विधी करावी.

Verse 61

लेपयित्वा तु तीरस्थस्तल्लिङ्गैरेव मन्त्रतः / प्रक्षाल्याचम्य विधिवत् ततः स्नायात् समाहितः

तीर्थतटी उभा राहून, त्या लिंगचिन्हांसह मंत्रोच्चाराने लेप लावून, नंतर तो धुऊन, विधिपूर्वक आचमन करावे; मग एकाग्र मनाने स्नान करावे.

Verse 62

अभिमन्त्र्य जलं मन्त्रैस्तल्लिङ्गैर्वारुणैः शुभैः / भावपूतस्तदव्यक्तं ध्यायन् वै विष्णुमव्ययम्

शुभ वारुण मंत्रांनी—त्या लिंगचिन्हांसह—जल अभिमंत्रित करून, ज्याचा भाव शुद्ध झाला आहे तो त्या अव्यक्त तत्त्वाचे, म्हणजेच अविनाशी विष्णूचे ध्यान करावा.

Verse 63

आपो नारायणोद्भूतास्ता एवास्यायनं पुनः / तस्मान्नारायणं देवं स्नानकाले स्मरेद् बुधः

आप नारायणापासून उत्पन्न झाले आहेत आणि तेच पुन्हा त्यांचे आयन—आश्रय—आहेत. म्हणून स्नानकाळी ज्ञानी पुरुषाने देव नारायणाचे स्मरण करावे.

Verse 64

प्रोच्य सोंकारमादित्यं त्रिर्निमज्जेज्जलाशये / आचान्तः पुनराचामेन्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित्

आदित्यसहित ॐकार उच्चारून, जलाशयात तीनदा निमज्जन करावे. आचमन करून, मंत्रज्ञाने या मंत्राने पुन्हा आचमन करावे.

Verse 65

अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतो मुखः / त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कार आपो ज्योती रसो ऽमृतम्

आप सर्व भूतांच्या अंतरी संचार करता, हृदयगुहेत वास करता, सर्वतोमुख आहात. आपणच यज्ञ, आपणच वषट्कार; आपणच आपः, आपणच ज्योती, आपणच रस व अमृत आहात.

Verse 66

द्रुपदां वा त्रिरभ्यस्येद् व्याहृतिप्रणवान्विताम् / सावित्रीं वा जपेद् विद्वान् तथा चैवाघमर्षणम्

किंवा व्याहृती (भूः, भुवः, स्वः) व प्रणव (ॐ) युक्त त्रिपदा गायत्रीचा तीनदा पाठ करावा. अथवा विद्वानाने सावित्री (गायत्री-मंत्र) जपावा आणि तसेच अघमर्षणही जपावे.

Verse 67

ततः संमार्जनं कुर्यादापो हि ष्ठा मयोभुवः / इदमापः प्रवहत व्याहृतिभिस्तथैव च

त्यानंतर ‘आपो हि ष्ठा मयोभुवः’ म्हणत संमार्जन (शिंपडणे व पुसणे) करावे; कारण आपः खरोखरच सुखद व जीवनदायी आहेत. ‘इदमापः प्रवहत’ असे म्हणत व्याहृतींसह तशीच क्रिया करावी.

Verse 68

ततो ऽभिमन्त्र्य तत् तीर्थमापो हिष्ठादिमन्त्रकैः / अन्तर्जलगतो मग्नो जपेत् त्रिरघमर्षणम्

मग ‘आपो हिष्ठा’ इत्यादी जलमंत्रांनी त्या तीर्थाचे अभिमंत्रण करावे. नंतर पाण्यात आत जाऊन निमग्न अवस्थेत पापनाशक अघमर्षणाचा तीनदा जप करावा.

Verse 69

त्रिपदां वाथ सावित्रीं तद्विष्णोः परमं पदम् / आवर्तयेद् वा प्रणवं देवं वा संस्मरेद्धरिम्

किंवा त्रिपदा सावित्री (गायत्री)— ‘तद्विष्णोः परमं पदम्’— याचा पाठ करावा. अथवा प्रणव (ॐ) आवर्तावा, किंवा देव हरिचे स्मरण-ध्यान करावे.

Verse 70

द्रुपदादिव यो मन्त्रो यजुर्वेदे प्रतिष्ठितः / अन्तर्जले त्रिरावर्त्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

यजुर्वेदात प्रतिष्ठित ‘द्रुपदा…’ असा आरंभ असलेला तो मंत्र, पाण्यात निमग्न होऊन तीनदा जपल्यास सर्व पापांपासून मुक्त करतो.

Verse 71

अपः पाणौ समादाय जप्त्वा वै मार्जने कृते / विन्यस्य मूर्ध्नि तत् तोयं मुच्यते सर्वपातकैः

हातात पाणी घेऊन मार्जन-विधीचा नियत मंत्र जपावा; मग ते पवित्र जल मस्तकाच्या शिखरावर ठेवले असता सर्व पातकांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 72

यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः / तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम्

जसा अश्वमेध हा क्रतुराट् सर्व पापांचा नाश करतो, तसाच अघमर्षण सूक्तही सर्व पापांचे निरसन करते.

Verse 73

अथोपतिष्ठेदादित्यं मूर्ध्नि पुष्पान्विताञ्जलिम् / प्रक्षिप्यालोकयेद् देवमुद्वयं तमसस्परि

त्यानंतर आदित्यदेवाची उपासना करीत उभे राहावे; मस्तकावर पुष्पयुक्त अंजली धरावी. पुष्प अर्पून, तमाच्या पलीकडे उदय पावणाऱ्या देवाचे दर्शन घ्यावे.

Verse 74

उदुत्यं चित्रमित्येते तच्चक्षुरिति मन्त्रतः / हंसः शुचिषदेतेन सावित्र्या च विशेषतः

‘उदुत्यं चित्रम्…’ आणि ‘तच्चक्षुः…’ हे मंत्र होत. या मंत्रांनी, आणि विशेषतः सावित्री (गायत्री)ने, शुचिधामात स्थित हंसस्वरूप (सोऽहम्) परमात्म्याचे चिंतन करावे.

Verse 75

अन्यैश्च वैदिकैर्मन्त्रैः सौरैः पापप्रणाशनैः / सावित्रीं वै जपेत् पश्चाज्जपयज्ञः स वै स्मृतः

इतर वैदिक, सूर्यसंबंधी व पापनाशक मंत्रांनी जप करून, नंतर सावित्री (गायत्री) जपावी. हाच जपयज्ञ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 76

विविधानि पवित्राणि गुह्यविद्यास्तथैव च / शतरुद्रीयमथर्वशिरः सौरांश्च शक्तितः

तो विविध पवित्र कर्मे तसेच गुह्य मंत्रविद्या शिकवितो; आणि सामर्थ्यानुसार शतरुद्रीय, अथर्वशिर व सौर स्तोत्रेही (उपदेशितो)।

Verse 77

प्राक्कूलेषु समासीनः कुशेषु प्राङ्मुखः शुचिः / तिष्ठंश्चेदीक्षमाणोर्ऽकं जप्यं कुर्यात् समाहितः

पूर्वेकडील तीरावर कुशासनावर बसून, पूर्वमुख व शुद्ध होऊन—आवश्यक असल्यास उभा राहूनही—सूर्याकडे पाहत, एकाग्रचित्ताने नियत जप करावा.

Verse 78

स्फाटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षैः पुत्रजीवसमुद्भवः / कर्तव्या त्वक्षमाला स्यादुत्तरादुत्तमा स्मृता

स्फटिक, इंद्राक्ष व रुद्राक्ष यांच्या मण्यांनी, आणि पुत्रजीव हा मुख्य/मूल मणी करून, अक्ष्माला करावी; ती ‘उत्तमाहूनही उत्तम’ स्मृत आहे.

Verse 79

जपकाले न भाषेत नान्यानि प्रेक्षयेद् बुधः / न कम्पयेच्छिरोग्रीवां दन्तान्नैव प्रकाशयेत्

जपकाळी ज्ञानी साधकाने बोलू नये व इतर गोष्टींकडे पाहू नये. डोके-मान हलवू नये आणि दातही दिसू देऊ नयेत.

Verse 80

गुह्यका राक्षसा सिद्धा हरन्ति प्रसभं यतः / एकान्ते सुशुभे देशे तस्माज्जप्यं समाचरेत्

गुह्यक, राक्षस आणि काही सिद्ध जबरदस्तीने साधनेचे फळ हिरावून घेतात; म्हणून एकांत व अत्यंत शुभ स्थानी मंत्रजप करावा।

Verse 81

चण्डालाशौचपतितान् दृष्ट्वाचम्य पुनर्जपेत् / तैरेव भाषणं कृत्वा स्नात्वा चैव जपेत् पुनः

चांडाळ, अशुचि किंवा पतित व्यक्ती दिसल्यास आचमन करून पुन्हा जप करावा; पण त्यांच्याशी बोलणे झाले तर स्नान करूनच पुन्हा जप करावा।

Verse 82

आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशुचिदर्शने / सौरान् मन्त्रान् शक्तितो वै पावमानीस्तु कामतः

अशुचि दिसल्यास नित्य संयमाने आचमन करून जप करावा। शक्तीनुसार सौर मंत्रांचा आणि इच्छेनुसार पावमानी शुद्धिसूक्तांचाही जप करावा।

Verse 83

यदि स्यात् क्लिन्नवासा वै वारिमध्यगतो जपेत् / अन्यथा तु शुचौ भूम्यां दर्भेषु सुसमाहितः

वस्त्रे ओले असतील तर पाण्याच्या मध्यभागी उभे राहून जप करावा; अन्यथा शुद्ध भूमीवर दर्भासनावर बसून मन एकाग्र करून जप करावा।

Verse 84

प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्वा ततः क्षितौ / आचम्य च यथाशास्त्रं शक्त्या स्वाध्यायमाचरेत्

प्रदक्षिणा पूर्ण करून मग भूमीवर साष्टांग नमस्कार करावा; आणि शास्त्रविधीनुसार आचमन करून, शक्तीनुसार स्वाध्याय व जप करावा।

Verse 85

ततः संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / अदावोङ्कारमुच्चार्य नमो ऽन्ते तर्पयामि वः

त्यानंतर देव, ऋषी आणि पितृगण यांना तर्पण द्यावे। आरंभी ‘ॐ’ उच्चारून शेवटी म्हणावे—“नमो, अंततः मी तुम्हांला तृप्त करीत आहे।”

Verse 86

देवान् ब्रह्मःऋषींश्चैव तर्पयेदक्षतोदकैः / तिलोदकैः पितॄन् भक्त्या स्वसूत्रोक्तविधानतः

देव आणि ब्रह्मर्षी यांना अक्षत (साबूत तांदूळ) मिसळलेल्या जलाने तर्पण द्यावे. पितरांना तिळमिश्रित जलाने भक्तीपूर्वक तृप्त करावे—स्वगृह्यसूत्रोक्त विधीनुसार।

Verse 87

अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु / देवर्षोस्तर्पयेद् धीमानुदकाञ्जलिभिः पितन्

डावा हात आधार देऊन आणि उजव्या हाताने, धीमान पुरुष अंजलीभर जलाने देवर्षी व पितरांना तर्पण द्यावा।

Verse 88

यज्ञोपवीती देवानां निवीती ऋषीतर्पणे / प्राचीनावीती पित्र्ये तु स्वेन तीर्थेन भावतः

देवकर्मात यज्ञोपवीत उपवीतरीतीने; ऋषितर्पणात निवीतीने; आणि पितृकर्मात प्राचीनावीतीने—प्रत्येक कर्म स्वस्व तीर्थाने व योग्य भावाने करावे।

Verse 89

निष्पीड्य स्नानवस्त्रं तु समाचम्य च वाग्यतः / स्वैर्मन्त्रैरर्चयेद् देवान् पुष्पैः पत्रैरथाम्बुभिः

स्नानवस्त्र पिळून काढून, वाणी संयमित ठेवून आचमन करावे. नंतर आपल्या मंत्रांनी देवांची अर्चना करावी—फुले, पाने किंवा जलानेही।

Verse 90

ब्रह्माणं शङ्करं सूर्यं तथैव मधुसूदनम् / अन्यांश्चाभिमतान् देवान् भक्त्या चाक्रोधनो ऽत्वरः

भक्तीने—क्रोधरहित व घाई न करता—ब्रह्मा, शंकर, सूर्य आणि मधुसूदन (विष्णू) यांची, तसेच अभिमत इतर देवतांचीही यथायोग्य पूजा करावी।

Verse 91

प्रदद्याद् वाथ पुष्पाणि सूक्तेन पौरुषेण तु / आपो वा देवताः सर्वास्तेन सम्यक् समर्चिताः

किंवा पुरुषसूक्ताचे पठण करीत पुष्प अर्पण करावे। खरे तर ‘आपः’ (जलतत्त्व) हेच सर्व देवता आहेत; त्या विधीने ते सर्व पूर्णपणे सम्यक् पूजिले जातात।

Verse 92

ध्यात्वा प्रणवपूर्वं वै दैवतानि समाहितः / नमस्कारेण पुष्पाणि विन्यसेद् वै पृथक् पृथक्

प्रणव (ॐ) पूर्वक मन एकाग्र करून देवतांचे ध्यान करावे आणि नमस्कारासह प्रत्येकासाठी वेगवेगळी पुष्पे अर्पण करावीत।

Verse 93

न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् / तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम्

विष्णूच्या आराधनेसारखे पुण्य देणारे कोणतेही वैदिक कर्म नाही. म्हणून जो आदि-मध्य-अंत रहित आहे त्या हरिची नित्य आराधना करावी।

Verse 94

तद्विष्णोरिति मन्त्रेण सूक्तेन पुरुषेण तु / नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो सूक्तेन पुरुषेण तु / नैताभ्यां सदृशो मन्त्रो वेदेषूक्तश्चतुर्ष्वपि

“तद्विष्णोः” या मंत्राने आणि पुरुषसूक्ताने—या दोघांसारखा मंत्र चारही वेदांतही नाही; वैदिक वाणीमध्ये यांची तुलना नाही।

Verse 95

निवेदयेत स्वात्मानं विष्णावमलतेजसि / तदात्मा तन्मनाः शान्तस्तद्विष्णोरिति मन्त्रतः

आपला आत्मभाव निर्मळ तेजस्वी विष्णूमध्ये अर्पण करावा। मन व आत्मा त्याच्यात एकरूप करून शान्त होऊन ‘हे विष्णूचे आहे’ या मंत्राने समर्पण करावे।

Verse 96

अथवा देवमीशानं भगवन्तं सनातनम् / आराधयेन्महादेवं भावपूतो महेश्वरम्

किंवा भक्तिभावाने पवित्र झालेल्या मनाने ईशान—सनातन भगवान—महादेव महेश्वर यांची आराधना करावी।

Verse 97

मन्त्रेण रुद्रागायत्र्या प्रणवेनाथ वा पुनः / ईशानेनाथ वा रुद्रैस्त्र्यम्बकेन समाहितः

अंतर्मुख समाहित होऊन रुद्रगायत्री मंत्राने, किंवा प्रणव ‘ॐ’ ने, अथवा ईशान मंत्राने, किंवा रुद्र-नाम/मंत्रांनी—विशेषतः त्र्यम्बक मंत्राने—ध्यानसमाधी साधावी।

Verse 98

पुष्पैः पत्रैरथाद्भिर्वा चन्दनाद्यैर्महेश्वरम् / उक्त्वा नमः शिवायेति मन्त्रेणानेन योजयेत्

फुले, पाने किंवा जल—चंदनादींसह—महेश्वराची पूजा करावी; आणि ‘नमः शिवाय’ असे उच्चारून याच मंत्रासह प्रत्येक अर्पण करावे।

Verse 99

नमस्कुर्यान्महादेवं ऋतं सत्यमितिश्वरम् / निवेदयीत स्वात्मानं यो ब्रह्माणमितीश्वरम्

महादेवांना नमस्कार करावा—जे ‘ऋत’ आणि ‘सत्य’ असे घोषित ईश्वर आहेत; आणि त्यांनाच ब्रह्म मानून आपला आत्मभावही अर्पण करावा।

Verse 100

प्रदक्षिणं द्विजः कुर्यात् पञ्च ब्रह्माणि वै जपन् / ध्यायीत देवमीशानं व्योममध्यगतं शिवम्

द्विजाने पञ्च-ब्रह्म मंत्रांचा जप करीत प्रदक्षिणा करावी. आणि व्योममध्यस्थित ईशानस्वरूप शिवदेवाचे ध्यान करावे.

Verse 101

अथावलोकयेदर्कं हंसः सुचिषदित्यृचा / कुर्यात् पञ्च महायज्ञान् गृहं गत्वा समाहितः

नंतर चित्त स्थिर करून सूर्यदर्शन करावे व ‘हंसः सुचिषद्…’ अशी आदित्यऋचा जपावी. मग घरी जाऊन विधिपूर्वक पञ्च महायज्ञ करावेत.

Verse 102

देवयज्ञं पितृयज्ञं भूतयज्ञं तथैव च / मानुष्यं ब्रह्मयज्ञं च पञ्च यज्ञान् प्रचक्षते

देवयज्ञ, पितृयज्ञ, भूतयज्ञ, मानुष्ययज्ञ आणि ब्रह्मयज्ञ—हेच पाच यज्ञ म्हणून सांगितले आहेत.

Verse 103

यदि स्यात् तर्पणादर्वाक् ब्रह्मयज्ञः कृतो न हि / कृत्वा मनुष्ययज्ञं वै ततः स्वाध्यायमाचरेत्

जर तर्पणापूर्वी ब्रह्मयज्ञ (स्वाध्याय) झाला नसेल, तर प्रथम मानुष्ययज्ञ करून मग स्वाध्याय करावा.

Verse 104

अग्नेः पश्चिमतो देशे भूतयज्ञान्त एव वा / कुशपुञ्जे समासीनः कुशपाणिः समाहितः

अग्नीच्या पश्चिमेस, किंवा भूतयज्ञाच्या शेवटी, कुशाच्या पुंजावर बसून, हातात कुश धारण करून, मन समाहित ठेवावे.

Verse 105

शालाग्नौ लौकिके वाग्नौ जले भूभ्यामथापिवा / वैश्वदेवं ततः कुर्याद् देवयज्ञः स वै स्मृतः

मग शालाग्नीमध्ये, किंवा लौकिक अग्नीत, अथवा पाण्यात वा भूमीवरही, वैश्वदेव अर्पण करावे; हाच देवयज्ञ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 106

यदि स्याल्लौकिके पक्वं ततो ऽन्नं तत्र हूयते / शालाग्नौ तत्र देवान्नं विधिरेष सनातनः

जर लौकिक अग्नीत अन्न शिजले असेल, तर तेच अन्न तिथेच आहुती द्यावे; शालाग्नीत ते देवांचे अन्न ठरते—ही विधी सनातन आहे.

Verse 107

देवेभ्यस्तु हुतादन्नाच्छेषाद् भूतबलिं हरेत् / भूतयज्ञः स वै ज्ञेयो भूतिदः सर्वदेहिनाम्

देवांसाठी अन्नाची आहुती दिल्यानंतर, उरलेल्या भागातून भूतांसाठी बलि काढावी; हाच भूतयज्ञ समजावा, जो सर्व देहधाऱ्यांना कल्याण देतो.

Verse 108

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च पतितादिभ्य एव च / दद्याद् भूमौ बलिं त्वन्नं पक्षिभ्यो ऽथ द्विजोत्तमः

आणि द्विजोत्तमाने भूमीवर अन्नाची बलि ठेवावी—कुत्र्यांना, श्वपचांना, तसेच पतित इत्यादींना द्यावी; आणि मग पक्ष्यांनाही अन्न द्यावे.

Verse 109

सायं चान्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् / भूतयज्ञस्त्वयं नित्यं सायं प्रातर्विधीयते

सायंकाळी अन्न शिजल्यावर, पत्नीच्या मंत्रासह बलि अर्पण करावी; हा भूतयज्ञ नित्य असून सायं व प्रातः दोन्ही वेळा करावा.

Verse 110

एकं तु भोजयेद् विप्रं पितॄनुद्दिश्य सत्तमम् / नित्यश्राद्धं तदुद्दिष्टं पितृयज्ञो गतिप्रदः

पितरांच्या उद्देशाने एकच उत्तम ब्राह्मणाला भोजन घालावे. हेच ‘नित्यश्राद्ध’ म्हणतात; हा पितृयज्ञ शुभ गती देणारा आहे.

Verse 111

उद्धृत्य वा यथाशक्ति किञ्चिदन्नं समाहितः / वेदतत्त्वार्थविदुषे द्विजायैवोपपादयेत्

किंवा मन एकाग्र करून, यथाशक्ती थोडे अन्न बाजूला काढून वेदाच्या तत्त्वार्थास जाणणाऱ्या द्विज ब्राह्मणास विधिपूर्वक अर्पण करावे.

Verse 112

पूजयेदतिथिं नित्यं नमस्येदर्चयेद् द्विजम् / मनोवाक्कर्मभिः शान्तमागतं स्वगृह ततः

अतिथीचा नित्य सत्कार करावा आणि द्विज ब्राह्मणास नमस्कार व पूजन करावे. मग जो शांत पुरुष आपल्या घरी आला आहे, त्याची मन-वाणी-कर्माने शांतपणे सेवा करावी.

Verse 113

हन्तकारमथाग्रं वा भिक्षां वा शक्तितो द्विजः / दद्यादतिथये नित्यं बुध्येत परमेश्वरम्

द्विज पुरुषाने शक्तीनुसार अतिथीस नित्य गृहपाकाचे अन्न किंवा भिक्षा द्यावी; आणि तसे करताना त्या अतिथीत परमेश्वराचेच स्मरण-चिंतन करावे.

Verse 114

भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमग्रं तस्याश्चतुर्गुणम् / पुष्कलं हन्तकारं तु तच्चतुर्गुणमुच्यते

भिक्षेचे श्रेष्ठ प्रमाण एक ग्रास असे सांगितले आहे; ‘पूर्ण’ भाग त्याच्या चारपट. पण ‘पुष्कल’—अतिरिक्त, हानिकारक—ते त्याहूनही चारपट असे म्हटले आहे.

Verse 115

गोदोहमात्रं कालं वै प्रतीक्ष्यो ह्यतिथिः स्वयम् / अभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेदतिथिं यथा

अतिथीने स्वतः गाईचे दूध काढण्याइतका वेळच थांबावे. गृहस्थानेही आपल्या सामर्थ्यानुसार आलेल्या अतिथीचे यथोचित पूजन‑सत्कार करावा.

Verse 116

भिक्षां वै भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे / दद्यादन्नं यथाशक्ति त्वर्थिभ्यो लोभवर्जितः

भिक्षुकाला भिक्षा आणि ब्रह्मचार्‍याला विधिपूर्वक दान द्यावे. लोभ टाळून याचकांना देखील आपल्या सामर्थ्यानुसार अन्न द्यावे.

Verse 117

सर्वेषामप्यलाभे तु अन्नं गोभ्यो निवेदयेत् / भुञ्जीत बन्धुभिः सार्धं वाग्यतो ऽन्नमकुत्सयन्

जर ते कोणीही उपलब्ध नसतील, तर अन्न गायींना अर्पण करावे. नंतर वाणी संयमून, अन्नाची निंदा न करता, बंधूंशी मिळून भोजन करावे.

Verse 118

अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महायज्ञान् द्विजोत्तमाः / भृञ्जीत चेत् स मूढात्मा तिर्यग्योनिं सगच्छति

हे द्विजोत्तमा! जो द्विज पाच महायज्ञ न करता भोजन करतो, तो तो मूढात्मा तिर्यग्योनी—पशुजन्मास जातो.

Verse 119

वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा / नाशयत्याशु पापानि देवानामर्चनं तथा

दररोज सामर्थ्यानुसार वेदाभ्यास, महायज्ञांची विधिपूर्वक क्रिया आणि देवतांचे अर्चन—हे सर्व लवकर पापांचा नाश करतात.

Verse 120

यो मोहादथवालस्यादकृत्वा देवतार्चनम् / भुङ्क्ते स याति नरकान् शूकरेष्वभिजायते

जो मोहाने किंवा आळसाने देवतेचे पूजन न करता भोजन करतो, तो नरकांना जातो आणि डुकरांच्या योनीत जन्म घेतो।

Verse 121

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कृत्वा कर्माणि वै द्विजाः / भुञ्जीत स्वजनैः सार्धं सयाति परमां गतिम्

म्हणून, हे द्विजांनो! सर्व प्रयत्नाने नियत कर्मे करून, स्वजनांसह धर्मानुसार भोग घ्या; त्यामुळे परम गती प्राप्त होते।