Adhyaya 13
Ācamana-vidhi, Śauca, and Conduct Rules for Study, Eating, and Bodily Functions
मागील अध्यायानंतर व्यास उत्तरभागातील धर्मोपदेश पुढे नेत आचमनप्रधान शौचविधीची शिस्तबद्ध मांडणी करतात. वेदपाठ कधी सुरू करू नये आणि कधी पुनःशुद्धी आवश्यक—झोपेनंतर, स्नानानंतर, अशुचि पदार्थांच्या स्पर्शाने किंवा दूषित संगतीने—हे सांगितले आहे. योग्य आसन, पाण्याची शुद्धता, तसेच डोके झाकणे, पादत्राणे, अयोग्य बसणे किंवा चित्त विचलित होणे यांमुळे मंत्रोच्चार/आचमन निष्फळ ठरते असे निषेध दिले आहेत. पुढे हस्ततीर्थांचे (ब्रह्म, पितृ, दैव, प्राजापत्य, आर्ष) विभाजन करून देवतांना तृप्त करणारा टप्प्याटप्प्याने आचमनक्रम सांगितला आहे. शेवटी उच्छिष्टजन्य अशौच, थेंब हाताळण्याचे नियम, आपत्कालीन सवलत, मलमूत्रोत्सर्गाची दिशा-स्थाने आणि माती-पाण्याने शुद्धीची साधने देऊन नित्याचारातील संयमाला धर्मचर्चेचा पाया केलेला आहे।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वादशो ऽध्यायः व्यास उवाच भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे / ओष्ठावलमोकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्री संहितेच्या उत्तरविभागातील बारावा अध्याय समाप्त झाला. व्यास म्हणाले—भोजन व पान केल्यावर, झोपून उठल्यावर, स्नान केल्यावर, रस्त्यावर (लोकमार्गात) जाताना, ओठ व गुदद्वार स्पर्श केल्यावर, आणि वस्त्र बदलून परिधान केल्यावर—
Verse 2
रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गे ऽयुक्तभाषणे / ष्ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा
वीर्य, मूत्र व मलोत्सर्गाच्या वेळी, अयुक्त भाषण करताना, थुंकल्यानंतर त्वरित, अध्ययनाच्या आरंभी, तसेच खोकला किंवा श्वासोच्छ्वासाचा त्रास झाल्यास—(वेदपाठ सुरू करू नये).
Verse 3
चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः / संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तो ऽप्याचमेत् पुनः
श्रेष्ठ द्विज चौरस्ता किंवा स्मशानात पाऊल ठेवला तर, उभय संध्याकाळी (प्रातः व सायं) तद्वत आचमन करावे; आचमन झाले असले तरी पुन्हा आचमन करावे.
Verse 4
चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे / उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् / आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च
चांडाळ किंवा म्लेच्छाशी संभाषण केल्यावर, तसेच उच्छिष्ट-अवस्थेत स्त्री वा शूद्राशी बोलल्यावर; उच्छिष्ट पुरुषास किंवा तसाच दूषित अन्नास स्पर्श झाल्यास—आचमन करावे. अश्रुपात झाल्यावर व रक्ताच्या स्पर्शानंतरही हीच शुद्धी सांगितली आहे.
Verse 5
भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः / आचान्तो ऽप्याचमेत् सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः
भोजनकाळी, उभय संध्याकाळी (प्रातः-सायं), स्नानानंतर, पाणी पिल्यानंतर, तसेच मूत्र-पुरीषानंतर आचमन करावे. आचमन झालेले असले तरी, झोपून उठल्यावर आणि इतर अशा प्रसंगी पुन्हा पुन्हा आचमन करावे.
Verse 6
अग्नेर्गवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा / स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च
अग्नीला, गायींना, किंवा मैथुनात प्रवृत्त व्यक्तीस स्पर्श झाल्यास; तसेच स्त्रीचा स्पर्श झाल्यास, स्वतःच्या देहाचा स्पर्श झाल्यास, किंवा नीवी/कटिवस्त्र परिधान केल्यास—नियत शौच-नियम व संयमाने शुद्ध व्हावे.
Verse 7
उपस्पृशेज्जलं वार्द्रं तृणं वा भूमिमेव वा / केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससो ऽक्षालितस्य च
पाणी, ओले गवत, किंवा भूमी यांचा स्पर्श करून अल्प शुद्धी करावी; विशेषतः केसांचा किंवा देहाचा स्पर्श झाल्यावर, तसेच न धुतलेल्या वस्त्राच्या प्रसंगी।
Verse 8
अनुष्णाभिरफेनाबिरदुष्टाभिश्च धर्मतः / शौचेप्सुः सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः
जो शौच इच्छितो, त्याने नेहमी धर्मानुसार आचमन करावे—अतिउष्ण नसलेल्या, फेस नसलेल्या व अदूषित जलाने; पूर्व किंवा उत्तरमुखी बसून।
Verse 9
शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छसिखो ऽपि वा / अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत्
कोणी शिर किंवा कंठ झाकून, किंवा कच्छ सैल व केस मोकळे ठेवून असेल, तर पाय स्वच्छ न करता—आचमन केले तरी—तो अशुद्धच ठरतो।
Verse 10
सोपानत्को जलस्थो वा नोष्णीषी वाचमेद् बुधः / न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन् नोद्धृतोदकैः
बुद्धिमानाने पादुका घालून, पाण्यात उभा राहून किंवा डोके झाकून पवित्र वाणी उच्चारू नये. पावसाच्या धारांतही न बोलावे, तसेच जिथे नुकतेच पाणी उचलले/काढले जात आहे तिथे उभे राहूनही न बोलावे।
Verse 11
नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः / न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा
अनेक हातांनी अर्पित केलेल्या पाण्याने आचमन करू नये, तसेच यज्ञोपवीत नसताना देखील करू नये. पादुकांवर किंवा आसनावर बसून, किंवा गुडघे बाहेर पसरूनही आचमन करू नये।
Verse 12
न जल्पन् न हसन् प्रेक्षन् शयानः प्रह्व एव च / नावीक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा
आचमन करताना न बडबड करावी, न हसावे, न इकडे-तिकडे पाहावे; शयनात असतानाही नम्र व संयमी राहावे. तसेच फेन इत्यादी लेप वा अन्य अलंकारांनी सजलेल्या स्त्रियांकडे दृष्टि करू नये।
Verse 13
शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्न क्षाराभिस्तथैव च / न चैवाङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन् नान्यमानसः
शूद्र-स्पर्शाने, अशुचि करणाऱ्या द्रव्यांनी व क्षार इत्यादींनी मलिन होऊ नये. बोटे चटकावून आवाजही करू नये; मौन ठेवून मन अन्यत्र न भटकू देता (ईश्वरचिंतनात स्थिर ठेवावे)।
Verse 14
न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः / न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिष्कक्ष एव वा
ज्याचा रंग वा चव बिघडलेला आहे अशा पाण्यात स्नान करू नये; भेगेतून झिरपणाऱ्या दूषित पाण्यातही नाही, हाताने ढवळलेल्या पाण्यातही नाही, आणि उघड्या बाहेरील स्नानस्थानीही स्नान करू नये।
Verse 15
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः / प्राशिताभिस्तथावैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतो ऽन्ततः
ब्राह्मण हृदयापर्यंत पोहोचलेल्या पाण्याने शुद्ध होतो; क्षत्रिय कंठापर्यंतच्या पाण्याने निर्मळ होतो; वैश्य आचमन केलेल्या पाण्याने पवित्र होतो; आणि स्त्री व शूद्र शेवटी पाण्याच्या स्पर्शमात्राने शुद्ध मानले जातात।
Verse 16
अङ्गुष्ठमूलान्तरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते / अन्तराङ्गुष्ठदेशिन्यो पितॄणां तीर्थमुत्तमम्
अंगठ्याच्या मुळाच्या आत असलेल्या रेषेत ‘ब्रह्म-तीर्थ’ असे म्हणतात. आणि अंगठा व तर्जनी यांच्या मधला प्रदेश पितरांसाठी सर्वोत्तम तीर्थ मानला आहे।
Verse 17
कनिष्ठामूलतः पश्चात् प्राजापत्यं प्रचक्षते / अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम्
कनिष्ठेच्या मुळापासून पुढील भागाला ‘प्राजापत्य’ म्हणतात. बोटाच्या टोकाला ‘दैव’ असे स्मरण आहे; तेच ‘आर्ष’ असेही घोषित केले आहे।
Verse 18
मूले वा दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतं / तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति
मुळाशी ते तीर्थ ‘दैव’ व ‘आर्ष’ मानले जाते; मधल्या भागाला ‘आग्नेय’ असे स्मरण आहे. तेच तीर्थ ‘सौम्य’ स्वरूपाचेही आहे—हे जाणून साधक मोहात पडत नाही।
Verse 19
ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् / कायेन वाथ दैवेन तु पित्र्येण वै द्विजाः
द्विजाने नित्य शुद्धीसाठी ‘ब्राह्म’ तीर्थानेच जलस्पर्श (आचमन) करावा; तसेच विधीनुसार ‘काय’, ‘दैव’ व ‘पितृय’ तीर्थांनीही करावा।
Verse 20
त्रिः प्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतस्ततः / संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्
प्रथम संयमी ब्राह्मणाने तीनदा जलाचे आचमन करावे; नंतर ओठ पुसून अंगठ्याच्या मुळाने मुख स्पर्श करून शुद्ध करावे।
Verse 21
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः / तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापृटद्वयम्
नंतर अंगठा व अनामिका यांनी दोन्ही डोळे स्पर्श करावेत; मग तर्जनी अंगठ्याशी जोडून नासापुटांचे दोन्ही बाजू स्पर्श करावेत।
Verse 22
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत् / सर्वासामथ योगेन हृदयं तु तलेन वा / संस्पृशेद् वा शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम्
कनिष्ठा व अंगठा जोडून दोन्ही कान स्पर्श करावेत. नंतर सर्व बोटे एकत्र करून तळहाताने हृदय स्पर्श करावा; किंवा त्याच प्रकारे अंगठ्याने, अथवा दोन्ही हातांनी, शिर स्पर्श करावा।
Verse 23
त्रिः प्राश्नीयाद् यदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः / ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुमः
जल तीनदा आचमन केल्याने देवता अत्यंत प्रसन्न होतात—असे आम्ही ऐकले आहे—म्हणजे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (शिव)।
Verse 24
गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् / संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ
देहाचे परिमार्जन केल्याने गंगा व यमुना प्रसन्न होतात; आणि नेत्रांना स्पर्श करून शुद्ध केल्याने चंद्र व सूर्य प्रसन्न होतात।
Verse 25
नासत्यदस्त्रौ प्रीयेते स्पृष्टे नासापुटद्वये / कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत् प्रीयेते चानिलानलौ
दोन्ही नासापुटांना स्पर्श केल्याने नासत्य (अश्विनीकुमार) प्रसन्न होतात; तसेच कानांना स्पर्श केल्याने वायू व अग्नीही प्रसन्न होतात।
Verse 26
संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयन्ते सर्वदेवताः / मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्
हृदयाला स्पर्श केल्यास सर्व देवता प्रसन्न होतात; परंतु मस्तकाच्या शिखराला (मूर्धा) स्पर्श केल्याने तो एक परम पुरुषच प्रसन्न होतो।
Verse 27
नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं नयन्ति याः / दन्तवद् दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे ऽशुचिर्भवेत्
भोजनकाळी जो मुख उच्छिष्ट करतो किंवा ज्यांच्या थेंबांनी अंग ओले होते तो अशुचि होतो। दातांत अडकलेले अन्न दातांवरच लागल्यासारखेच मानावे; ते जिभेने स्पर्शल्यासही अशुचिता येते।
Verse 28
स्पृशान्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् / भूमिगैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्
इतरांना आचमनाचे जल देताना जर थेंब पायांना लागले, तर ते जमिनीवर पडलेल्या जलासारखेच समजावे; म्हणून त्यांमुळे निष्काळजी होऊ नये।
Verse 29
मदुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे / फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वे मनुः
मधुपर्क, सोमपान, तांबूल-भक्षण तसेच फळे, मुळे व ऊसकांड खाणे—यांत मनूंनी दोष सांगितला नाही।
Verse 30
प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः / भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
अन्नपानाच्या कामात वावरताना जर पुरुषाचा हात अशुद्ध झाला, तर तो पदार्थ जमिनीवर ठेवून आचमन करावे आणि मग त्यावर पाणी शिंपडावे।
Verse 31
तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद् द्विजः / भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
द्विज उच्छिष्टाच्या स्पर्शाने अशुद्ध झाला तर अग्नी (किंवा अग्निशलाका) घेऊन तो पदार्थ जमिनीवर ठेवावा, आचमन करावे आणि मग त्यावर पाणी शिंपडावे।
Verse 32
यद्यमत्रं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः / अनिधायैव तद् द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् / वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात् तत्संस्पृष्ट्वाचमेदिह
पाणीपात्र उचलताना उच्छिष्टदोष लागला तर ते खाली न ठेवताच आचमन करून शुद्ध व्हावे. वस्त्र इत्यादींबाबत पर्याय आहे—त्यांना स्पर्श करून येथे आचमन करावे।
Verse 33
अरण्ये ऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि / कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति
अरण्यात, पाणी नसलेल्या ठिकाणी, रात्री किंवा चोर-व्याघ्रांनी भययुक्त मार्गावर मूत्र किंवा पुरीष करावे लागले, तरी हातात द्रव्य असले तरी दोष होत नाही।
Verse 34
निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः / अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः
जाणवे उजव्या कानावर ठेवून उत्तराभिमुख व्हावे. दिवसा त्या प्रकारे मल‑मूत्राचा त्याग करावा; आणि रात्रि असल्यास दक्षिणाभिमुख होऊन करावा.
Verse 35
अन्तर्धाय महीं काष्ठैः पत्रैर्लोष्ठतृणेन वा / प्रावृत्य च शिरः कुर्याद् विण्मूत्रस्य विसर्जनम्
जमीन खणून ती लाकूड, पाने, मातीचे ढेकळ किंवा गवत यांनी झाकावी. मग शिर आच्छादून, गुप्त व संयमाने, मल‑मूत्राचा विसर्जन करावा.
Verse 36
छायाकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भः पथि भस्मसु / अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रे न समाचरेत्
छायेत, विहिरीत, नदीत, गोठ्यात, चैत्य‑तीर्थ व त्यांच्या जलाजवळ, रस्त्यावर, भस्मात, अग्नीत आणि स्मशानात—या ठिकाणी मल‑मूत्राचा त्याग करू नये.
Verse 37
न गोमये न कृष्टे वा महावृक्षे न शाड्वले / न तिष्ठन् वा न निर्वासा न च पर्वतमस्तके
गोमयावर नाही, नांगरलेल्या जमिनीवर नाही, मोठ्या वृक्षाजवळ नाही, हिरव्या गवतावर नाही. उभ्याने नाही, निवासस्थानी नाही, आणि पर्वतशिखरावरही नाही—मल‑मूत्राचा त्याग करावा.
Verse 38
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन / न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन् वा समाचरेत्
जीर्ण देवालयात कधीही नाही, आणि वारुळावर (वल्मीक)ही नाही. जिथे सजीव प्राणी राहतात अशा खड्ड्यांत नाही; अशा ठिकाणी जाऊनही तसे आचरण करू नये.
Verse 39
तुषाङ्गारकपालेषु राजमार्गे तथैव च / न क्षेत्रे न विले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे
कडबा/तुषाचे ढिग, राख, मडक्याचे तुकडे आणि राजमार्ग यांवर कधीही मल-मूत्रादी अशुचि कर्म करू नये. शेतात नाही, बिळात/खड्ड्यात नाही, तीर्थी नाही आणि चौरस्त्यावरही नाही.
Verse 40
नोद्यानोदसमीपे वा नोषरे न पराशुचौ / न सोपानत्पादुको वा छत्री वा नान्तरिक्षके
उद्यानाजवळ किंवा पाण्याजवळ, ऊसर/बंजर जमिनीवर, तसेच अतिशय अशुचि ठिकाणी ते कर्म करू नये. पायऱ्यांवर उभे राहून, पादुका/चप्पल घालून, छत्र धरून किंवा उघड्या अनावृत जागेतही करू नये.
Verse 41
न चैवाभिमुखे स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् / न देवदेवालययोरपामपि कदाचन
स्त्रियांच्या समोर तोंड करून, तसेच गुरु, ब्राह्मण आणि गायी यांच्या समोर तोंड करून ते कर्म करू नये. देवता व देवालय यांच्या समोरही नाही; आणि पाण्याकडे तोंड करून तर कधीच नाही.
Verse 42
न ज्योतींषि निरीक्षन्वानसंध्याभिमुखो ऽपिवा / प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च
नक्षत्रादी ज्योतींकडे रोखून पाहू नये, आणि संध्याविधीपासून विमुख होऊनही राहू नये. तसेच सूर्य, अग्नी आणि सोम (चंद्र) यांच्या प्रतिकूल ते कर्म करू नये.
Verse 43
आहृत्य मृत्तिकां कूलाल्लेपगन्धापकर्षणम् / कुर्यादतन्द्रितः शौचं विशुद्धैरुद्धृतोदकैः
नदीकाठावरून शुद्ध माती आणून लागलेली मलिनता व दुर्गंध दूर करावी. नंतर योग्य रीतीने काढलेल्या शुद्ध पाण्याने, आळस न करता, शौच-शुद्धी करावी.
Verse 44
नाहरेन्मृत्तिकां विप्रः पांशुलान्न च कर्दमात् / न मार्गान्नोषराद् देशाच्छौचशिष्टां परस्य च
ब्राह्मणाने धुळीच्या ठिकाणाहून, चिखलातून, रस्त्यावरून किंवा ऊसर भूमीतून शौचासाठी माती घेऊ नये; तसेच दुसऱ्याच्या शौचाची उरलेली मातीही घेऊ नये।
Verse 45
न देवायतनात् कूपाद् ग्रामान्न च जलात् तथा / उपस्पृशेत् ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः
देवालय-परिसरातील, विहिरीतील, गावातील पाणी तसेच गावच्या शिजवलेल्या अन्नाशी संबंधित पाण्याने आचमन/उपस्पर्शन करू नये. म्हणून दररोज पूर्वोक्त विधीनुसारच शुद्धी करावी।
Frequently Asked Questions
The chapter repeatedly prescribes ācamana around eating and drinking, dawn/dusk junctions, bathing, after sleep, after urination/defecation, after certain contacts (blood, tears, impure persons/objects), and after entering liminal places like crossroads or cremation grounds (with renewed sipping even if already performed).
It instructs sipping water three times, wiping the lips, then touching specific bodily points with prescribed finger combinations (mouth, eyes, sides of the nose, ears, heart/head), with attention to posture (seated, facing east or north) and water quality (untainted, not hot or foamy).
The chapter defines sacred zones on the hand—Brahma-tīrtha near the thumb base, Pitṛ-tīrtha between thumb and forefinger, and other measures (prājāpatya, daiva, ārṣa)—to regulate which part of the hand is used for purification and offerings, aligning bodily technique with ritual intention.
Yes. It states that in forests, waterless places, at night, or on dangerous roads, compelled evacuation while holding valuables does not incur blame, reflecting an āpaddharma principle even within strict purity norms.