Adhyaya 14

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं दण्डादिभिर्युक्तः शौचाचारसमन्वितः / आहूतो ऽध्ययनं कुर्याद् वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील तेरावा अध्याय समाप्त झाला. व्यास म्हणाले—दंड इत्यादी साधनांनी युक्त, शौच व सदाचाराने संपन्न होऊन, बोलावल्यावर गुरूच्या मुखाकडे दृष्टि ठेवून अध्ययन आरंभ करावा।

Verse 2

नित्यमुद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः / आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः

तो नेहमी हात जोडून (सेवेस तत्पर) राहावा, सदाचारयुक्त व संयमी असावा. आणि ‘बसा’ असे सांगितल्यावरच गुरूच्या समोर बसावे।

Verse 3

प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् / नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः

ऐकणे व आदरयुक्त संभाषणाच्या वेळी झोपून तसे करू नये; बसून, खात असताना, किंवा पाठ फिरवून उभे राहूनही करू नये।

Verse 4

नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ / गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत्

गुरुसन्निधीत नेहमी आपली शय्या व आसन नीच ठेवावे. गुरुंच्या दृष्टीसमोर मनासारखे, बेफिकीरपणे बसू नये.

Verse 5

नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् / न चैवास्यानुकुर्वोत गतिभाषणचेष्टितम्

फक्त उल्लेखासाठी, अप्रत्यक्षरीत्याही त्यांचे नाव उच्चारू नये. तसेच त्यांची चाल, बोलण्याची ढब किंवा कृती यांची नक्कल करू नये.

Verse 6

गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते / कर्णैं तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो ऽन्यतः

जिथे गुरुंबद्दल अपवाद व निंदा सुरू होते, तिथे कान झाकावेत; किंवा तो स्थान सोडून दुसरीकडे जावे.

Verse 7

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः / न चैवास्योत्तरं ब्रूयात् स्थितो नासीत सन्निधौ

अतिदूरून त्यांची पूजा करू नये, रागावलेल्या अवस्थेतही नाही, तसेच स्त्रियांच्या निकटही नाही. त्यांना उलट उत्तर देऊ नये; आणि सन्निधीत फारच जवळ उभे किंवा बसून राहू नये.

Verse 8

उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधो ऽस्याहरेत् सदा / मार्जनं लेपनं नित्यमङ्गानां वै समाचरेत्

त्यांच्यासाठी नेहमी जलकुंभ, कुश, पुष्पे आणि समिधा आणावीत. तसेच देवतेच्या अंगांचे नित्य मार्जन व लेपन करीत सेवा करावी.

Verse 9

नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि / आक्रमेदासनं चास्य छायादीन् वा कदाचन

गुरूंच्या शय्येवर, त्यावर निर्माल्य (काढलेल्या माळा) असल्या तरी, कधीही पाऊल ठेवू नये. त्यांच्या पादुका-उपानह, आसन, तसेच त्यांची छाया इत्यादींचेही कधी उल्लंघन करू नये.

Verse 10

साधयेद् दन्तकाष्ठादीन् लब्धं चास्मै निवेदयेत् / अनापृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रतः

दंतकाष्ठ इत्यादी आवश्यक वस्तू मिळवून द्याव्यात, आणि जे काही मिळेल ते सर्व गुरूंना अर्पण करावे. परवानगी न विचारता कुठेही जाऊ नये; गुरूंच्या प्रिय व हितकर कार्यांतच रत राहावे.

Verse 11

न पादौ सारयेदस्य संनिधाने कदाचन / जृम्भितं हसितं चैव कण्ठप्रावरणं तथा / वर्जयेत् सन्निधौ नित्यमवस्फोचनमेव च

गुरूंच्या सन्निधानी कधीही पाय पसरू नयेत. त्यांच्या समोर जांभई देणे, मोठ्याने हसणे, गळा/कंठ झाकणे, तसेच थुंकणे किंवा कफ काढणे—हे सर्व नेहमी टाळावे.

Verse 12

यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः / आसीताधो गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः

योग्य वेळी अध्ययन करावे, जोपर्यंत गुरू अप्रसन्न होत नाहीत. आणि गुरूंच्या खाली—कुशासनावर किंवा लाकडी फळकुटावर—बसून, मन एकाग्र व संयत ठेवावे.

Verse 13

आसने शयने याने नैव तिष्ठेत् कदाचन / धावन्तमनुधावेत गच्छन्तमनुगच्छति

गुरू आसनावर बसले असतील, शय्येवर असतील किंवा वाहनावर असतील, तेव्हा शिष्याने कधीही उभे राहू नये. गुरू धावले तर मागे धावावे; गुरू चालले तर सोबत चालावे.

Verse 14

गो ऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च / आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च

गाय, घोडा किंवा उंट ओढलेल्या वाहनांवर, प्रासादाच्या गच्चीवर व दगडी चबुतऱ्यावर, चटईवर, तसेच शिळापट्टावर किंवा तराफ्यासारख्या नौकेतही—जिथे बसावे लागेल तिथे संयमित आचरण ठेवून गुरूसोबतच बसून त्यांची संगत करावी।

Verse 15

जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्माक्रोधनः शुचिः / प्रयुञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम्

नेहमी इंद्रियजयी, आत्मसंयमी, क्रोधरहित व शुद्ध राहावे; आणि सदैव मधुर व हितकारक वाणीच वापरावी—कल्याणकारीच बोलावे।

Verse 16

गन्धमाल्यं रसं कल्यां शुक्तं प्राणिविहिंसनम् / अभ्यङ्गं चाञ्चनोपानच्छत्रधारणमेव च

सुगंध, पुष्पमाळा, रुचकर रस, कल्याणकारी आहार, तसेच प्राणिहिंसा न करता केलेले आंबट पदार्थ; तसेच तेलमर्दन, अंजनाचा उपयोग, पादत्राणे घालणे आणि छत्र धारण करणेही।

Verse 17

कामं लोभं भयं निद्रां गीतवादित्रनर्तनम् / आतर्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालम्भनं तथा / परोपघातं पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत्

काम, लोभ, भय, अति-निद्रा, गाणे-वाद्य-नृत्याची आसक्ती, धमकावणे, निंदा/चहाडी, वासनायुक्त स्त्रीदर्शन व छेडछाडीत गुंतणे; तसेच परपीडा आणि दुष्ट चुगली—हे सर्व प्रयत्नपूर्वक टाळावे।

Verse 18

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान् / आहरेद् यावदर्थानि भैक्ष्यं चाहरहश्चरेत्

शुद्ध व प्रसन्न मनाने जलकुंभ, फुले, गोबर, माती आणि कुश—जितके आवश्यक तितकेच—आणावे; आणि भिक्षान्नासाठी दररोज बाहेर पडावे।

Verse 19

कृतं च लवणं सर्वं वर्ज्यं पर्युषितं च यत् / अनृत्यदर्शो सततं भवेद् गीतादिनिः स्पृहः

तयार केलेले सर्व खारट पदार्थ आणि जे काही शिळे झाले असेल ते वर्ज्य करावे। नृत्यदर्शन नेहमी टाळावे आणि गीतादींची आसक्ती ठेवू नये।

Verse 20

नादित्यं वै समीक्षेत न चरेद् दन्तधावनम् / एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम्

सूर्याकडे रोखून पाहू नये आणि अयोग्य वेळेस/रीतीने दंतधावन करू नये। अशुचि स्त्रियांशी तसेच शूद्र व अंत्यज मानल्या गेलेल्यांशी एकांतात संभाषण टाळावे।

Verse 21

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः / कलापकर्षणस्नानं नाचरेद्धि कदाचन

गुरूच्या अन्नाचे उच्छिष्ट केवळ औषधोपचारासाठीच वापरावे, इच्छेने नव्हे। आणि ‘कला’ (प्राणतत्त्व) ओढून काढणारे स्नान कधीही करू नये।

Verse 22

न कुर्यान्मानसं विप्रो गुरोस्त्यागे कदाचन / मोहाद्वा यदि वा लोभात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

ब्राह्मणाने गुरूचा त्याग करण्याचा विचार मनातही कधी करू नये। मोह किंवा लोभामुळे जर तो गुरूला सोडून देईल, तर त्या त्यागानेच तो पतित होतो।

Verse 23

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव च / आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत् कदाचन

लौकिक, वैदिक तसेच आध्यात्मिक—ज्याच्याकडून ज्ञान मिळेल त्याच्याकडून ते स्वीकारावे; आणि त्या उपकारकर्त्याशी कधीही द्रोह करू नये।

Verse 24

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः / उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत्

गुरू जरी अहंकारी, कर्तव्य-अकर्तव्य न जाणणारा आणि कुपथाला लागलेला असेल, तरी मनूने अशा आचार्याचा त्याग करावा असे सांगितले आहे।

Verse 25

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद् भक्तिमाचरेत् / न चातिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरूनबिवादयेत्

गुरूंचे गुरू समोर असतील तर त्यांच्याशीही आपल्या गुरूप्रमाणेच भक्ती-आदराने वागावे. आणि गुरूने मोकळीक दिली तरी इतर पूज्य गुरूंना वंदन करण्यात दुर्लक्ष करू नये।

Verse 26

विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु / प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि

आपल्या-आपल्या परंपरेतील विद्यागुरूंची हीच नित्य मर्यादा आहे—ते शिष्यांना अधर्मापासून रोखतात आणि हितकारक उपदेशही देतात।

Verse 27

श्रेयःसु गुरुवद् वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् / गुरुपुत्रेषु दारेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु

श्रेयस्कर विषयांत नेहमी गुरूसमोर असल्याप्रमाणेच वागावे—गुरूंचे पुत्र, गुरुपत्नी आणि गुरूंचे नातेवाईक यांच्याशीही तितक्याच श्रद्धेने व शिस्तीने वर्तन करावे।

Verse 28

बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि / अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति

गुरूंचा पुत्र बालक असो, समवयस्क असो किंवा सहाध्यायी असो—यज्ञकर्मात शिकवित असताना तो गुरूप्रमाणेच मानास पात्र आहे।

Verse 29

उत्सादनं वै गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने / न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोः शौचमेव च

गुरूच्या पुत्रासाठी अंगमर्दन, स्नान घालणे, त्याचे उच्छिष्ट भोजन करणे, तसेच त्याचे पाय धुणेही करू नये।

Verse 30

गुरुवत् परिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः / असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः

गुरूची पत्नी जर त्याच वर्णाची असेल तर गुरूसारखीच पूज्य; भिन्न वर्णाची असल्यास उभे राहून अभिवादन व नमस्काराने योग्य सन्मान करावा।

Verse 31

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च / गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्

गुरुपत्नीला तेलमर्दन, स्नान घालणे, अंगघासणे तसेच केसांची सजावट—हे कार्य करू नयेत।

Verse 32

गुरुपत्नी तु युवती नाभिवाद्येह पादयोः / कुर्वोत वन्दनं भूम्यामसावहमिति ब्रुवन्

गुरुपत्नी जर युवती असेल तर येथे तिचे पाय स्पर्श करून अभिवादन करू नये; भूमीवर दंडवत् होऊन ‘असावहम्’ असे म्हणत वंदन करावे।

Verse 33

विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् / गुरुदारेषु कुर्वोत सतां धर्ममनुस्मरन्

प्रवासावरून परतल्यावर गुरूचे चरण धरून प्रणाम करावा व दररोज अभिवादन करावे; तसेच गुरुपत्नीबाबत सत्पुरुषांचा धर्म स्मरून मर्यादित आचरण ठेवावे।

Verse 34

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितृष्वसा / संपूज्या गुरुपत्नीव समास्ता गुरुभार्यया

मावशी, मामाची पत्नी, सासू आणि आत्या—या सर्वांचा यथोचित पूजन-सन्मान करावा; जसा गुरुपत्नीचा मान केला जातो, तसाच गुरुभार्येसमान श्रद्धेने यांनाही मानावे।

Verse 35

भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि / विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः

भावाची पत्नी, ती सवर्ण असली तरीही, रोज तर सोडाच—कधीही स्वीकारू नये. पण भाऊ प्रवासात/अनुपस्थित असेल तर शास्त्रविधीनुसार नातेसंबंधातील स्त्रीचा स्वीकार (नियमाप्रमाणे) करता येतो।

Verse 36

पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि / मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेन्मात् ताभ्यो गरीयसी

वडिलांची बहीण, आईची बहीण आणि मोठी बहीण—यांच्याशी मातेसारखेच वर्तन करावे; कारण माता ही त्यांच्याहीपेक्षा अधिक पूज्य मानली आहे।

Verse 37

एवमाचारसंपन्नमात्मवन्तमदाम्भिकम् / वेदमध्यापयेद् धर्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः

जो शिष्य सदाचारसंपन्न, आत्मसंयमी आणि दंभहीन असेल, त्याला गुरुने नित्य वेदासह धर्म व पुराणाची अंगेही अध्यापन करावे।

Verse 38

संवत्सरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्दिशन् / हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः

शिष्याने एक वर्ष गुरुजवळ वास केला तर, गुरुने जरी औपचारिक ज्ञानोपदेश केला नसेल तरी, गुरु-निवास व सेवेच्या बळावर गुरु त्याचे दुष्कृत/पाप हरतो।

Verse 39

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः / शक्तो ऽन्नदोर्ऽथो स्वःसाधुरध्याप्या दश धर्मतः

आचार्याचा पुत्र—सेवाभावी, ज्ञान देणारा, धर्मनिष्ठ व शुद्ध; समर्थ, अन्नदाता, साधनसंपन्न व सदाचारी—हे दहा जण धर्मानुसार अध्यापनास योग्य आहेत.

Verse 40

कृतज्ञश्च तथाद्रोही मेधावी शुभकृन्नरः / आप्तः प्रियो ऽथ विधिवत् षडध्याप्या द्विजातयः / एतेषु ब्रह्मणो दानमन्यत्र तु यथोदितान्

कृतज्ञ, अद्रोही, मेधावी व शुभकर्मरत पुरुष; तसेच विश्वासू व प्रिय; आणि जे द्विज विधिपूर्वक षडङ्ग (वेदाङ्ग) अध्यापन करतात—अशांनाच ब्रह्मदान (पवित्र ज्ञानदान) द्यावे; अन्यथा पूर्वोक्त रीतीनेच दान करावे.

Verse 41

आचम्य संयतो नित्यमधीयीत उदङ्मुखः / उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् / अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो ऽस्त्विति चारमेत्

आचमन करून संयमित राहून, दररोज उत्तराभिमुख होऊन अध्ययन करावे. गुरूंचे चरण आदराने धरून, गुरूंच्या मुखाकडे पाहत म्हणावे—“भो भगवन्, मला अध्यापन करा.” आणि शेवटी म्हणावे—“विराम असो”—असे म्हणून निघून जावे.

Verse 42

प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः / प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति

पूर्व काठाकडे मुख करून बसून, पवित्र आचारांनी पावन होऊन, आणि त्रिविध प्राणायामाने शुद्ध झाल्यावर—तो मग प्रणव ‘ॐ’च्या जप-चिंतनास पात्र होतो.

Verse 43

ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादन्ते च विधिवद् द्विजः / कुर्यादध्ययनं नित्यं स ब्रह्माञ्जलिपूर्वतः

ब्राह्मण—म्हणजे कोणताही द्विज—पाठाच्या शेवटी विधिपूर्वक प्रणव ‘ॐ’ उच्चारावा. तो नित्य अध्ययन करावा आणि ब्रह्मपूजेच्या भावाने अंजली बांधून आरंभ करावा.

Verse 44

सर्वेषामेव भूतानां वेदश्चक्षुः सनातनम् / अधीयीताप्ययं नित्यं ब्राह्मण्याच्च्यवते ऽन्यथा

सर्व प्राण्यांसाठी वेद हे सनातन नेत्र आहे. म्हणून त्याचे नित्य अध्ययन करावे; अन्यथा ब्राह्मण्य—खऱ्या ब्राह्मणधर्मातून—च्युत होतो.

Verse 45

यो ऽधीयीत ऋचो नित्यं क्षीराहुत्या स देवताः / प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदैव हि

जो नित्य ऋग्वेदाच्या ऋचा पठण करतो व दुधाची आहुती देतो, तो देवतांना प्रसन्न करतो; ते देव सदा तृप्त होऊन त्याला इच्छित फल देतात.

Verse 46

यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः / सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम्

जो नियमाने यजुर्वेदाचे अध्ययन करतो, तो दह्याच्या आहुतीने देवतांना प्रसन्न करतो; आणि जो सामवेदाचे अध्ययन करतो, तो दररोज तुपाच्या आहुतींनी त्यांना तृप्त करतो.

Verse 47

अथर्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा प्रीणाति देवताः / धर्माङ्गानि पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान्

अथर्वाङ्गिरसाचे नित्य अध्ययन मधाच्या आहुतीने देवतांना प्रसन्न करते; आणि धर्माची अंगे असलेली पुराणे मांसाहुतीने देवांना तृप्त करतात.

Verse 48

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमाश्रितः / गायत्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः

पाण्याच्या समीप नियमयुक्त होऊन विधिपूर्वक नित्यकर्म करावे; आणि मग मन एकाग्र करून अरण्यात जाऊन गायत्रीचेही जप-अध्ययन करावे.

Verse 49

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् / गायत्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्तितः

सहस्र हे परम प्रमाण, शत हे मध्यम प्रमाण आणि दश हे अवर प्रमाण असलेली देवी गायत्रीचा नित्य जप करावा; हाच जप-यज्ञ (अंतर्याग) म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 50

गायत्रीं चैव वेदांश्च तुलयातोलयत् प्रभुः / एकतश्चतुरो वेदान् गायत्रीं च तथैकतः

प्रभूंनी तराजूत गायत्री आणि वेद यांचे तोलन केले; एका पारड्यात चारही वेद आणि दुसऱ्या पारड्यात एकटी गायत्री ठेवली—दोन्ही समान भाराची ठरली।

Verse 51

ओङ्कारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम् / ततो ऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः

प्रथम पवित्र ओंकार उच्चारून, त्यानंतर क्रमाने व्याहृती (भूः, भुवः, स्वः) म्हणाव्यात; मग श्रद्धायुक्त, एकाग्रचित्त होऊन सावित्री (गायत्री)चे पठण करावे।

Verse 52

पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर्भुवःस्वः सनातनाः / महाव्याहृतयस्तिस्त्रः सर्वाशुभनिबर्हणाः

प्राचीन कल्पात भूः, भुवः आणि स्वः या सनातन व्याहृती उत्पन्न झाल्या. या तीन महाव्याहृती सर्व अशुभाचा नाश करणाऱ्या आहेत।

Verse 53

प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुर्ब्रह्मा महेश्वरः / सत्त्वं रजस्तमस्तिस्त्रः क्रमाद् व्याहृतयः स्मृताः

प्रधान, पुरुष, काळ, विष्णु, ब्रह्मा आणि महेश्वर—तसेच सत्त्व, रज आणि तम—हे क्रमाने व्याहृती म्हणून स्मरणात ठेवलेले आहेत।

Verse 54

ओङ्कारस्तत् परं ब्रह्म सावित्री स्यात् तदक्षरम् / एष मन्त्रो महायोगः सारात् सार उदाहृतः

ॐकार हेच ते परब्रह्म; सावित्री (गायत्री) तेच अविनाशी अक्षररूप मानली जाते. हा मंत्रच महायोग आहे—सारांचा सार म्हणून कथित.

Verse 55

यो ऽधीते ऽहन्यहन्येतां गायत्रीं वेदमातरम् / विज्ञायार्थं ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम्

जो ब्रह्मचारी दररोज या वेदमाता गायत्रीचे अध्ययन करतो आणि तिचा अर्थ जाणतो, तो परम गतीला प्राप्त होतो.

Verse 56

गायत्री वेदजननी गायत्री लोकपावनी / न गायत्र्याः परं जप्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

गायत्री वेदांची जननी आहे, गायत्री लोकांना पावन करणारी आहे. गायत्रीपेक्षा श्रेष्ठ जप नाही—हे जाणून मुक्ती मिळते.

Verse 57

श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः / आषाढ्यां प्रोष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम्

हे द्विजोत्तमांनो! श्रावण पौर्णिमेला वेदोपाकरण (वेदाध्ययनाचा आरंभ/नूतनीकरण) स्मृत आहे; किंवा आषाढ पौर्णिमा अथवा प्रोष्ठपदा यांपैकीही ते विहित मानले आहे.

Verse 58

उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान् विप्रोर्ऽद्धपञ्चमान् / अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः

गाव-नगराचा संग सोडून साडेचार महिने, समाहित ब्रह्मचारी विप्राने शुद्ध व एकांत स्थानी वेदाध्ययन करावे.

Verse 59

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिरुत्सर्जनं द्विजः / माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमे ऽहनि

पुष्य नक्षत्री द्विजाने वेदस्वाध्यायाचे ‘बहिरुत्सर्जन’ करावे; किंवा माघ शुक्लपक्ष आला की पहिल्या दिवशी पूर्वाह्नी ते करावे।

Verse 60

छन्दांस्यूर्ध्वमथोभ्यस्येच्छुक्लपक्षेषु वै द्विजः / वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे च मानवम्

शुक्लपक्षात द्विजाने वेदछंदांचे अध्ययन करावे; आणि कृष्णपक्षात वेदांग व पुराणांचे—अशा रीतीने मनुष्याने शास्त्राध्ययनात रत व्हावे।

Verse 61

इमान् नित्यमनध्यायानदीयानो विवर्जयेत् / अध्यापनं च कुर्वाणो ह्यभ्यस्यन्नपि यत्नतः

जो वेदस्वाध्यायात रत आहे त्याने हे नित्य-अनध्याय काळ नेहमी टाळावेत; शिकवित असतानाही वा यत्नाने अभ्यास करतानाही त्या वेळी पाठ करू नये।

Verse 62

कर्णश्रवे ऽनिले रात्रौ दिवा पांशुसमूहने / विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे / आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः

रात्री कानात घुमणारा वारा जोराने गाजला, दिवसा धुळीचे मोठे लोळ उठले; विजा, गडगडाट व पाऊस झाला; आणि मोठ्या उल्कांचा गोंधळ झाला—या प्रसंगी प्रजापतीने तात्काळ (आकालिक) अनध्याय सांगितला आहे।

Verse 63

एतानभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृताग्निषु / तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने

प्रज्वलित यज्ञाग्नींच्या वेळी हे संकेत प्रकट झाले तर ते घडले असे जाणून अनध्याय समजावा; तसेच ऋतुविपर्यासात व असमयी ढग दिसल्यासही अनध्याय मानावा।

Verse 64

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने / एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि

भयंकर गर्जना, भूकंप आणि ग्रह-नक्षत्रांच्या अशुभ विकारांच्या वेळी—अभ्यासाची ऋतु असली तरी हे अकाली ‘अनध्याय’ मानावे।

Verse 65

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने / सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषरात्रौ यथा दिवा

आग लागली असेल, किंवा विजा चमकून मेघगर्जना ऐकू येत असेल—तेव्हा अनध्याय; आणि दिवसाप्रमाणे उरलेल्या रात्रीतही हा नियम लागू होतो।

Verse 66

नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च / धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च नित्यशः

गावांत व नगरांत नित्यच अनध्याय मानावा; आणि धर्मनैपुण्य इच्छिणाऱ्यांनी दुर्गंधीच्या ठिकाणीही सदैव अनध्याय पाळावा।

Verse 67

अन्तः शवगते ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ / अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च

ज्या गावात प्रेत/शव आहे त्या परिसरात, तसेच वृषल (अपवित्र जन) यांच्या सान्निध्यात—आणि रडारड होत असताना व लोकसमूह जमला असता—अनध्याय होतो।

Verse 68

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जने / उच्छिष्टः श्राद्धबुक् चैव मनसापि न चिन्तयेत्

पाण्यात असताना, मध्यरात्री, विष्ठा-मूत्र विसर्जन करताना, उच्छिष्ट अवस्थेत, तसेच श्राद्धभोजन घेताना—मनानेही (अशुचि विषय) चिंतन करू नये।

Verse 69

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोदिष्टस्य केतनम् / त्र्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके

एकोदिष्ट विधीसाठी दिलेले केतन (घरदान) स्वीकारल्यावर विद्वान द्विजाने तीन दिवस वेद/ब्रह्मविद्या पठण वा उपदेश करू नये; तसेच राजमृत्यूचे सूतक व राहुग्रहणाचे अशौच असता ही.

Verse 70

यावदेको ऽनुदिष्टस्य स्नेहो गन्धश्च तिष्ठति / विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्

अनुदिष्ट (अशुद्ध) आसक्तीचा लवलेश व तिचा गंध विद्वान विप्राच्या देहात जोवर राहतो, तोवर त्याने ब्रह्मविद्येचे कीर्तन/उपदेश करू नये।

Verse 71

शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् / नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च

झोपून, पाय ताणून किंवा पायांची अयोग्य ठेवण करून वेदाध्ययन करू नये; मांस खाल्ल्यानंतर तसेच सूतक-संबंधी अन्न खाऊन लगेचही अध्ययन करू नये।

Verse 72

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरुभयोरपि / अमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टमीषु च

दाट धुक्यात, बाणाचा अशुभ शब्द ऐकू आल्यास, दोन्ही संध्याकाळी, तसेच अमावस्या, चतुर्दशी, पौर्णिमा आणि अष्टमी तिथींना (वेदपाठात संयम/विराम ठेवावा)।

Verse 73

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् / अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्त्यासु च रात्रिषु

उपाकर्म व उत्सर्गाच्या वेळी तीन रात्रींचे क्षपण (प्रायश्चित्त-व्रत) सांगितले आहे; अष्टका तिथींना अहोरात्र, तसेच ऋतूच्या समाप्तीच्या रात्रिंनाही ते पाळावे।

Verse 74

मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च / तिस्त्रो ऽष्टकाः समाख्याता कृष्णपक्षेतु सूरिभिः

मार्गशीर्ष, पौष व माघ या तिन्ही महिन्यांत, सूरिजनांनी कृष्णपक्षात करावयाच्या तीन ‘अष्टका’ व्रतांची घोषणा केली आहे.

Verse 75

श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च / कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः

श्लेष्मातक, शाल्मली व मधूक यांच्या सावलीत वेदपाठ/अध्ययन करू नये; तसेच कोविदार व कपित्थ यांच्या खाली तर कधीही वेदाध्ययन करू नये.

Verse 76

समानविद्ये च मृते तथा सब्रह्मचारिणि / आचार्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम्

समान विद्येचा सहाध्यायी मरण पावला, किंवा सहब्रह्मचारीचा देहांत झाला, अथवा आचार्यही दिवंगत झाला—तर तीन रात्रींचे शुद्धीपालन (क्षपण) सांगितले आहे.

Verse 77

छिद्राण्येतानि विप्राणांये ऽनध्यायः प्रकीर्तिताः / हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान् विवर्जयेत्

विप्रांचे हेच ‘छिद्र’—म्हणजे जे काळ अनध्याय म्हणून सांगितले आहेत. त्या वेळी राक्षसी बाधा त्यांना पीडित करतात; म्हणून ते काळ टाळावेत.

Verse 78

नैत्यके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च / उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि

नित्यकर्मात अनध्याय नसतो; संध्योपासनातही नाही. तसेच उपाकर्मात, कर्माच्या शेवटी आणि होममंत्रांतही (पाठ थांबत नाही).

Verse 79

एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः / अष्टकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति

वारा अतिशय वेगाने वाहत असता एकच ऋचा, किंवा एकच यजुः-मंत्र, अथवा एकच साम एवढेच अध्ययन करावे; तसेच अष्टका इत्यादी विशेष दिवशीही पाठाचा भाग अत्यल्प ठेवावा।

Verse 80

अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः / न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत्

अनध्यायाचा नियम वेदाङ्गांवर नाही, इतिहास-पुराणांवरही नाही, तसेच इतर धर्मशास्त्रांवरही नाही; पर्वदिवशीसुद्धा यांचा अभ्यास सोडू नये।

Verse 81

एष धर्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम् / ब्रह्मणाभिहितः पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

अशा रीतीने ब्रह्मचार्‍यांचा धर्म संक्षेपाने सांगितला आहे; जो पूर्वी ब्रह्म्याने शुद्ध व संयमी ऋषींना उपदेश केला होता।

Verse 82

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजः / स संमूढो न संभाष्यो वेदबाह्यो द्विजातिभिः

जो द्विज श्रुती (वेद) न शिकता इतर गोष्टींत प्रयत्न करतो, तो पूर्ण भ्रमित आहे; वेदाबाह्य असल्याने द्विजांनी त्याच्याशी संभाषण करू नये।

Verse 83

न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै भवेद् द्विजः / पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति

द्विजाने केवळ वेदपाठावरच समाधान मानू नये; जो फक्त ‘पाठ’ यातच बुडून राहतो, तो चिखलात रुतलेल्या गाईसारखा खाली रुततो।

Verse 84

यो ऽधीत्य विधिवद् वेदं वेदार्थं न विचारयेत् / ससान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते

जो विधिपूर्वक वेदाध्ययन करतो, पण वेदार्थाचा विचार-मनन करीत नाही, तो वंशासहितही शूद्रतुल्य होऊन वेदफळाची पात्रता प्राप्त करीत नाही.

Verse 85

यदि त्वात्यन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ / युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात्

जर कोणाला गुरूजवळ अत्यंतिक (नित्य) वास करावयाचा असेल, तर संयमी होऊन देहत्याग होईपर्यंत निरंतर त्यांची सेवा करावी.

Verse 86

गत्वा वनं वा विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् / अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः

वनात जाऊनही विधिपूर्वक जातवेदस् (अग्नी) मध्ये हवन करावे; आणि ब्रह्मनिष्ठ, एकाग्र होऊन सदा नित्य स्वाध्याय करावा.

Verse 87

सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः / अभ्यसेत् सततं युक्ते भस्मस्नानपरायणः

जो संयमी असून भस्मस्नानात परायण आहे, त्याने सावित्री (गायत्री), शतरुद्रीय आणि विशेषतः वेदान्त यांचा सतत अभ्यास करावा.

Verse 88

एतद् विधानं परमं पुराणं वेदागमे सम्यगिहेरितं वः / पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टः स्वायंभुवो यन्मनुराह देवः

हे परम पुराणोक्त विधान वेद व आगम यांस अनुरूप असे येथे तुम्हांला सम्यक् सांगितले आहे. पूर्वी महर्षिश्रेष्ठांनी विचारल्यावर देवस्वरूप स्वायंभुव मनूंनी हाच उपदेश केला होता.

Verse 89

एवमीश्वरसमर्पितान्तरो यो ऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित् / मोहजालमपहाय सो ऽमृतो याति तत् पदमनामयं शिवम्

जो अंतःकरण ईश्वराला अर्पून, विधान जाणून विधीचे आचरण करतो, तो मोहजाळ टाकून देऊन अमृतत्व पावतो आणि त्या निरामय, कल्याणमय शिवपदाला प्राप्त होतो।