Adhyaya 12
Karma-yoga Discipline for the Twice-born: Upanayana, Upavīta Conduct, Guru-veneration, and Alms-regimen
उत्तरभागातील ईश्वर-गीतेच्या प्रवाहात व्यास, मनूच्या आम्नाय-परंपरेतून द्विज व ब्राह्मणांसाठी कर्मयोगाची ‘नित्य शिकवण’ सांगतो. पुढे ब्रह्मचर्याचे ठोस नियम—उपनयनाचा योग्य काळ व विधी, यज्ञोपवीताचे द्रव्य व धारणाप्रकार (उपवीत/निवीत/प्राचीनावीत), तसेच दंड, मेखला, अजिन-वस्त्र इ. विद्यार्थी-लक्षणे—विस्ताराने येतात. प्रातः-सायं संध्या, अग्निकर्म, स्नान, देव-ऋषि-पितृ तर्पण, अभिवादन व संबोधन-शिष्टाचार यांचे विधान आहे. गुरु-क्रम (माता-पिता, आचार्य, ज्येष्ठ, राजा, स्वजन) सांगून माता-पित्यांचे परमगुरुत्व व त्यांना प्रसन्न केल्याने धर्मसिद्धी प्रतिपादली आहे. शेवटी भिक्षा-विधी, आहारसंयम, भोजनाची दिशा व आचमन; बाह्य शुचिता व सामाजिक आदर हे कर्मयोग-स्थैर्याचे आधार म्हटले आहेत।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् / कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागात, ईश्वरगीतेत, अकरावा अध्याय (आरंभ). व्यास म्हणाले—“हे ऋषिगण, सर्वांनी आता सांगितला जाणारा सनातन उपदेश ऐका—ब्राह्मणांचा कर्मयोग, जो अत्यंतिक फल देणारा आहे.”
Verse 2
आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् / ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
ऋषी ऐकत असताना, पूर्वी प्रजापती मनूंनी तो अखिल उपदेश सांगितला, जो आम्नायाने सिद्ध असून ब्रह्म्याने यथार्थ रीतीने प्रदर्शित केला आहे।
Verse 3
सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् / समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
हा पुण्योपदेश सर्वपापहर असून ऋषिसंघांनी सेविला आहे। तुम्ही समाहित मनाने माझे वचन ऐका।
Verse 4
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः / गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
उपनयन झाल्यावर द्विजोत्तमाने वेदाध्ययन करावे—गर्भापासून आठव्या वर्षी किंवा जन्मापासून आठव्या वर्षी—स्वगृह्यसूत्रोक्त विधीनुसार।
Verse 5
दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः / भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्
दंड धारण करून, मेखला व यज्ञोपवीत परिधान करून, कृष्णाजिन नेसलेला मुनिसदृश ब्रह्मचारी भिक्षेवर निर्वाह करावा; गुरूच्या हितासाठी तत्पर राहावा आणि उपदेशासाठी गुरूच्या मुखाकडेच दृष्टी ठेवावी।
Verse 6
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा / ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
प्राचीन काळी उपवीतासाठी ब्रह्म्याने कापूस निर्माण केला. ब्राह्मणांसाठी त्रिगुणित यज्ञोपवीत विहित आहे; ते कुशतंतूचे किंवा केवळ वस्त्राचेही असू शकते।
Verse 7
सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः / अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्
द्विजाने सदैव यज्ञोपवीत धारण करावे आणि शिखा नेहमी बांधलेली ठेवावी. अन्यथा केलेले कर्म योग्यरीत्या केलेले मानले जात नाही।
Verse 8
वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् / तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्
अविकृत वस्त्र परिधान करावे—कापसाचे किंवा सौम्य कषाय-रंगाचे. तेच वस्त्र घालावे: शुद्ध पांढरे, छिद्ररहित, उत्तम।
Verse 9
उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् / अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते
उत्तरीय वस्त्र म्हणून शुभ कृष्णाजिन सांगितले आहे. ते नसेल तर गोचर्म, किंवा रौरव मृगचर्म धारण करावे असे विधी आहे.
Verse 10
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् / उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने
उजवा बाहू उचलून यज्ञोपवीत डाव्या खांद्यावर ठेवणे हे नित्य उपवीत; आणि ते कंठावर स्थिर करून घातले तर त्यास निवीत म्हणतात.
Verse 11
सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः / प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्
हे द्विजांनो! डावा बाहू उचलून यज्ञोपवीत उजव्या खांद्यावर धारण करणे यास प्राचीनावीत म्हणतात; पितृकर्मात ते योजावे.
Verse 12
अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च / स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
अग्निगृहात, गोठ्यात, होम व जपात; तसेच स्वाध्याय व भोजनकाळी—आणि ब्राह्मणांच्या सन्निधीत—नेहमी शुचिता व संयम राखावा.
Verse 13
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे / उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
गुरूंच्या उपासनेत, दोन्ही संध्याकाळ-प्रातः संध्याविधीत आणि साधुसंगतीत नेहमी यज्ञोपवीत धारण करून राहावे; हा सनातन विधी आहे।
Verse 14
मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला / मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः
विप्राची मेखला मूंजगवताची करावी—तीन वळणांची, समसमान व गुळगुळीत. मूंज नसेल तर कुशाची मेखला एक किंवा तीन गाठींनी बांधावी असे सांगितले आहे।
Verse 15
धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः / यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
द्विज विद्यार्थ्याने बेल किंवा पलाश लाकडाचा दंड धारण करावा, जो केशांत (शिखेपर्यंत) पोहोचेल; किंवा यज्ञास योग्य वृक्षाच्या लाकडाचा, सौम्य व निर्दोष दंडही धारण करावा।
Verse 16
सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः / कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्
द्विजाने सायंकाळी व प्रातःकाळी एकाग्र मनाने संध्योपासना करावी. काम, लोभ, भय किंवा मोहामुळे ती सोडल्यास तो पतित होतो।
Verse 17
अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः / स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा
त्यानंतर प्रसन्न व शांत बुद्धीने सायं व प्रातः अग्निकार्य करावे; स्नान करून देव, ऋषी आणि पितृगण यांना तर्पण देऊन संतुष्ट करावे।
Verse 18
देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः / अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
फुले, पाने किंवा केवळ जल अर्पूनही देवतांचे यथाविधी पूजन करावे. धर्माप्रमाणे सदैव—विशेषतः वृद्धांप्रती—आदरयुक्त अभिवादनशील राहावे.
Verse 19
असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् / आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः
यथोचित प्रणाम करून ‘असावहं भो—(अमुक) नाम’ असे वाक्य नीट उच्चारावे. आयुष्य व आरोग्यसिद्धीसाठी तंद्रा इत्यादी अडथळे टाळून जागरूक राहावे.
Verse 20
आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने / अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः
अभिवादन करताना ब्राह्मणाला ‘आयुष्मान् भव, सौम्य’ असे म्हणावे. त्याचे नाव उच्चारताना शेवटी ‘अ’ जोडावा आणि त्यापूर्वीचा अक्षर प्लुत (दीर्घ ताण) स्वराने उच्चारावा.
Verse 21
न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् / नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
जो द्विज अभिवादन झाल्यावरही प्रत्यभिवादन करत नाही, त्याला विद्वानांनी अभिवादन करू नये. या बाबतीत तो शूद्रासारखाच मानला जातो.
Verse 22
व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः / सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
गुरूजवळ अभिवादनासाठी जाताना हात व्यत्यस्त (क्रॉस) करून उपसंग्रहण करावे. डाव्या हाताने डावी बाजू आणि उजव्या हाताने उजवी बाजू स्पर्श करावी.
Verse 23
लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा / आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
लौकिक, वैदिक किंवा अध्यात्मिक—ज्या कोणाकडूनही ज्ञान मिळते, त्या गुरूजनांना प्रथम श्रद्धेने वंदन करावे।
Verse 24
नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा / एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु
देवपूजादि कर्मांत पाणी, भिक्षान्न, फुले, समिधा इत्यादी वस्तू हातात/जवळ धारण करून ठेवू नयेत; तसेच अशा प्रकारच्या इतर वस्तूही त्या कर्मांत वापरू नयेत।
Verse 25
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् / वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु
ब्राह्मणास ‘कुशल’ विचारावे; क्षत्रियास ‘अनामय’ (दुःखरहित) विचारावे; वैश्यास भेटून ‘क्षेम’ (सुरक्षा-समृद्धी) विचारावी; आणि शूद्रास केवळ ‘आरोग्य’च विचारावे।
Verse 26
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः / मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ / वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः
या बाबतीत उपाध्याय, पिता, ज्येष्ठ भाऊ आणि राजा—हे गुरु मानले आहेत. तसेच मामा, सासरा, रक्षक, आजोबा (मातामह व पितामह), वर्णाने ज्येष्ठ आणि चुलते—हेही पुरुषाचे गुरु समजले जातात।
Verse 27
माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः / श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः
आई आणि आजी (मातामही) गुरुंसमान पूज्य आहेत; तसेच वडील व आई यांच्या सख्या बहिणीही. तसेच सासू, पितामहींपैकी ज्येष्ठा, आणि धात्री (पालन करणारी धाय)—या स्त्रियाही गुरु मानल्या आहेत।
Verse 28
इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः / अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः
हे द्विजा! मातृपक्ष व पितृपक्षातील हे सर्व पूज्य गुरुजन सांगितले आहेत; मन, वाणी व देहकर्मांनी त्यांचे अनुवर्तन व सेवा करावी।
Verse 29
गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः / नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्
गुरूंना पाहताच उभे राहावे, हात जोडून नमस्कार करावा; अशा पूज्य ज्येष्ठांबरोबर समपंक्तीत बसू नये आणि स्वतःच्या अहंकारासाठी वाद घालू नये।
Verse 30
जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् / उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः
जीवन वाचवण्यासाठीसुद्धा द्वेषामुळे गुरु त्याच्याशी बोलत नाहीत; आणि तो इतर गुणांनी उजळला तरी, जो गुरु-द्वेषी आहे तो अधःपाताला जातो।
Verse 31
गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः / तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता
सर्व गुरूंमध्येही विशेषतः पाच जण पूज्य आहेत. त्यांतील पहिले तीन श्रेष्ठ असून, त्यांमध्ये माता परमपूज्य आहे।
Verse 32
यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते / ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः
जो पालनपोषण करतो, जी जन्म देते, ज्यांच्याकडून विद्या-उपदेश मिळतो, ज्येष्ठ भाऊ आणि पती—हे पाच ‘गुरु’ म्हणून स्मरणात आहेत।
Verse 33
आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः / पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता
कल्याण, ऐश्वर्य व आध्यात्मिक उन्नती इच्छिणाऱ्याने सर्व प्रयत्नांनी—प्रसंगी प्राणत्याग करूनही—या पाचांचे विशेष श्रद्धेने पूजन करावे।
Verse 34
यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ / तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः
जोपर्यंत पिता व माता—हे दोघे—अक्षत व समर्थ आहेत, तोपर्यंत पुत्राने सर्व काही बाजूला ठेवून त्यांच्याच सेवेत पूर्णतः तत्पर राहावे।
Verse 35
पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि / स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा
पुत्राच्या सद्गुणांमुळे जर पिता व माता अत्यंत प्रसन्न झाले, तर त्या आचरणानेच तो पुत्र संपूर्ण धर्म प्राप्त करतो।
Verse 36
नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः / तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते
मातेप्रमाणे दैवत नाही, पित्याप्रमाणे गुरु नाही; त्यांच्या उपकाराचे प्रत्युपकार करणेही कधीच शक्य नाही।
Verse 37
तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा / न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्
कर्माने, मनाने व वाणीने नेहमी माता-पित्याला प्रिय असेच करावे; आणि त्यांच्या अनुमतीशिवाय अन्य कोणतेही धर्मकर्म किंवा व्रत-नियम करू नये।
Verse 38
वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा / धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः
मोक्षफळ बाजूला ठेवून नित्य व नैमित्तिक कर्तव्यांचे आचरण हेच धर्माचे सार सांगितले आहे; देहांतानंतर ते अनंत फल देते।
Verse 39
सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया / शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि
शास्त्रवक्ता गुरूंची योग्य रीतीने आराधना करून, त्यांच्या अनुमतीने निरोप घेतलेला शिष्य त्या विद्येचे फळ भोगतो आणि देहांतानंतर स्वर्गलोकी पोहोचतो।
Verse 40
यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते / तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति
जो मूर्ख पित्याप्रमाणे मान्य असलेल्या ज्येष्ठ भावाचा अपमान करतो, तो त्या दोषामुळे देहांतानंतर भयंकर नरकात जातो।
Verse 41
पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा / याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्
सदाचारमार्गी पुरुषासाठी गृहाचे रक्षण व पालन करणारा भर्ता (पति) सदैव पूज्य आहे। या लोकी दात्याला उपकारामुळेच गौरव मिळतो—सहाय्यानेच मान वाढतो।
Verse 42
येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि / तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः
ज्या स्त्रिया पतीसाठी पिंडदानाच्या हेतुने स्वतःचे प्राणही अर्पण करतात, त्यांच्याविषयी भगवान् मनूंनी सांगितले की त्या अक्षय लोकांना प्राप्त होतात।
Verse 43
मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् / असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः
लहानांनी उठून मातुल, पितृव्य, श्वशुर, ऋत्विज व गुरूंना आदराने संबोधावे आणि म्हणावे—“मी येथे आहे।”
Verse 44
अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् / भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्
दीक्षा घेतलेला जरी लहान असला तरी त्याला नावाने हाक मारू नये. धर्मज्ञाने त्यास “भो”, “भवत्” इत्यादी मानसूचक शब्दांनी सादर संबोधावे.
Verse 45
अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च / ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा
ब्राह्मणास क्षत्रियादि वर्णांनी—विशेषतः श्री व सौभाग्य इच्छिणाऱ्यांनी—नेहमी आदराने अभिवादन, पूजन व मस्तकनमन करावे.
Verse 46
नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन / ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः
क्षत्रियादि वर्णांना ब्राह्मणाने कधीही प्रथम अभिवादन करू नये—ते ज्ञान, सदाचार, गुणांनी युक्त व बहुश्रुत असले तरीही.
Verse 47
ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः / सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्
नियम असा की ब्राह्मणाने सर्व वर्णांना ‘स्वस्ति’ असा आशीर्वाद द्यावा; आणि समान वर्णांत परस्पर अभिवादन करणे हेच कर्तव्य आहे.
Verse 48
गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः / पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः
द्विजांसाठी अग्नी गुरु आहे; वर्णांमध्ये ब्राह्मण गुरु आहे। स्त्रियांसाठी केवळ पतीच गुरु; आणि सर्वत्र आलेला अतिथीही गुरु मानावा।
Verse 49
विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् / मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्
विद्या, कर्म (सदाचार), वय, बंधुत्व आणि धन—ही पाच मानाची स्थाने सांगितली आहेत. या पाचांत पूर्वीचे स्थान पुढीलापेक्षा अधिक गुरुत्वाचे व अधिक मान्य आहे.
Verse 50
पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च / यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः
तीन उच्च वर्णांत ज्या ठिकाणी या पाच गुणांपैकी अधिक गुण बलवान असतील, तोच तेथे मानास पात्र ठरतो; आणि शूद्रही—जर तो दहाव्या अवस्थेला (उत्कर्षाला) पोहोचला असेल—पूज्य मानावा.
Verse 51
पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे / वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च
ब्राह्मण, स्त्री, राजा आणि अंध यांना वाट द्यावी; तसेच वृद्ध, ओझ्याने वाकलेला, रोगी आणि दुर्बल यांनाही.
Verse 52
भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् / निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया
शिष्टांच्या घरांतून दररोज संयमाने भिक्षा आणून ती गुरूंना अर्पण करावी; वाणी संयत ठेवून गुरूंच्या अनुमतीनेच भोजन करावे.
Verse 53
भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः / भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्
उपनीत द्विजोत्तम ब्राह्मणाने पूर्वाह्नी भिक्षा मागावी; क्षत्रियाने मध्यान्ही; आणि वैश्याने अपराह्नी, हे राजन्।
Verse 54
मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् / भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्
तो प्रथमं आईकडून, किंवा सख्या बहिणीकडून, किंवा आईच्या बहिणीकडून भिक्षा मागावी—जर ती त्याचा अपमान करीत नसेल।
Verse 55
सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा / भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्
भिक्षा-चर्या ही आपल्या जातिगटातील घरांत, किंवा सर्व वर्णांत समान रीतीने सांगितली आहे; पण पतित इत्यादी निंद्यांच्या घरी वर्ज्य आहे।
Verse 56
वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु / ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्
संयमी ब्रह्मचारीने दररोज अशा गृहांतून भिक्षा आणावी, जे वेदाध्ययन व यज्ञकर्मांत हीन नाहीत आणि स्वकर्मात प्रशंसनीय आहेत।
Verse 57
गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु / अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्
गुरूच्या घरी तसेच नातेवाईक व कुलबंधूंमध्ये भिक्षा मागू नये। भिक्षा न मिळाल्यास इतर घरांकडे जावे आणि आधी गेलेली घरे क्रमाने टाळावीत।
Verse 58
सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे / नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्
पूर्वोक्त उपाय न मिळाल्यास तो संयमी होऊन संपूर्ण गावात फिरेल। वाणी आवरून, दिशांकडे इकडे-तिकडे न पाहता चालावे।
Verse 59
समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया / भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः
ते भिक्षान्न कपट न करता, जितके आवश्यक तितकेच गोळा करावे। नित्य पवित्रतेने भोजन करावे—वाणी संयमित, मन परमेश्वरात एकनिष्ठ।
Verse 60
भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती / भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता
व्रतधारीने नित्य भिक्षेवरच निर्वाह करावा; अनेक प्रकारचे अन्न खाणारा होऊ नये. व्रतीची भिक्षावृत्ती उपवासासमान मानली आहे.
Verse 61
पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् / दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः
अन्नाचा नित्य सन्मान करावा आणि त्याची निंदा न करता ते खावे. ते पाहून हर्षित व्हावे, प्रसन्न व्हावे आणि सर्व प्रकारे कृतज्ञता व्यक्त करावी.
Verse 62
अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् / अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्
अतिभोजनाने आरोग्य नष्ट होते, आयुष्य कमी होते आणि स्वर्गसुखास बाधा येते. ते अपुण्य व लोकनिंद्य आहे; म्हणून ते टाळावे.
Verse 63
प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः
पूर्वेकडे मुख करून अन्न सेवन करावे, किंवा सूर्याभिमुख होऊन. उत्तरमुख होऊन नित्य कधीही खाऊ नये—ही सनातन विधी आहे.
Verse 64
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् / शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्
हात-पाय धुऊन भोजन करताना दोनदा आचमन करावे. शुद्ध स्थानी बसून भोजन करून, नंतरही दोनदा आचमन करावे.
Frequently Asked Questions
It operationalizes karma-yoga as disciplined daily conduct: upanayana-based brahmacarya, constant upavīta observance, sandhyā rites, agni and offerings, humility through abhivādana, service to gurus/elders, regulated alms-living, and restraint in eating—actions performed as dharma with inner collectedness.
Upavīta (over the left shoulder) is prescribed for regular duties; nivīta (resting at the neck) is a named mode; prācīnāvīta (over the right shoulder) is specifically assigned for pitṛ-karmas, showing how bodily arrangement encodes ritual intention.
It expands ‘guru’ beyond the teacher to include father, mother (highest honor), elder brother, king, and a wide kinship network; it then crystallizes five especially revered gurus—nurturer, birth-giver (mother), giver of sacred knowledge, elder brother, and husband—linking social ethics to dharmic fruit.
It states that the ‘essence of dharma’ is nitya and naimittika karma and that these yield endless post-mortem results, presented as a pragmatic dharmic foundation even when the fruit of liberation is conceptually set aside—positioning disciplined action as the bedrock for higher realization.