Adhyaya 21

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे विशो ऽध्यायः रोमहर्षण उवाच ऐलः पुरूरवाश्चाथ राजा राज्यमपालयत् / तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रसमतेजसः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील एकविसाव्या अध्यायात रोमहर्षण म्हणाले—त्यानंतर ऐल पुरूरवा राजाने राज्याचे पालन केले. त्याला सहा पुत्र झाले, ज्यांचे तेज इंद्रासमान होते.

Verse 2

आयुर्मायुरमावायुर्विश्वायुश्चैव वीर्यवान् / शतायुश्च श्रुतायुश्च दिव्याश्चैवोर्वशीसुताः

आयु, मायु, अमावायु आणि वीर्यवान विश्वायु; तसेच शतायु, श्रुतायु व दिव्य—हेच उर्वशीचे पुत्र होते.

Verse 3

आयुषस्तनया वीराः पञ्चैवासन् महौजसः / स्वर्भानुतनयायां वै प्रभायामिति नः श्रुतम्

आम्ही ऐकले आहे की आयुषाचे पाच वीर पुत्र होते, सर्व महातेजस्वी; ते स्वर्भानूची कन्या प्रभा हिच्यापासून जन्मले.

Verse 4

नहुषः प्रथमस्तेषां धर्मज्ञो लोकविश्रुतः / नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः

त्यांमध्ये नहुष हा प्रथम—धर्मज्ञ व लोकविख्यात होता. नहुषाचे दायाद सहा होते, ज्यांचा तेज इंद्रासमान होता.

Verse 5

उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महाबलाः / यतिर्ययातिः संयातिरायातिः पञ्चको ऽश्वकः

पितरांची कन्या विरजा हिच्यापासून महाबल पुत्र जन्मले—यति, ययाति, संयाति, आयाति आणि पंचक (अश्वक).

Verse 6

तेषां ययातिः पञ्चानां महाबलपराक्रमः / देवयानीमुखनसः सुतां भार्यामवाप सः / शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः

त्या पाचांमध्ये ययाति महाबल व पराक्रमी होता. त्याने उशना (शुक्र) याची कन्या देवयानी हिला पत्नी केले; तसेच वृषपर्वाची असुरकन्या शर्मिष्ठा हिलाही स्वीकारले.

Verse 7

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत / द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा चाप्यजीजनत्

देवयानीने यदु व तुर्वसु यांना जन्म दिला; आणि शर्मिष्ठेनेही द्रुह्यु, अनु व पूरु यांना उत्पन्न केले.

Verse 8

सो ऽभ्यषिञ्चदतिक्रम्य ज्येष्ठं यदुमनिन्दितम् / पुरुमेव कनीयासं पितुर्वचनपालकम्

त्याने निर्दोष ज्येष्ठ यदूला मागे टाकून राजाभिषेक केला आणि पित्याच्या वचनाचे पालन करणाऱ्या कनिष्ठ पुरूलाच अभिषिक्त केले।

Verse 9

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं पुत्रमादिशत् / दक्षिणापरयो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् / प्रतीच्यामुत्तारायां च द्रुह्युं चानुमकल्पयत्

दक्षिण‑पूर्व दिशेला राजाने पुत्र तुर्वसूला नेमले; दक्षिण‑पश्चिम भागात ज्येष्ठ यदूला नियुक्त केले; आणि पश्चिम व उत्तर दिशांत द्रुह्यूला योग्य रीतीने स्थापिले।

Verse 10

तैरियं पृथिवी सर्वा धर्मतः परिपालिता / राजापि दारसहितो नवं प्राप महायशाः

त्यांच्यामुळे सारी पृथ्वी धर्मानुसार रक्षित झाली; आणि महायशस्वी राजा देखील राणीसमवेत नवी समृद्धी व कीर्ती प्राप्त करून गेला।

Verse 11

यदोरप्यभवन् पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः / सहस्त्रजित् तथाज्येष्ठः क्रोषटुर्नालो ऽजितोरघुः

यदूलाही देवपुत्रांसारखे पाच पुत्र झाले—सहस्त्रजित्, आणि ज्येष्ठ क्रोषटु, नाल, अजित व रघु।

Verse 12

सहस्त्रजित्सुतस्तद्वच्छतजिन्नाम पार्थिवः / सुताः शतजितो ऽप्यासंस्त्रयः परमधार्मिकाः

सहस्त्रजिताचा पुत्र शतजित् नावाचा राजा झाला; आणि शतजितालाही परम धर्मनिष्ठ असे तीन पुत्र झाले।

Verse 13

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयः परः / हैहयस्याभवत् पुत्रो धर्म इत्यभिविश्रुतः

हैहय व हय असे राजे होते आणि श्रेष्ठ राजा वेणुहयही होता। हैहयास ‘धर्म’ नावाचा सर्वत्र प्रसिद्ध पुत्र झाला।

Verse 14

तस्य पुत्रो ऽभवद् विप्रा धर्मनेत्रः प्रतापवान् / धर्मनेत्रस्य कीर्तिस्तु संजितस्तत्सुतो ऽभवत्

हे विप्रहो, त्याचा प्रतापवान पुत्र धर्मनेत्र झाला। धर्मनेत्रास कीर्ति नावाचा पुत्र झाला आणि कीर्तीचा पुत्र संजित झाला।

Verse 15

महिष्मान् संजितस्याभूद् भद्रश्रेण्यस्तदन्वयः / भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम पार्थिवः

संजितास महिष्मान झाला; त्या वंशात भद्रश्रेण्य उत्पन्न झाला. भद्रश्रेण्याचा वारस दुर्दम नावाचा राजा होता।

Verse 16

दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम वीर्यवान् / धनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकसम्मताः

दुर्दमाचा बुद्धिमान व पराक्रमी पुत्र धनक नावाचा होता. धनकाचे चार वारस होते, जे लोकमान्य होते.

Verse 17

कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च / कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत् कार्तवीर्योर्ऽजुनो ऽभवत्

कृतवीर्य, कृताग्नि आणि कृतवर्मा असे होते; चौथा कृतौजा झाला. कृतवीर्यापासून अर्जुन (कार्तवीर्यार्जुन) उत्पन्न झाला.

Verse 18

सहस्त्रबाहुर्द्युतिमान् धनुर्वेदविदां वरः / तस्य रामो ऽभवन्मृत्युर्जामदग्न्यो जनार्दनः

सहस्रबाहु तेजस्वी होता व धनुर्वेद जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ; पण त्याच्यासाठी जामदग्न्य जनार्दन रामच जणू मृत्युरूप झाला।

Verse 19

तस्य पुत्रशतान्यासन् पञ्च तत्र महारथाः / कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो नमस्विनः

त्याचे शेकडो पुत्र होते; त्यांत पाच महारथी—अस्त्रविद्येत निपुण, बलवान, शूर, धर्मात्मा व नमस्कारास पात्र होते।

Verse 20

शूरश्च शूरसेनश्च धृष्णः कृष्णस्तथैव च / जयध्वजश्च बलवान् नारायणपरो नृपः

शूर व शूरसेन, तसेच धृष्ण व कृष्ण; आणि बलवान जयध्वज—हा नृप नारायणपरायण होता।

Verse 21

शूरसेनादयः सर्वे चत्वारः प्रथितौजसः / रुद्रभक्ता महात्मानः पूजयन्ति स्म शङ्करम्

शूरसेनादि ते चौघेही पराक्रमाने प्रसिद्ध, महात्मे रुद्रभक्त होते आणि शंकराची पूजा करीत असत।

Verse 22

जयध्वजस्तु मतिमान् देवं नारायणं हरिम् / जगाम शरणं विष्णुं दैवतं धर्मतत्परः

परंतु मतिमान जयध्वज धर्मनिष्ठ होऊन देव हरि नारायण—विष्णू—यांच्या शरणी गेला आणि त्यांनाच इष्टदैवत मानले।

Verse 23

तमूचुरितरे पुत्रा नायं धर्मस्तवानघ / ईश्वराराधनरतः पितास्माकमभूदिति

तेव्हा इतर पुत्र म्हणाले—हे निष्पाप! हा तुझा धर्म नाही; कारण आमचा पिता ईश्वर-आराधनेत रत होता.

Verse 24

तानब्रवीन्महातेजा एष धर्मः परो मम / विष्णोरंशेन संभूता राजानो यन्महीतले

महातेजस्वी म्हणाला—हा माझा परम धर्म आहे: पृथ्वीवरील राजे विष्णूच्या अंशातून उत्पन्न होतात.

Verse 25

राज्यं पालयतावश्यं भगवान् पुरुषोत्तमः / पूजनीयो यतो विष्णुः पालको जगतो हरिः

जो राज्याचे पालन करतो त्याने निश्चयाने भगवान् पुरुषोत्तमाचा आधार धरावा; कारण विष्णू पूजनीय आहेत, हरि जगताचा पालक आहे.

Verse 26

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च स्वयंभुवः / तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ताः सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः

स्वयंभूच्या तीन मूर्ती सांगितल्या आहेत—सात्त्विकी, राजसी आणि तामसी—ज्या सृष्टी, स्थिती व संहाराची कारणे आहेत.

Verse 27

सत्त्वात्मा भगवान् विष्णुः संस्थापयति सर्वदा / सृजेद् ब्रह्मा रजोमूर्तिः संहरेत् तामसो हरः

सत्त्वस्वरूप भगवान् विष्णू सदैव जगत स्थिर ठेवतात; रजोगुणमूर्ती ब्रह्मा सृष्टी करतात; आणि तमोगुणमूर्ती हर (शिव) संहार करतात.

Verse 28

तस्मान्महीपतीनां तु राज्यं पालयतामयम् / आराध्यो भगवान् विष्णुः केशवः केशिमर्दनः

म्हणून राज्याचे पालन व संरक्षण करणाऱ्या राजांसाठी हाच योग्य मार्ग—भगवान् विष्णु, केशव, केशीमर्दन, परम आराध्य म्हणून पूजनीय आहेत।

Verse 29

निशम्य तस्य वचनं भ्रातरो ऽन्ये मनस्विनः / प्रोचुः संहारकृद् रुद्रः पूजनीयो मुमुक्षुभिः

त्याचे वचन ऐकून अन्य मनस्वी बंधूंनी म्हटले—“संहार करणारा रुद्रच मोक्ष इच्छिणाऱ्यांनी पूजावा।”

Verse 30

अयं हि भगवान् रुद्रः सर्वं जगदिदं शिवः / तमोगुणं समाश्रित्य कल्पान्ते संहरेत् प्रभुः

हा खरोखर भगवान् रुद्र—स्वतः शिव—संपूर्ण जगत् व्यापून आहे. तमोगुणाचा आश्रय घेऊन प्रभु कल्पान्ती संहार करतो.

Verse 31

या सा घोरतरा मूर्तिरस्य तेजामयी परा / संहरेद् विद्यया सर्वं संसारं शूलभृत् तया

त्याची जी परम तेजोमयी, अत्यंत घोर अशी मूर्ती आहे—त्या दिव्य विद्याशक्तीने शूलधारी सर्व संसारचक्र संहारीतो.

Verse 32

ततस्तानब्रवीद् राजा विचिन्त्यासौ जयध्वजः / सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वात्मा भगवान् हरिः

मग राजा जयध्वज विचार करून त्यांना म्हणाला—“जीव सत्त्वगुणाने मुक्त होतो; कारण भगवान् हरि सत्त्वस्वरूप आहेत.”

Verse 33

तमूचुर्भ्रातरो रुद्रः सेवितः सात्त्विकैर्जनैः / मोचयेत् सत्त्वसंयुक्तः पूजयेशं ततो हरम्

तेव्हा बंधूंनी म्हटले—सात्त्विक जन रुद्राची सेवा करतात. सत्त्वयुक्त रुद्र मोक्ष देतो; म्हणून प्रथम ईश (शिव) आणि नंतर हरि (विष्णु) यांची पूजा करावी.

Verse 34

अथाब्रवीद् राजपुत्रः प्रहसन् वै जयध्वजः / स्वधर्मो मुक्तये पन्था नान्यो मुनिभिरष्यते

मग राजपुत्र जयध्वज हसत म्हणाला—स्वधर्माचे पालन हाच मुक्तीचा मार्ग आहे; याव्यतिरिक्त दुसरा मार्ग मुनी मान्य करीत नाहीत.

Verse 35

तथा च वैष्णवी शक्तिर्नृपाणां देवता सदा / आराधनं परो धर्मो पुरारेरमितौजसः

अशा प्रकारे वैष्णवी शक्ती ही राजांची सदैव अधिष्ठात्री देवता आहे. त्रिपुरारि, अमित-तेजस्वी प्रभूची आराधना हाच परमो धर्म आहे.

Verse 36

तमब्रवीद् राजपुत्रः कृष्णो मतिमतां वरः / यदर्जुनो ऽस्मज्जनकः स्वधर्मं कृतवानिति

मग मतिमंतांमध्ये श्रेष्ठ राजपुत्र कृष्ण म्हणाला—कारण अर्जुन, आमचा पूर्वज, त्याने आपला स्वधर्म आचरला होता.

Verse 37

एवं विवादे वितते शूरसेनो ऽब्रवीद् वचः / प्रमाणमृषयो ह्यत्र ब्रूयुस्ते यत् तथैव तत्

असा वाद वाढत असता शूरसेन म्हणाला—येथे ऋषीच प्रमाण आहेत; ते जे म्हणतील तेच खरे आहे.

Verse 38

ततस्ते राजशार्दूलाः पप्रच्छुर्ब्रह्मवादिनः / गत्वा सर्वे सुसंरब्धाः सप्तर्षोणां तदाश्रमम्

त्यानंतर ते राजशार्दूल सर्वे दृढ निश्चयाने प्रेरित होऊन सप्तर्षींच्या आश्रमास गेले आणि तेथे ब्रह्मवादि मुनिंना धर्मतत्त्व विचारू लागले।

Verse 39

तानब्रुवंस्ते मुनयो वसिष्ठाद्या यथार्थतः / या यस्याभिमता पुंसः सा हि तस्यैव देवता

तेव्हा वसिष्ठादि मुनिंनी त्यांना यथार्थ सांगितले—‘ज्या पुरुषाला जी देवता अधिक प्रिय व अभिमत, तीच त्याची इष्टदेवता ठरते।’

Verse 40

किन्तु कार्यविशेषेण पूजिताश्चेष्टदा नृणाम् / विशेषात् सर्वदा नायं नियमो ह्यन्यथा नृपाः

परंतु एखाद्या विशेष कार्यसिद्धीसाठी मनुष्यांच्या प्रयत्न व गरजेनुसार देवतांची पूजा केली जाते. म्हणून, हे नृपांनो, हा नियम सर्वदा अचल नाही; विशेष प्रसंगी तो वेगळा असतो।

Verse 41

नृपाणां दैवतं विष्णुस्तथैव च पुरन्दरः / विप्राणामग्निरादित्यो ब्रह्मा चैव पिनाकधृक्

राजांसाठी विष्णु तसेच पुरंदर (इंद्र) हे दैवत; आणि विप्रांसाठी अग्नि, आदित्य (सूर्य), ब्रह्मा व पिनाकधारी (शिव) हे पूज्य दैवत आहेत।

Verse 42

देवानां दैवतं विष्णुर्दानवानां त्रिशूलभृत् / गन्धर्वाणां तथा सोमो यक्षाणामपि कथ्यते

देवांचे दैवत विष्णु; दानवांचे त्रिशूलधारी (शिव); गंधर्वांचे सोम; आणि यक्षांचेही दैवत असे सांगितले जाते।

Verse 43

विद्याधराणां वाग्देवी साध्यानां भगवान्रविः / रक्षसां शङ्करो रुद्रः किंनराणां च पार्वती

विद्याधरांची अधिष्ठात्री वाग्देवी; साध्यांची देवता भगवान् रवि. राक्षसांचा अधिपती शंकर-रुद्र, आणि किंनरांची अधिष्ठात्री देवी पार्वती.

Verse 44

ऋषीणां दैवतं ब्रह्मा महादेवश्च शूलभृत् / मनूनां स्यादुमा देवी तथा विष्णुः सभास्करः

ऋषींचे अधिदैवत ब्रह्मा असून शूलधारी महादेवही आहेत. मनूंची अधिष्ठात्री उमा देवी; तसेच भास्करासह विष्णु हे त्यांचे अधिपती आहेत.

Verse 45

गृहस्थानां च सर्वे स्युर्ब्रह्मा वै ब्रह्मचारिणाम् / वैखानसानामर्कः स्याद् यतीनां च महेश्वरः

गृहस्थांसाठी जणू सर्व देवताच अधिष्ठाता आहेत. ब्रह्मचारिणांसाठी निश्चयाने ब्रह्मा; वैखानस तपस्व्यांसाठी अर्क (सूर्य); आणि यतींसाठी महेश्वर (शिव) अधिपती आहेत.

Verse 46

भूतानां भगवान् रुद्रः कूष्माण्डानां विनायकः / सर्वेषां भगवान् ब्रह्मा देवदेवः प्रजापतिः

भूतांमध्ये भगवान् रुद्र; कूष्माण्डांमध्ये विनायक. आणि सर्वांसाठी भगवान् ब्रह्मा—देवदेव, प्रजापती—परम अधिष्ठाता आहेत.

Verse 47

इत्येवं भगवान् ब्रह्मा स्वयं देवो ऽभ्यभाषत / तस्माज्जयध्वजो नूनं विष्ण्वाराधनमर्हति

अशा प्रकारे स्वयं देवस्वरूप भगवान् ब्रह्मा म्हणाले: ‘म्हणून जयध्वज निश्चयच विष्णूची आराधना करण्यास योग्य आहे.’

Verse 48

तान् प्रणम्याथ ते जग्मुः पुरीं परमशोभनाम् / पालयाञ्चक्रिरे पृथ्वीं जित्वा सर्वरिपून् रणे

त्यांना प्रणाम करून ते अत्यंत शोभायमान आपल्या पुरीस गेले; आणि रणात सर्व शत्रूंना जिंकून त्यांनी पृथ्वीचे पालन-शासन केले।

Verse 49

ततः कदाचिद् विप्रेन्द्रा विदेहो नाम दानवः / भीषणः सर्वसत्त्वानां पुरीं तेषां समाययौ

त्यानंतर, हे विप्रश्रेष्ठा! कधीतरी ‘विदेह’ नावाचा दानव, जो सर्व सत्त्वांना भयंकर होता, त्यांच्या पुरीत येऊन पोहोचला।

Verse 50

दंष्ट्राकरालो दीप्तात्मा युगान्तदहनोपमः / शूलमादाय सूर्याभं नादयन् वै दिशो दश

तो दंष्ट्रांनी विकराळ, तेजस्वी, युगान्ताग्नीप्रमाणे होता; सूर्यसमान दीप्त त्रिशूल उचलून गर्जना करीत दहा दिशांना निनादित करू लागला।

Verse 51

तन्नादश्रवणान्मर्त्यास्तत्र ये निवसन्ति ते / तत्यजुर्जोवितं त्वन्ये दुद्रुवुर्भयविह्वलाः

तो भयंकर नाद ऐकून तेथील रहिवासी मनुष्यांपैकी काहींनी प्राण सोडले; आणि इतर भयाने व्याकुळ होऊन पळून गेले।

Verse 52

ततः सर्वे सुसंयत्ताः कार्तवीर्यात्मजास्तदा / युयुधुर्दानवं शक्तिगिरिकूटासिमुद्गरैः

तेव्हा कार्तवीर्याचे सर्व पुत्र पूर्ण सज्ज होऊन त्या दानवाशी युद्ध करू लागले—शक्ती, पर्वतशिखरे, तलवारी व गदा यांनी प्रहार करीत।

Verse 53

तान् सर्वान् दानवो विप्राः शूलेन प्रहसन्निव / वारयामास घोरात्मा कल्पान्ते भैरवो यथा

हे विप्रहो! तो दानव घोरात्मा, जणू हसत हसत, आपल्या शूळाने त्या सर्वांना अडवू लागला—जसा कल्पान्ती भैरव।

Verse 54

शूरसेनादयः पञ्च राजानस्तु महाबलाः / युद्धाय कृतसंरम्भा विदेहं त्वभिदुद्रुवुः

शूरसेन आदी पाच महाबली राजे, युद्धासाठी सज्ज होऊन, थेट विदेह देशाकडे धावले।

Verse 55

शूरो ऽस्त्रं प्राहिणोद् रौद्रं शूरसेनस्तु वारुणम् / प्राजापत्यं तथा कृष्णो वायव्यं धृष्ण एव च

शूराने रौद्रास्त्र सोडले; शूरसेनाने वारुणास्त्र. तसेच कृष्णाने प्राजापत्यास्त्र आणि धृष्णाने वायव्यास्त्र प्रक्षेपिले।

Verse 56

जयध्वजश्च कौबेरमैन्द्रमाग्नेयमेव च / भञ्जयामास शूलेन तान्यस्त्राणि स दानवः

मग दानव जयध्वजाने आपल्या शूळाने कौबेर, ऐंद्र आणि आग्नेय ही अस्त्रे फोडून चुरडून टाकली।

Verse 57

ततः कृष्णो महावीर्यो गदामादाय भीषणाम् / स्पृष्ट्वा मन्त्रेण तरसा चिक्षेप न ननाद च

मग महावीर्य कृष्णाने भीषण गदा उचलली; मंत्राने स्पर्श करून ती प्रचंड वेगाने फेकली—पण तो गर्जला नाही।

Verse 58

संप्राप्य सा गादास्योरो विदेहस्य शिलोपमम् / न दानवं चालयितुं शशाकान्तकसंनिभम्

ती गदा विदेहाच्या दैत्याच्या दगडासारख्या कठोर वक्षस्थळावर आदळूनही, सशक-कंटकासारखा अढळ दृढ असलेल्या त्या दानवाला किंचितही हलवू शकली नाही।

Verse 59

दुद्रुवुस्ते भयग्रस्ता दृष्ट्वा तस्यातिपौरुषम् / जयध्वजस्तु मतिमान् सस्मार जगतः पतिम्

त्याचे अतुल पराक्रम पाहून ते भयग्रस्त होऊन पळून गेले; पण मतिमान जयध्वज स्थिरचित्ताने जगत्पतीचे स्मरण करू लागला।

Verse 60

विष्णुं ग्रसिष्णुं लोकादिमप्रमेयमनामयम् / त्रातारं पुरुषं पूर्वं श्रीपतिं पीतवाससम्

मी विष्णूची शरण घेतो—जो सर्वग्रासी, लोकांचा आदिस्रोत, अप्रमेय व निरामय आहेत; जे त्राता, आदिपुरुष, श्रीपती आणि पीतांबरधारी आहेत।

Verse 61

ततः प्रादुरभूच्चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम् / आदेशाद् वासुदेवस्य भक्तानुग्रहकारणात्

मग दहा हजार सूर्यांसारखी प्रभा असलेले चक्र प्रकट झाले—वासुदेवाच्या आदेशाने, भक्तांवर कृपा करण्यासाठी।

Verse 62

जग्राह जगतां योनिं स्मृत्वा नारायणं नृपः / प्राहिणोद् वै विदेहाय दानवेभ्यो यथा हरिः

राजाने जगतांचा योनीस्वरूप नारायण स्मरून दृढ संकल्प धारण केला आणि दानवांविरुद्ध विदेहाकडे प्रेषण केले—जसे हरि करतात।

Verse 63

संप्राप्य तस्य घोरस्य स्कन्धदेशं सुदर्शनम् / पृथिव्यां पातयामास शिरो ऽद्रिशिखराकृति

त्या घोर शत्रूच्या स्कंधप्रदेशी पोहोचून त्या सुदर्शन प्रहाराने पर्वतशिखरासारखे त्याचे शिर पृथ्वीवर पाडले।

Verse 64

तस्मिन् हते देवरिपौ शीराद्या भ्रातरो नृपाः / समाययुः पुरीं रम्यां भ्रातरं चाप्यपूजयन्

देवांचा तो शत्रू मारला गेल्यावर शीर आदी राजबंधू रम्य नगरीत एकत्र आले आणि आपल्या भावालाही विधिपूर्वक पूजिले।

Verse 65

श्रुत्वाजगाम भगवान् जयध्वजपराक्रमम् / कार्तवीर्यसुतं द्रष्टुं विश्वामित्रो महामुनिः

जयध्वजाचा पराक्रम ऐकून, कार्तवीर्याच्या पुत्राचे दर्शन घ्यावे म्हणून भगवान् महामुनि विश्वामित्र तेथे आले।

Verse 66

तमागतमथो दृष्ट्वा राजा संभ्रान्तमानसः / समावेश्यासने रम्ये पूजयामास भावतः

त्यांना आलेले पाहून राजाचे मन आदराने भरून आले; त्यांना रम्य आसनावर बसवून भावपूर्वक पूजन-सत्कार केला।

Verse 67

उवाच भगवान् घोरः प्रसादाद् भवतो ऽसुरः / निपातितो मया संख्ये विदेहो दानवेश्वरः

भगवान् घोर म्हणाले—“हे प्रभो, तुमच्या प्रसादाने दानवांचा स्वामी असुर विदेह मी रणात पाडला आहे।”

Verse 68

त्वद्वाक्याच्छिन्नसंदेहो विष्णुं सत्यपराक्रमम् / प्रपन्नः शरणं तेन प्रसादो मे कृतः शुभः

तुमच्या वचनांनी माझे सर्व संशय छिन्न झाले. मी सत्यपराक्रमी विष्णूच्या शरण गेलो; त्या शरणागतीने माझ्यावर शुभ प्रसाद झाला।

Verse 69

यक्ष्यामि परमेशानं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् / कथं केन विधानेन संपूज्यो हरिरीश्वरः

मी परमेश्वर—पद्मदलनयन विष्णू—यांची पूजा करू इच्छितो. कोणत्या उपायाने व कोणत्या विधीने हरि-ईश्वराची संपूर्ण पूजा करावी?

Verse 70

को ऽयं नारायणो देवः किंप्रभावश्च सुव्रत / सर्वमेतन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

हा नारायण देव कोण आहे? हे सुव्रत, त्याची प्रभाव-महिमा काय आहे? हे सर्व मला स्पष्ट सांग; कारण माझ्या मनात मोठे कुतूहल उत्पन्न झाले आहे।

Verse 71

विश्वामित्र उवाच यतः प्रवृत्तिर्भूतानां यस्मिन् सर्वमिदं जगत् / स विष्णुः सर्वभूतात्मा तमाश्रित्य विमुच्यते

विश्वामित्र म्हणाले—ज्याच्यापासून सर्व भूतांची प्रवृत्ती व उत्पत्ती होते आणि ज्यामध्ये हे सर्व जग स्थित आहे—तोच विष्णू सर्वभूतांचा आत्मा आहे. त्याची शरण घेतल्याने मुक्ती मिळते।

Verse 72

स्ववर्णाश्रमधर्मेण पूज्यो ऽयं पुरुषोत्तमः / अकामहतभावेन समाराध्यो न चान्यथा

हा पुरुषोत्तम स्वस्व वर्ण-आश्रमधर्मानुसार पूज्य आहे. तो केवळ निष्काम भावानेच सम्यक् आराध्य आहे; अन्यथा नाही।

Verse 73

एतावदुक्त्वा भगवान विश्वामित्रो महामुनिः / शूराद्यैः पूजितो विप्रा जगामाथ स्वमालयम्

एवढे बोलून भगवान महामुनी विश्वामित्र—हे विप्रहो—शूर आदींनी पूजिला जाऊन, मग आपल्या निवासधामास गेले।

Verse 74

अथ शूरादयो देवमयजन्त महेश्वरम् / यज्ञेन यज्ञगम्यं तं निष्कामा रुद्रमव्ययम्

मग शूर आदींनी महेश्वर देवाची उपासना केली—यज्ञाने यज्ञगम्य असा तो अव्यय रुद्र—निष्काम भावाने यज्ञ करून।

Verse 75

तान् वसिष्ठस्तु भगवान् याजयामास सर्ववित् / गौतमो ऽत्रिरगस्त्यश्च सर्वे रुद्रपरायणाः

तेव्हा सर्वज्ञ भगवान वसिष्ठांनी त्यांच्यासाठी यज्ञ करवून घेतले; तसेच गौतम, अत्रि आणि अगस्त्य—हे सर्व रुद्रपरायण होते।

Verse 76

विश्वामित्रस्तु भगवान् जयध्वजमरिन्दमम् / याजयामास भूतादिमादिदेवं जनार्दनम्

मग भगवान विश्वामित्रांनी शत्रुदमन करणाऱ्या जयध्वजाकडून—भूतांचा आदि, आदिदेव जनार्दनासाठी—यज्ञ करवून घेतला।

Verse 77

तस्य यज्ञे महायोगी साक्षाद् देवः स्वयं हरिः / आविरासीत् स भगवान् तदद्भुतमिवाभवत्

त्याच्या यज्ञात महायोगी—साक्षात देव स्वयं हरि—प्रकट झाले; त्या भगवानाचे प्राकट्य जणू काही अद्भुतच घडले।

Verse 78

य इमं शृणुयान्नित्यं जयध्वजपराक्रमम् / सर्वपापविमुक्तात्मा विष्णुलोकं स गच्छति

जो नित्य जयध्वजाच्या पराक्रमाचे हे आख्यान श्रवण करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शुद्धात्मा बनतो आणि विष्णुलोकास प्राप्त होतो।