Adhyaya 20

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनविशो ऽध्यायः सूत उवाच त्रिधन्वा राजपुत्रस्तु धर्मेणापालयन्महीम् / तस्य पुत्रो ऽभवद् विद्वांस्त्रय्यारुण इति स्मृतः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील एकोणिसावा अध्याय समाप्त. सूत म्हणाले—राजपुत्र त्रिधन्वाने धर्माने पृथ्वीचे पालन केले; त्याचा पुत्र विद्वान होता, जो त्रय्यारुण या नावाने प्रसिद्ध झाला।

Verse 2

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून्महाबलः / भार्या सत्यधना नाम हरिश्चन्द्रमजीजनत्

त्याचा महाबलवान पुत्र सत्यव्रत नावाचा झाला। सत्यव्रताची पत्नी सत्यधना नावाची होती; तिने हरिश्चंद्राला जन्म दिला।

Verse 3

हरिश्चन्द्रस्य पुत्रो ऽभूद् रोहितो नाम वीर्यवान् / हरितो रोहितस्याथ धुन्धुस्तस्य सुतो ऽभवत्

हरिश्चंद्राचा वीर्यवान पुत्र रोहित नावाचा झाला। रोहिताचा पुत्र हरित झाला आणि हरिताचा पुत्र धुन्धु झाला।

Verse 4

विजयश्च सुदेवश्च धुन्धुपुत्रौ बभूवतुः / विजयस्याभवत् पुत्रः कारुको नाम वीर्यवान्

धुन्धूचे दोन पुत्र होते—विजय व सुदेव। विजयापासून पराक्रमी कारुक नावाचा पुत्र झाला।

Verse 5

कारुकस्य वृकः पुत्रस्तस्माद् बाहुरजायत / सगरस्तस्य पुत्रौऽभूद् राजा परमधार्मिकः

कारुकाचा पुत्र वृक; त्याच्यापासून बाहु झाला. बाहूचा पुत्र सगर, जो परम धर्मनिष्ठ राजा होता.

Verse 6

द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा / ताभ्यामाराधितः प्रादादौर्वाग्निर्वरमुत्तमम्

राजा सगराच्या दोन राण्या होत्या—प्रभा व भानुमती. दोघींच्या आराधनेने प्रसन्न होऊन और्वाग्निरूप और्व ऋषींनी उत्तम वर दिला.

Verse 7

एकं भानुमती पुत्रमगृह्णादसमञ्जसम् / प्रभा षष्टिसहस्त्रं तु पुत्राणां जगृहे शुभा

भानुमतीला एकच पुत्र झाला—असमंजस. आणि शुभा प्रभेला साठ हजार पुत्र झाले.

Verse 8

असमञ्सस्य तनयो ह्यंशुमान् नाम पार्थिवः / तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात् तु भगीरथः

असमंजसाचा पुत्र अंशुमान नावाचा राजा झाला. त्याचा पुत्र दिलीप, आणि दिलीपापासून भगीरथ झाला.

Verse 9

येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता / प्रसादाद् देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

ज्यांच्या कृपेने तप करून भागीरथी गंगा अवतरली—तो देवदेव, धीमान महादेव यांचा प्रसाद होय।

Verse 10

भगीरथस्य तपसा देवः प्रीतमना हरः / बभार शिरसा गङ्गां सोमान्ते सोमभूषणः

भागीरथाच्या तपाने अंतःकरणी प्रसन्न होऊन देव हर (शिव)—सोमभूषण, जटांतील चंद्रधारी—यांनी गंगेला शिरावर धारण केले।

Verse 11

भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूव ह / नाभागस्तस्य दायादः सिन्धुद्वीपस्ततो ऽभवत्

भागीरथाचा पुत्र ‘श्रुत’ नावाने प्रसिद्ध झाला. त्याचा वारस नाभाग होता आणि पुढे त्या वंशात सिंधुद्वीप उत्पन्न झाला.

Verse 12

अयुतायुः सुतस्तस्य ऋतुपर्णस्तु तत्सुतः / ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत् सुदासो नाम धार्मिकाः / सौदासस्तस्य तनयः ख्यातः कल्माषपादकः

त्याचा पुत्र अयुतायु, अयुतायुचा पुत्र ऋतुपर्ण. ऋतुपर्णाचा धर्मात्मा पुत्र सुदास नावाचा होता; आणि सुदासाचा पुत्र सौदास म्हणून ख्यात झाला, ज्याला कल्माषपादही म्हणतात.

Verse 13

वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके / अश्मकं जनयामसा तमिक्ष्वाकुकुलध्वजम्

मग महातेजस्वी वसिष्ठांनी कल्माषपादाच्या क्षेत्रात (पत्नीमध्ये) अश्मकाला उत्पन्न केले—जो इक्ष्वाकुकुलाचा ध्वज (गौरव) ठरला.

Verse 14

अश्मकस्योत्कलायां तु नकुलो नाम पार्थिवः / स हि रामभयाद् राजा वनं प्राप सुदुः खितः

अश्मकाच्या उत्कल प्रदेशात नकुल नावाचा राजा होता. रामभयाने अतिशय दुःखी होऊन तो वनात गेला.

Verse 15

विभ्रत् स नारीकवचं तस्माच्छतरथो ऽभवत् / तस्माद् बिलिबिलिः श्रीमान्वृद्धशर्माचतत्सुतः

तो नारी-कवच धारण करी; त्याच्यापासून शतरथ झाला. शतरथापासून श्रीमान् बिलिबिली आणि त्याचा पुत्र वृद्धशर्मा हेही उत्पन्न झाले.

Verse 16

तस्माद् विश्वसहस्तस्मात् खट्वाङ्ग इति विश्रुतः / दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

त्या विश्वसहापासून खट्वाङ्ग नावाने प्रसिद्ध असा पुत्र झाला. त्याचा पुत्र दीर्घबाहु आणि त्याच्यापासून रघु उत्पन्न झाला.

Verse 17

रघोरजः समुत्पन्नो राजा दशरथस्ततः / रामो दाशरथिर्वोरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः

रघूच्या वंशात राजा दशरथ उत्पन्न झाला. त्याच्यापासून दशरथपुत्र वीर राम जन्मला—धर्मज्ञ आणि लोकप्रसिद्ध.

Verse 18

भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः / सर्वे शक्रसमा युद्धे विष्णुशक्तिसमन्विताः / जज्ञे रावणनाशार्थं विष्णुरंशेन विश्वकृत्

भरत, लक्ष्मण आणि महाबली शत्रुघ्न—हे सर्व युद्धात इंद्रासमान व विष्णुशक्तियुक्त होते. रावणनाशासाठी विश्वकर्ता स्वतः विष्णूच्या अंशाने अवतरला.

Verse 19

रामस्य सुभगा भार्या जनकस्यात्मजा शुभा / सीता त्रिलोकविख्याता शीलौदार्यगुणान्विता

रामाची सौभाग्यवती पत्नी, जनकाची शुभ कन्या सीता त्रैलोक्यात विख्यात आहे; ती शील व औदार्यगुणांनी संपन्न आहे.

Verse 20

तपसा तोषिता देवी जनकेन गिरीन्द्रजा / प्रायच्छज्जानकीं सीतां राममेवाश्रिता पतिम्

जनकाच्या तपाने प्रसन्न झालेल्या गिरीन्द्रकन्या देवीने जानकी सीतेला प्रदान केले; तिने पती व आश्रय म्हणून केवळ रामालाच स्वीकारले होते.

Verse 21

प्रीतश्च भगवानीशस्त्रिशूली नीललोहितः / प्रददौ शत्रुनाशार्थं जनकायाद्भुतं धनुः

प्रसन्न होऊन त्रिशूलधारी नीललोहित भगवान ईशाने शत्रुनाशासाठी जनकाला अद्भुत धनुष्य प्रदान केले.

Verse 22

स राजा जनको विद्वान् दातुकामः सुतामिमाम् / अघोषयदमित्रघ्नो लोके ऽस्मिन् द्विजपुङ्गवाः

हे द्विजश्रेष्ठा! तो विद्वान राजा जनक, या कन्येचे दान करण्याची इच्छा धरून, अमित्रघ्न होऊन, या लोकात सर्वत्र घोषणा करवू लागला.

Verse 23

इदं धनुः समादातुं यः शक्नोति जगत्त्रये / देवो वा दानवो वापि स सीतां लब्धुमर्हति

त्रैलोक्यात जो कोणी हे धनुष्य उचलण्यास समर्थ आहे—तो देव असो वा दानव—तोच सीतेला प्राप्त करण्यास योग्य आहे.

Verse 24

विज्ञाय रामो बलवान् जनकस्य गृहं प्रभुः / भञ्जयामास चादाय गत्वासौ लीलयैव हि

हे जाणून पराक्रमी प्रभू राम जनकाच्या गृहात गेले; धनुष्य उचलून त्यांनी ते मोडले—जणू केवळ लीलेनेच।

Verse 25

उद्ववाह च तां कन्यां पार्वतीमिव शङ्करः / रामः परमधर्मात्मा सेनामिव च षण्मुखः

परम धर्मात्मा रामांनी त्या कन्येचा विवाह केला, जसा शंकरांनी पार्वतीचा; आणि तिला तसेच सोबत नेले जसे षण्मुख आपली सेना धारण करतो.

Verse 26

ततो बहुतिथे काले राजा दशरथः स्वयम् / रामं ज्येष्ठं सुतं वीरं राजानं कर्तुमारभत्

मग बराच काळ गेल्यावर राजा दशरथांनी स्वतः आपल्या ज्येष्ठ वीर पुत्र रामाला राजा करण्याचा उपक्रम आरंभिला.

Verse 27

तस्याथ पत्नी सुभगा कैकेयी चारुभाषिणी / निवारयामास पतिं प्राह संभ्रान्तमानसा

तेव्हा त्यांची पत्नी—सुभगा, मधुरभाषिणी कैकेयी—पतीला थांबवून संभ्रांत मनाने त्याच्याशी बोलली.

Verse 28

मत्सुतं भरतं वीरं राजानं कर्तुमर्हसि / पूर्वमेव वरो यस्माद् दत्तो मे भवता यतः

तुम्ही माझ्या वीर पुत्र भरताला राजा करणे योग्य आहे; कारण पूर्वी तुम्ही मला हाच वर दिला होता.

Verse 29

स तस्या वचनं श्रुत्वा राजा दुः खितमानसः / बाढमित्यब्रवीद् वाक्यं तथा रामो ऽपि धर्मवित्

तिचे वचन ऐकून राजा शोकाकुल झाला; तो म्हणाला—“तथास्तु.” तसेच धर्मज्ञ श्रीरामांनीही संमती दिली.

Verse 30

प्रणम्याथ पितुः पादौ लक्ष्मणेन सहाच्युतः / ययौ वनं सपत्नीकः कृत्वा समयमात्मवान्

मग अच्युत श्रीरामांनी लक्ष्मणासह पित्याच्या चरणांना प्रणाम केला आणि आत्मसंयमी होऊन दिलेला शब्द पाळत पत्नीसमवेत वनात प्रस्थान केले.

Verse 31

संवत्सराणां चत्वारि दश चैव महाबलः / उवास तत्र मतिमान् लक्ष्मणेन सह प्रभुः

चौदा वर्षे तो महाबली, बुद्धिमान प्रभू लक्ष्मणासह तेथेच निवास करीत राहिला.

Verse 32

कदाचिद् वसतो ऽरण्ये रावणो नाम राक्षसः / परिव्राजकवेषेण सीतां हृत्वा ययौ पुरीम्

एकदा अरण्यात निवास करत असताना रावण नावाचा राक्षस परिव्राजकाच्या वेषाने येऊन सीतेचे हरण करून आपल्या नगरीकडे निघून गेला.

Verse 33

अदृष्ट्वा लक्ष्मणो रामः सीतामाकुलितेन्द्रियौ / दुः खशोकाभिसंतप्तौ बभूवतुररिन्दमौ

सीता न दिसल्याने शत्रुदमनकर्ता राम व लक्ष्मण यांच्या इंद्रिया व्याकुळ झाल्या आणि ते दुःख-शोकाने संतप्त झाले.

Verse 34

ततः कदाचित् कपिना सुग्रीवेण द्विजोत्तमाः / वानराणामभूत् सख्यं रामस्याक्लिष्टकर्मणः

त्यानंतर कधीतरी, हे द्विजोत्तमांनो, अक्लिष्टकर्मा श्रीरामाने कपिराज सुग्रीवाशी सख्य केले; आणि त्यामुळे वानरसेनेचे साहाय्य प्राप्त केले।

Verse 35

सुग्रीवस्यानुगो वीरो हनुमान् न्म वानरः / वायुपुत्रौ महातेजा रामस्यासीत् प्रियः सदा

सुग्रीवाचा अनुचर असा वीर वानर हनुमान होता। तो वायुपुत्र, महातेजस्वी, आणि सदैव श्रीरामाचा प्रिय होता।

Verse 36

स कृत्वा परमं धैर्यं रामाय कृतनिश्चयः / आनयिष्यामि तां सीतामित्युक्त्वा विचचार ह

त्याने परम धैर्य धारण करून रामकार्याबाबत दृढ निश्चय केला; “मी त्या सीतेला आणीन” असे म्हणत तो निघून गेला।

Verse 37

महीं सागरपर्यन्तां सीतादर्शनतत्परः / जगाम रावणपुरीं लङ्कां सागरसंस्थिताम्

सीतेच्या दर्शनासाठी तत्पर होऊन तो सागरापर्यंतची पृथ्वी पार करून, समुद्रामध्ये स्थित रावणपुरी लंकेस गेला।

Verse 38

तत्राथ निर्जने देशे वृक्ष्मूले शुचिस्मिताम् / अपश्यदमलां सीतां राक्षसीभिः समावृताम्

तेथे निर्जन प्रदेशात, वृक्षाच्या मुळाशी, शुचिस्मित निर्मळ सीतेला त्याने पाहिले; ती राक्षसींनी सर्व बाजूंनी वेढलेली होती।

Verse 39

अश्रुपूर्णेक्षणां हृद्यां संस्मरन्तीमनिन्दिताम् / राममिन्दीवरश्यामं लक्ष्मणं चात्मसंस्थितम्

अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी, हृदयाने कोमल व निर्दोष ती नीलकमल-श्याम श्रीराम आणि आत्मसंयमी लक्ष्मण यांचे सतत स्मरण करीत होती।

Verse 40

निवेदयित्वा चात्मानं सीतायै रहसि स्वयम् / असंशयाय प्रददावस्यै रामाङ्गुलीयकम्

त्याने एकांतात सीतेला स्वतःची ओळख सांगून, तिचा संशय दूर व्हावा म्हणून श्रीरामांची मुद्रिका तिला दिली।

Verse 41

दृष्ट्वाङ्गुलीयकं सीता पत्युः परमशोभनम् / मेने समागतं रामं प्रीतिविस्फारितेक्षणा

पतीची अत्यंत शोभिवंत मुद्रिका पाहून, आनंदाने विस्फारलेल्या नेत्रांची सीता समजली की श्रीराम आले आहेत।

Verse 42

समाश्वास्य तदा सीतां दृष्ट्वा रामस्य चान्तिकम् / नयिष्ये त्वां महाबाहुरुक्त्वा रामं ययौ पुनः

तेव्हा सीतेला धीर देऊन आणि श्रीराम जवळ आहेत असे पाहून, महाबाहू म्हणाला, “मी तुला त्यांच्याकडे नेईन,” आणि पुन्हा श्रीरामांकडे गेला।

Verse 43

निवेदयित्वा रामाय सीतादर्शनमात्मवान् / तस्थौ रामेण पुरतो लक्ष्मणेन च पूजितः

सीतेचे दर्शन झाल्याचे वृत्त श्रीरामांना सांगून, तो आत्मसंयमी श्रीरामांसमोर उभा राहिला; लक्ष्मणानेही त्याचा सत्कार केला।

Verse 44

ततः स रामो बलवान् सार्धं हनुमता स्वयम् / लक्ष्मणेन च युद्धाय बुद्धिं चक्रे हि रक्षसाम्

तेव्हा पराक्रमी श्रीरामाने स्वतः हनुमान व लक्ष्मणासह राक्षसांविरुद्ध युद्धाचा निश्चय केला।

Verse 45

कृत्वाथ वानरशतैर्लङ्कामार्गं महोदधेः / सेतुं परमधर्मात्मा रावणं हतवान् प्रभुः

मग शेकडो वानरांनी महोदधीवर लंकेकडे मार्ग करून, परम धर्मात्मा प्रभूंनी सेतू बांधून रावणाचा वध केला।

Verse 46

सपत्नीकं च ससुतं सभ्रातृकमरिदमः / आनयामास तां सीतां वायुपुत्रसहायवान्

वायुपुत्र हनुमानाच्या सहाय्याने, अरिदम रामाने सीतेला सपत्नी, ससुत व सभ्रातृक अशी परत आणली।

Verse 47

सेतुमध्ये महादेवमीशानं कृत्तिवाससम् / स्थापयामास लिङ्गस्थं पूजयामास राघवः

सेतूच्या मध्यभागी राघवाने लिंगरूपाने स्थित महादेव ईशान—कृत्तिवास—यांची स्थापना करून त्यांची पूजा केली।

Verse 48

तस्य देवो महादेवः पार्वत्या सह शङ्करः / प्रत्यक्षमेव भगवान् दत्तवान् वरमुत्तमम्

त्याच्यासाठी भगवान महादेव शंकर पार्वतीसह प्रत्यक्ष प्रकट झाले आणि त्यांनी उत्तम वरदान दिले।

Verse 49

यत् त्वया स्थापितं लिङ्गं द्रक्ष्यन्तीह द्विजातयः / महापातकसंयुक्तास्तेषां पापं विनश्यतु

हे प्रभो, तुझ्या द्वारा प्रतिष्ठापित हे लिंग येथे जे द्विज दर्शन करतील, ते महापातकांनी युक्त असले तरी त्यांचे पाप नष्ट होवो।

Verse 50

अन्यानि चैव पापानि स्नातस्यात्र महोदधौ / दर्शनादेव लिङ्गसल्य नाशं यान्ति न संशयः

येथे महोदधीत स्नान करणाऱ्याची इतर पापेही क्षीण होतात; आणि केवळ दर्शनानेच लिंग-संबंधी शल्यासारखा क्लेश नष्ट होतो—यात संशय नाही।

Verse 51

यावत् स्थास्यन्ति गिरयो यावदेषा च मेदिनी / यावत् सेतुश्च तावच्च स्थास्याम्यत्र तिरोहितः

जोपर्यंत पर्वत स्थिर राहतील, जोपर्यंत ही पृथ्वी राहील, आणि जोपर्यंत पवित्र सेतू उभा राहील—तोपर्यंत मी येथे सामान्य दृष्टीपासून लपून वास करीन।

Verse 52

स्नानं दानं जपः श्राद्धं भविष्यत्यक्ष्यं कृतम् / स्मरणादेव लिङ्गस्य दिनपापं प्रणश्यति

येथे स्नान, दान, जप आणि श्राद्ध यांचे फळ अक्षय होते; आणि केवळ लिंगाचे स्मरण केल्याने दिवसाचे संचित पाप नष्ट होते।

Verse 53

इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुः परिष्वज्य तु राघवम् / सनन्दी सगणो रुद्रस्तत्रैवान्तरधीयत

असे बोलून भगवान् शंभूंनी राघवाला आलिंगन दिले; मग नंदी व गणांसह रुद्र तेथेच अंतर्धान पावले।

Verse 54

रामो ऽपि पालयामास राज्यं धर्मपरायणः / अभिषिक्तो महातेजा भरतेन महाबलः

रामही धर्मपरायण होऊन राज्याचे पालन करीत होता। महाबली भरताने त्या महातेजस्वी वीराचा राज्याभिषेक केला।

Verse 55

विशेषाढ् ब्राह्मणान् सर्वान् पूजयामसचेश्वरम् / यज्ञेन यज्ञहन्तारमश्वमेधेन शङ्करम्

म्हणून आम्ही विशेष श्रद्धेने सर्व ब्राह्मणांचे पूजन केले आणि त्यांच्या सहित ईश्वराचेही. यज्ञाने यज्ञाचा नियंता व संहारक शंकराची, विशेषतः अश्वमेधाने, आराधना केली।

Verse 56

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिविश्रुतः / लवश्च सुमहाभागः सर्वतत्त्वार्थवित् सुधीः

रामाचा पुत्र ‘कुश’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. तसेच ‘लव’—अतिभाग्यवान, सुबुद्ध, सर्व तत्त्वार्थ जाणणारा—जन्मला।

Verse 57

अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तत्सुतो ऽभवत् / नलस्तु निषधस्याभून्नभस्तमादजायत

कुशापासून अतिथी जन्मला, त्याचा पुत्र निषध झाला. निषधापासून नल जन्मला आणि नलापासून नभस उत्पन्न झाला।

Verse 58

नभसः पुण्डरीकाख्यः क्षेमधन्वा च तत्सुतः / तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरो देवानीकः प्रतापवान्

नभसापासून ‘पुंडरीक’ नावाचा पुत्र झाला आणि त्याचा पुत्र क्षेमधन्वा झाला. क्षेमधन्वाचा वीर पुत्र देवानीक प्रतापी झाला।

Verse 59

अहीनगुस्तस्य सुतो सहस्वांस्तत्सुतो ऽभवत् / तस्माच्चन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्तु तत्सुतः

अहीनगु याचा सहस्वान् नावाचा पुत्र झाला; पुढे त्याचाही पुत्र झाला. त्याच्यापासून चन्द्रावलोक उत्पन्न झाला आणि चन्द्रावलोकाचा पुत्र तारापीड झाला.

Verse 60

तारापीडाच्चन्द्रगिरिर्भानुवित्तस्ततो ऽभवत् / श्रुतायुरभवत् तस्मादेते इक्ष्वाकुवंशजाः / सर्वे प्राधान्यतः प्रोक्ताः समासेन द्विजोत्तमाः

तारापीडापासून चन्द्रगिरी झाला, त्याच्यापासून भानुवित्त उत्पन्न झाला. भानुवित्तापासून श्रुतायु झाला. हे इक्ष्वाकुवंशज आहेत; हे द्विजोत्तमा, प्रमुखांची ही संक्षिप्त मांडणी आहे.

Verse 61

य इमं शृणुयान्नित्यमिक्ष्वाकोर्वंशमुत्तमम् / सर्वपापविनिर्मुक्तो स्वर्गलोके महीयते

जो हा उत्तम इक्ष्वाकुवंश नित्य ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन स्वर्गलोकी मान पावतो.