Adhyaya 22

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकविशो ऽध्यायः सूत उवाच जयध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् तालाजङ्घ इति स्मृतः / शतपुत्रास्तु तस्यासन् तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील एकविसावा अध्याय समाप्त झाला। सूत म्हणाले—जयध्वजाचा पुत्र तालजङ्घ म्हणून प्रसिद्ध झाला; त्याचे शंभर पुत्र होते, ते तालजङ्घ म्हणून कीर्तित झाले।

Verse 2

तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रो ऽभवन्नृपः / वृषप्रभृतयश्चान्ये यादवाः पुण्यकर्मिणः

त्यांच्यात ज्येष्ठ महावीर्य राजा वीतिहोत्र झाला. तसेच वृष इत्यादी इतरही पुण्यकर्मा यादव होते।

Verse 3

वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रो ऽभवन्मधुः / मधोः पुत्रशतं त्वासीद् वृषणस्तस्य वंशभाक्

त्यांच्यात वृष वंशप्रवर्तक झाला; त्याचा पुत्र मधु झाला. मधूचे शंभर पुत्र होते; त्यांत वृषण वंशाचा धारक ठरला।

Verse 4

वीतिहोत्रसुतश्चापि विश्रुतो ऽनन्त इत्युत / दुर्जयस्तस्य पुत्रो ऽबूत् सर्वशास्त्रविशारदः

वीतिहोत्राचा पुत्रही अनन्त या नावाने प्रसिद्ध झाला. त्याचा पुत्र दुर्जय होता, जो सर्व शास्त्रांत पारंगत होता।

Verse 5

तस्य भार्या रूपवती गुणैः सर्वैरलङ्कृता / पतिव्रतासीत् पतिना स्वधर्मपरिपालिका

त्याची पत्नी रूपवती व सर्व गुणांनी अलंकृत होती। ती पतिव्रता होऊन पतीसह स्वधर्माचे यथार्थ पालन करीत असे।

Verse 6

स कदाचिन्महाभागः कालिन्दीतीरसंस्थिताम् / अपश्यदुर्वशीं देवीं गायन्तीं मधुरस्वनाम्

एकदा तो महाभाग कालिंदी (यमुना) तीरावर उभी, मधुर स्वराने गाणारी देवी उर्वशी त्याने पाहिली।

Verse 7

ततः कामाहतमनास्तत्समीपमुपेत्य वै / प्रोवाच सुचिरं कालं देवि रन्तुं मयार्ऽहसि

मग कामाने व्याकुळ झालेला तो तिच्या जवळ जाऊन म्हणाला—“देवि, दीर्घ काळ माझ्यासह रमावे, अशी कृपा कर.”

Verse 8

सा देवी नृपतिं दृष्ट्वा रूपलावण्यसंयुतम् / रेमे तेन चिरं कालं कामदेवमिवापरम्

रूप-लावण्ययुक्त त्या नृपतीला पाहून ती दिव्य कन्या त्याच्याबरोबर दीर्घ काळ रमी; जणू तो दुसराच कामदेव होता।

Verse 9

कालात् प्रबुद्धो राजा तामुर्वशीं प्राह शोभनाम् / गमिष्यामि पुरीं रम्यां हसन्ती साब्रवीद् वचः

वेळ येताच राजा जागा झाला व त्या शोभना उर्वशीला म्हणाला—“मी रम्य पुरीकडे जाईन.” तेव्हा ती हसत हसत असे बोलली।

Verse 10

न ह्यनेनोपभोगेन भवता राजसुन्दर / प्रीतिः संजायते मह्यं स्थातव्यं वत्सरं पुनः

हे राजसुंदर! तुझ्याबरोबर अशा प्रकारच्या उपभोगाने माझ्या अंतःकरणात खरी प्रीती उत्पन्न होत नाही. म्हणून तुला पुन्हा एक वर्ष वेगळे राहावे लागेल.

Verse 11

तामब्रवीत् स मतिमान् गत्वा शीघ्रतरं पुरीम् / आगमिष्यामि भूयो ऽत्र तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हसि

तो बुद्धिमान तिला म्हणाला—“मी लवकरच नगरीला जाऊन पुन्हा येथे परत येईन; म्हणून मला परवानगी देणे तुला योग्य आहे.”

Verse 12

तमब्रवीत् सा सुभगा तथा कुरु विशांपते / नान्ययाप्सरसा तावद् रन्तव्यं भवत् पुनः

ती सुभगा अप्सरा त्याला म्हणाली—“तसेच कर, हे प्रजाधिपती; पण तोपर्यंत तू दुसऱ्या कोणत्याही अप्सरेबरोबर पुन्हा रमू नकोस.”

Verse 13

ओमित्युक्त्वा ययौ तूर्णं पुरीं परमशोभनाम् / गत्वा पतिव्रतां पत्नीं दृष्ट्वा बीतो ऽभवन्नृपः

“ॐ” असे म्हणत तो त्वरेने परम शोभायमान नगरीकडे गेला. तेथे जाऊन पतिव्रता पत्नीला पाहून राजा भयभीत झाला.

Verse 14

संप्रेक्ष्य सा गुणवती भार्या तस्य पतिव्रता / भीतं प्रसन्नया प्राह वाचा पीनपयोधरा

ती गुणवान पतिव्रता पत्नी त्याला भयभीत पाहून प्रसन्न व शांत वाणीने बोलली; ती सती, गौरवशाली नारी होती.

Verse 15

स्वामिन् किमत्र भवतो भीतिरद्य प्रवर्तते / तद् ब्रूहि मे यथा तत्त्वं न राज्ञां कीर्तये त्विदम्

स्वामी, आज येथे आपल्या अंतःकरणात भय का उत्पन्न झाला? जे तत्त्व आहे ते तसेच मला सांगा; राजांची कीर्ती गाण्यासाठी नव्हे, तत्त्वबोधासाठी मी हे विचारते।

Verse 16

स तस्या वाक्यमाकर्ण्य लज्जावनतचेतनः / नोवाच किञ्चिन्नृपतिर्ज्ञानदृष्ट्या विवेद सा

तिचे वचन ऐकून तो नृपति लज्जेने नतमस्तक मनाचा झाला व काहीच बोलला नाही; पण ती ज्ञानदृष्टीने त्याचा अंतर्भाव जाणून गेली।

Verse 17

न भेतव्यं त्वया स्वामिन् कार्यं पापविशोधनम् / भीते त्वयि महाराज राष्ट्रं ते नाशमेष्यति

स्वामी, तुम्ही भय करू नका; हे कार्य पाप-विशोधनाचे आहे। महाराज, तुम्ही भयभीत झालात तर तुमचे राष्ट्र नाश पावेल।

Verse 18

तदा स राजा द्युतिमान् निर्गत्य तु पुरात् ततः / गत्वा कण्वाश्रमं पुण्यं दृष्ट्वा तत्र महामुनिम्

तदा तो तेजस्वी राजा नगरातून निघून पवित्र कण्वाश्रमास गेला आणि तेथे महामुनींचे दर्शन घेतले।

Verse 19

निशम्य कण्ववदनात् प्रायश्चित्तविधिं शुभम् / जगाम हिमवत्पृष्ठं समुद्दिश्य महाबलः

कण्वांच्या मुखातून शुभ प्रायश्चित्त-विधी ऐकून तो महाबली हिमालयाच्या उंच पृष्ठभागाकडे लक्ष्य करून निघाला।

Verse 20

सो ऽपश्यत् पथि राजेन्द्रो गन्धर्ववरमुत्तमम् / भ्राजमानं श्रिया व्योम्नि भूषितं दिव्यमालया

तेव्हा राजाधिराजाने मार्गावर एक उत्तम गंधर्व पाहिला; तो आकाशात श्रीसमृद्धीने तेजस्वी होता व दिव्य माळेने अलंकृत होता.

Verse 21

वीक्ष्य मालाममित्रघ्नः सस्माराप्सरसां वराम् / उर्वशीं तां मनश्चक्रे तस्या एवेयमर्हति

माळा पाहताच शत्रुनाशकाने अप्सरांतील श्रेष्ठेचे स्मरण केले. उर्वशीवर मन स्थिर करून म्हणाला—“ही माळ फक्त तिच्याच योग्य आहे.”

Verse 22

सो ऽतीव कामुको राजा गन्धर्वेणाथ तेन हि / चकार सुमहद् युद्धं मालामादातुमुद्यतः

तो राजा कामाने अत्यंत व्याकुळ होऊन त्या गंधर्वाशी महायुद्ध करू लागला; माळा घेण्यासाठी तो उद्यत झाला.

Verse 23

विजित्य समरे मालां गृहीत्वा दुर्जयो द्विजाः / जगाम तामप्सरसं कालिन्दीं द्रष्टुमादरात्

समरात विजय मिळवून माळा घेऊन, अजेय द्विज दुर्जय त्या अप्सरा कालिंदीला पाहण्यासाठी आदराने निघाला.

Verse 24

अदृष्ट्वाप्सरसं तत्र कामबाणाभिपीडितः / बभ्राम सकलां पृथ्वीं सप्तद्वीपसमन्विताम्

तेथे ती अप्सरा न दिसल्याने, कामबाणांनी पीडित होऊन, तो सप्तद्वीपांसह संपूर्ण पृथ्वीवर भटकत राहिला.

Verse 25

आक्रम्य हिमवत्पार्श्वमुर्वशीदर्शनोत्सुकः / जगाम शैलप्रवरं हेमकूटमिति श्रुतम्

उर्वशीदर्शनाची उत्कंठा बाळगून तो हिमालयाच्या पार्श्वभागावरून चालत पर्वतश्रेष्ठ हेमकूटास गेला—असे परंपरेत ऐकिवात आहे।

Verse 26

तत्र तत्राप्सरोवर्या दृष्ट्वा तं सिंहविक्रमम् / कामं संदधिरे घोरं भूषितं चित्रमालया

तेथे तेथे श्रेष्ठ अप्सरा, सिंहासारख्या विक्रमाचा व चित्रमाळेने विभूषित त्याला पाहून, तीव्र व घोर कामनेने व्याकुळ झाल्या।

Verse 27

संस्मरन्नुर्वशीवाक्यं तस्यां संसक्तमानसः / न पश्यति स्मताः सर्वागिरिशृङ्गाणिजग्मिवान्

उर्वशीचे वचन स्मरत, तिच्यात आसक्त मनाने तो काहीही न पाहता पुढे चालत राहिला; पर्वतशिखरेही न पाहता तो पार गेला।

Verse 28

तत्राप्यप्सरसं दिव्यामदृष्ट्वा कामपीडितः / देवलोकं महामेरुं ययौ देवपराक्रमः

तेथेही दिव्य अप्सरेचे दर्शन न झाल्याने, कामपीडित देवपराक्रम पुढे निघाला आणि देवलोकाकडे, महामेरूकडे गेला।

Verse 29

स तत्र मानसं नाम सरस्त्रैलोक्यविश्रुतम् / भेजे शृङ्गाण्यतिक्रम्य स्वबाहुबलभावितः

तेथे त्याने ‘मानस’ नावाचे, त्रैलोक्यात विख्यात असे सरोवर गाठले; पर्वतशिखरे ओलांडून, स्वतःच्या भुजबलावर विसंबून तो तेथे पोहोचला।

Verse 30

स तस्य तीरे सुभगां चरन्तीमतिलालसाम् / दृष्टवाननवद्याङ्गीं तस्यै मालां ददौ पुनः

तो त्या सरोवर/नदीच्या तीरावर अत्यंत उत्कंठेने फिरणारी एक सुभगा स्त्री त्याने पाहिली. तिचे निर्दोष अवयव पाहून त्याने पुन्हा तिला पुष्पमाळ अर्पण केली.

Verse 31

स मालया तदा देवीं भूषितां प्रेक्ष्य मोहितः / रेमे कृतार्थमात्मानं जानानः सुचिरं तया

माळेने अलंकृत झालेल्या देवीला पाहून तो मोहित झाला. तिच्यासह तो दीर्घकाळ रमला आणि स्वतःला कृतार्थ व कृतकृत्य मानू लागला.

Verse 32

अथोर्वशी राजवर्यं रतान्ते वाक्यमब्रवीत् / किं कृतं भवता पूर्वं पुरीं गत्वा वृथा नृप

मग रतिक्रीडेच्या शेवटी उर्वशीने त्या राजश्रेष्ठाला म्हटले— “हे नृपा, पूर्वी तू नगरीत जाऊन व्यर्थ काय केलेस?”

Verse 33

स तस्यै सर्वमाचष्ट पत्न्या यत् समुदीरितम् / कण्वस्य दर्शनं चैव मालापहरणं तथा

पत्नीने जे सांगितले होते ते सर्व त्याने तिला सांगितले— कण्वाचे दर्शनही आणि माळा हिरावून नेण्याची घटनाही.

Verse 34

श्रुत्वैतद् व्याहृतं तेन गच्छेत्याह हितैषिणी / शापं दास्यति ते कण्वो ममापि भवतः प्रिया

त्याचे बोलणे ऐकून हितचिंतक स्त्री म्हणाली— “जा.” पुढे ती म्हणाली— “कण्व तुला शाप देईल; तरीही मीही तुझी प्रिया आहे.”

Verse 35

तयासकृन्महाराजः प्रोक्तो ऽपि मदमोहितः / न तत्यजाथ तत्पार्श्वं तत्र संन्यस्तमानसः

तिने वारंवार सांगितले तरी तो महान राजा मद-मोहाने मोहित होऊन तिचा संग सोडला नाही; त्याचे मन तेथेच आसक्त झाले होते.

Verse 36

ततोर्वशी कामरूपा राज्ञे स्वं रूपमुत्कटम् / सुरोमशं पिङ्गलाक्षं दर्शयामास सर्वदा

मग कामरूपिणी उर्वशीने राजाला आपले अत्यंत मोहक रूप सतत दाखविले—रोमांचित देह आणि पिंगल (पिवळसर) नेत्रांसह.

Verse 37

तस्यां विरक्तचेतस्कः स्मृत्वा कण्वाभिभाषितम् / धिङ्मामिति विनिश्चित्यतपः कर्तुं समारभत्

तेथे त्याचे चित्त विरक्त झाले; कण्वमुनींचे वचन स्मरून ‘धिक् मला!’ असा निश्चय करून त्याने तपश्चर्या आरंभिली.

Verse 38

संवत्सरद्वादशकं कन्दमूलफलाशनः / भूय एव द्वादशकं वायुभक्षो ऽभवन्नृपः

बारा वर्षे तो राजा कंद-मूळ-फळ खाऊन राहिला; आणि पुन्हा आणखी बारा वर्षे तो केवळ वायूवर निर्वाह करू लागला.

Verse 39

गत्वा कण्वाश्रमं भीत्या तस्मै सर्वं न्यवेदयत् / वासमप्सरसा भूयस्तपोयोगमनुत्तमम्

मग भीतीने तो कण्वांच्या आश्रमात गेला आणि सर्व वृत्तांत निवेदन केला—अप्सरा पुन्हा तेथे वास करू लागली आहे आणि त्याच्या अनुपम तप-योगाची परीक्षा होत आहे.

Verse 40

वीक्ष्य तं राजशार्दूलं प्रसन्नो भगवानृषिः / कर्तुकामो हि निर्बोजं तस्याघमिदमब्रवीत्

तो राजशार्दूल पाहून भगवान ऋषी प्रसन्न झाले. आणि त्याचे पाप निर्बीज करण्याच्या इच्छेने त्यांनी त्याला हे वचन सांगितले.

Verse 41

गच्छ वाराणसीं दिव्यामीश्वराध्युषितां पुरीम् / आस्ते मोचयितुं लोकं तत्र देवो महेश्वरः

तू दिव्य वाराणसीला जा—ईश्वराने अधिष्ठित केलेली ती पुरी. तेथे देव महेश्वर लोकांचे मोचन करण्यासाठी वास करतात.

Verse 42

स्नात्वा संतर्प्य विधिवद् गङ्गायान्देवताः पितॄन् / दृष्ट्वा विश्वेश्वरं लिङ्गङ्किल्बिषान्मोक्ष्यसे ऽखिलात्

गंगेत स्नान करून आणि विधिपूर्वक देवता व पितरांना तर्पण देऊन, नंतर विश्वेश्वराच्या लिंगाचे दर्शन घेतल्यास तू सर्व पापांतून पूर्ण मुक्त होशील.

Verse 43

प्रणम्य शिरसा कण्वमनुज्ञाप्य च दुर्जयः / वाराणस्यां हरं दृष्ट्वा पापान्मुक्तो ऽभवत् ततः

दुर्जयाने शिर झुकवून कण्व ऋषींना प्रणाम केला व आज्ञा घेऊन वाराणसीला गेला. तेथे हर (शिव) यांचे दर्शन घेऊन तो पापमुक्त झाला.

Verse 44

जगाम स्वपुरीं शुभ्रां पालयामास मेदिनीम् / याजयामास तं कण्वो याचितो घृणया मुनिः

तो आपल्या उज्ज्वल राजधानीत परत गेला व पृथ्वीचे पालन करू लागला. नंतर विनंती केल्यावर करुणेने प्रेरित होऊन मुनि कण्वांनी त्याच्यासाठी पुरोहित म्हणून यज्ञकर्मे करविली.

Verse 45

तस्य पुत्रो ऽथ मतिमान् सुप्रतीक इति श्रुतः / बभूव जातमात्रं तं राजानमुपतस्थिरे

तेव्हा त्याचा बुद्धिमान पुत्र ‘सुप्रतीक’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. जन्मताच सर्वांनी त्याला राजा मानून जवळ येऊन सेवा-उपस्थिती केली.

Verse 46

उर्वश्यां च महावीर्याः सप्त देवसुतोपमाः / कन्या जगृहिरे सर्वा जन्धर्वदयिता द्विजाः

आणि उर्वशीपासून महान् तेजस्वी अशा सात कन्या जन्मल्या, देवपुत्रांसारख्या. गंधर्वांना प्रिय अशा त्या सर्वांना द्विज ऋषींनी विवाहाने स्वीकारले.

Verse 47

एष व कथितः सम्यक् सहस्त्रजित उत्तमः / वंशः पापहरो नृणां क्रोष्टोरपि निबोधत

अशा रीतीने श्रेष्ठ सहस्रजिताचे यथार्थ वर्णन झाले. आता क्रोष्टूचा वंशही जाणून घ्या—हा वंश मनुष्यांचे पाप हरतो असे सांगितले आहे.