Adhyaya 17
Bāṇa’s Śiva-bhakti and the Genealogy of Kaśyapa’s Descendants (Manvantara Lineages)
या अध्यायात पूर्वभागातील वंशवर्णन पुढे चालते. बलीचा पुत्र बाण हा महाबली असुर असूनही शंकराचा तीव्र भक्त आहे; तरी तो इंद्र व देवांना पीडा देतो. देव महादेवाची शरण घेतात; शिव क्रीडेसाठी एकाच बाणाने त्याची पुरी जाळतो, पण बाणाचे रुद्राश्रय व लिंगभक्ती शिवाचे सार्वभौमत्व आणि भक्तीची रक्षणशक्ती—असुरालाही—दाखवते. पुढे दनूचे पुत्र (तारा, शंबर इ.), सुरसेचे नाग व बहुशिर आकाशचारी, अरिष्टेचे गंधर्व, कद्रूचे नाग (अनंतापासून), ताम्राच्या सहा कन्या, सुरभीची गोवंशपरंपरा, इरेची वनस्पतिसृष्टी आणि खसापासून यक्ष-राक्षसांची उत्पत्ती अशी यादी येते. विनतेचे गरुड व अरुण तपस्येने महान पद मिळवतात—गरुड विष्णूचे वाहन, अरुण रुद्रकृपेने सूर्याचा सारथी. शेवटी मन्वंतराच्या अंतकाळी हे श्रवण पापनाशक पुण्य देणारे व युगचक्रात देवप्रहरणांचे पुनर्जन्म प्रलय-आवर्तन व पुनर्स्थापनेच्या पुराणधारेशी जोडणारे आहे असे सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षोडशो ऽध्याय बलेः पुत्रशतं त्वासीन्महाबलपराक्रमम् / तेषां प्रधानो द्युतिमान् बाणो नाम महाबलः
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वभागात सांगितले आहे—बलीचे शंभर पुत्र होते, महाबल व महापराक्रमी. त्यांतील प्रधान तेजस्वी व अतिबलवान ‘बाण’ नावाचा होता.
Verse 2
सो ऽतीव शङ्करे भक्तो राजा राज्यमपालयत् / त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्
तो राजा शंकराचा अत्यंत भक्त होता व राज्याचे पालन करीत होता. त्रैलोक्य वश करून त्याने वासव (इंद्र) यास बाधा दिली.
Verse 3
ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम् / त्वदीयो बाधते ह्यस्मान् बाणो नाम महासुरः
मग शक्रादी देव कृत्तिवास (शिव) यांच्याकडे जाऊन म्हणाले—‘आपलाच बाण नावाचा महासुर आम्हांस बाधा देत आहे.’
Verse 4
व्याहृतो दैवदैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः / ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया
सर्व देवांनी आर्त हाक दिल्यावर देवदेव महेश्वरांनी केवळ लीलया एका बाणाने बाणाची पुरी जाळून टाकली.
Verse 5
दह्यमाने पुरे तस्मिन् बाणो रुद्रं त्रिशूलिनम् / ययौ शरणमीशानं गोपतिं नीललोहितम्
तो नगर जळत असता, बाण त्रिशूलधारी रुद्र—ईशान, गोपती, नीललोहित—यांच्या शरणास गेला।
Verse 6
मूर्धन्याधाय तल्लिङ्गं शांभवं भीतवर्जितः / निर्गत्य तु पुरात् तस्मात् तुष्टाव परमेश्वरम्
ते शांभव लिंग मस्तकी धारण करून, भयमुक्त होऊन तो त्या नगरातून बाहेर पडला आणि परमेश्वराची स्तुती करू लागला।
Verse 7
संस्तुतो भगवानीशः शङ्करो नीललोहितः / गाणपत्येन बाणं तं योजयामास भावतः
अशी स्तुती झाल्यावर भगवान ईश—शंकर, नीललोहित—यांनी भावपूर्वक त्या बाणास गाणपत्य शक्तीने युक्त केले।
Verse 8
अथाभवन् दनोः पुत्रास्ताराद्या ह्यतिभीषणाः / तारस्तथा शम्बरश्च कपिलः शङ्करस्तथा / स्वर्भानुर्वृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
त्यानंतर दनूचे अतिभीषण पुत्र तारा इत्यादी उत्पन्न झाले। त्यांतील प्रमुख म्हणून तारा, शंबर, कपिल, शंकर, स्वर्भानु आणि वृषपर्वा यांची कीर्ती केली जाते।
Verse 9
सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवद् द्विजाः / अनेकशिरसां तद्वत् खेचराणां महात्मनाम्
हे द्विजांनो! सुरसेपासून सर्पांचे एक हजार पुत्र झाले; तसेच अनेक शिरांचे महात्मा खेचरगणही तिच्यापासून उत्पन्न झाले।
Verse 10
अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्त्रकम् / अनन्ताद्या महानागाः काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः
अरिष्टा हिने गंधर्वांचे एक सहस्र संततीस जन्म दिला; आणि अनंतादि महान नाग कद्रूचे पुत्र—काद्रवेय—म्हणून प्रसिद्ध आहेत।
Verse 11
ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः / शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवाङ्गृध्रिकां शुचिम्
हे द्विजश्रेष्ठांनो! ताम्रा हिने सहा कन्यांना जन्म दिला—शुकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवा, आङ्गृध्रिका आणि शुचि।
Verse 12
गास्तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा / इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः
तसेच सुरभीने गायी व महिषी-गायी जन्मास घातल्या; आणि इराने सर्व प्रकारचे वृक्ष, लता, वल्ली व सर्व तृणजाती उत्पन्न केल्या।
Verse 13
खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा / रक्षोगणं क्रोधवशा जनयामास सत्तमाः
खसाने यक्ष व राक्षस, तसेच मुनी व अप्सरा यांनाही जन्म दिला; आणि क्रोधाच्या अधीन होऊन तिने राक्षसगण उत्पन्न केले—हे सत्तम!
Verse 14
विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ प्रख्यातौ गरुडारुणौ / तयोश्च गरुडो धीमान् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / प्रसादाच्छूनिलः प्राप्तो वाहनत्वं हरेः स्वयम्
विनतेचे दोन प्रसिद्ध पुत्र—गरुड व अरुण. त्यांपैकी धिमान गरुडाने अत्यंत दुश्चर तप करून, ईश्वरकृपेने, स्वतः हरिचे वाहनत्व प्राप्त केले।
Verse 15
आराध्य तपसा रुद्रं मह्देवं तथारुणः / सारथ्ये कल्पितः पूर्वं प्रीतेनार्कस्य शंभुना
तपश्चर्येने महादेव रुद्राची आराधना करून अरुणाला पूर्वी, अर्कावर प्रसन्न झालेल्या शंभूंनी सूर्याचा सारथी नेमले।
Verse 16
एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः / वैवस्वते ऽन्ते ह्यस्मिञ्छृण्वतां पापनाशनाः
अशा रीतीने कश्यपाचे वंशज—स्थावर व जंगम—कीर्तित झाले. या वैवस्वत मन्वंतराच्या शेवटी ही कथा ऐकणाऱ्यांचे पाप नष्ट करते।
Verse 17
सप्तविंशत् सुताः प्रोक्ताः सोमपत्न्यश्च सुव्रताः / अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश
सत्तावीस कन्या सोम (चंद्र) यांच्या सुव्रता पत्नी म्हणून सांगितल्या आहेत. तसेच येथे अरिष्टनेमीच्या पत्नींपासून झालेल्या सोळा अपत्यांचे वर्णन आहे।
Verse 18
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः स्मृताः / तद्वदङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्मसत्कृताः
विद्वान बहुपुत्राचे चार पुत्र ‘विद्युत’ म्हणून स्मरणात आहेत. त्याचप्रमाणे अंगिरसाचे पुत्र ऋषी झाले आणि ब्रह्म्याने त्यांचा सत्कार केला।
Verse 19
कुशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः सुताः / एते युगसहस्त्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि / मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्यैः स्वनामभिः
देवर्षी कुशाश्व यांचे पुत्र ‘देवप्रहरण’ म्हणून ओळखले जातात. सहस्र-युगाच्या शेवटी ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात; आणि प्रत्येक मन्वंतरात आपल्या नावांसह समान कार्ये नियतपणे करतात।
Frequently Asked Questions
The narrative holds both together: Śiva’s arrow demonstrates sovereign corrective power, while Bāṇa’s refuge, liṅga-devotion, and praise show that sincere bhakti can secure protection and reorientation even amid consequences.
It situates all moving and unmoving beings within a manvantara framework, showing cosmic order as lineage-based and role-based, where tapas and grace determine offices (e.g., Garuḍa as Viṣṇu’s vāhana; Aruṇa as Sūrya’s charioteer) and where certain functionaries recur across yuga cycles.