Adhyaya 26
Veṅkaṭeśa-Māhātmya: Varāha Prelude, Descent of Śeṣācala, Svāmipuṣkariṇī and the Network of Tīrthas (with Dāna-Lakṣaṇas)
कन्येच्या प्रश्नांना—श्रीनिवास येथे का आहेत, शेषाचल कधी अवतरला आणि स्वामिपुष्करिणी कशी प्रकट झाली—उत्तर देताना जैगीषव्य विश्वकथनाने आरंभ करतात. हिरण्याक्षाचा कठोर तप, माता दितीची आसक्ती आणि ‘खरा रक्षक फक्त हरि’ हा दैत्योपदेश सांगितला जातो. ब्रह्माकडून वर मिळवून हिरण्याक्ष पृथ्वीचे अपहरण करतो; तेव्हा विष्णू श्रीमुष्ट येथे वराहावतार घेऊन पृथ्वीचा उद्धार करून तिला स्थिर करतात आणि जीवांवर करुणेने मानवोपयोगी सान्निध्याचा विचार करतात. वैकुंठातून प्रभू शेषाला खाली आणून पवित्र पर्वतश्रेणी स्थापन करतात; तिचे विभाग—श्रीशैल, अहोबिल आणि श्रीनिवास-क्षेत्र—दर्शवून पुṣ्कराद्री, कनकाद्री, वैकुंठाद्री, व्यंकटाद्री अशी अनेक नावे स्पष्ट करतात. पुढे स्वामिपुष्करिणीला सर्व तीर्थांचे अधिष्ठान असलेले परम तीर्थ म्हटले आहे; पण केवळ स्नानाने नव्हे, सत्संग व ज्ञानानेच मोक्ष परिपक्व होतो असा आग्रह आहे. नंतर वायु, चंद्र, रौद्र, ब्रह्म, इंद्र, वह्नि, यम, नैऋत, शेष व वारुण तीर्थांची स्नाननियमावली, शुद्धीचे आदेश आणि दुर्मिळ शालग्राम/मूर्तिदानाची लक्षणे सविस्तर येतात. शेवटी कन्या स्वामिपुष्करिणीत नियमपूर्वक स्नान-दान करते आणि फलश्रुतीत या माहात्म्याच्या श्रवणाने श्रीनिवासभक्ती प्राप्त होते असे सांगून पुढील तीर्थोपदेशाची तयारी होते।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चविंशोध्यायः कन्योवाच / श्रीनिवासः किमर्थं वै आगतोत्र वदस्व मे / शेषाचलोपि कुत्रा भूत्कदायातश्च पापहा / स्वामिपुष्करिणी चात्र किमर्थं ह्यगता वद
कन्या म्हणाली—मला सांगा, श्रीनिवास येथे कोणत्या कारणाने आले आहेत? आणि शेषाचल पूर्वी कुठे होता, व तो पापहारी कधी येथे आला? तसेच स्वामिपुष्करिणी येथे कशासाठी आली—तेही सांगा।
Verse 2
जैगीषव्य उवाच शृणु भद्रे महाभागे व्यङ्कटेशस्य चागमम् / आवयोर्देवि पापानि विषमं यान्ति भामिनि
जैगीषव्य म्हणाले—हे भद्रे, हे महाभागे, व्यंकटेशाच्या पवित्र आगमनाची कथा ऐक। हे देवी, हे भामिनी, हे श्रवण केल्याने आपली पापे दूर जाऊन नष्ट होतात।
Verse 3
आसीत्पुरा हिरण्याक्षः काश्यपो दितिनन्दनः / सनकादेश्च वाग्दण्डाद्द्वितीयद्वारपालकः
पूर्वी हिरण्याक्ष होता—कश्यपाचा पुत्र, दितीचा लाडका। सनकादी मुनींच्या वाणी-दंडाने (शापाने) तो दुसरा द्वारपाल झाला।
Verse 4
बभूव दैत्ययोनौ च देवानां कण्टको बली / संजीवो विजयः प्रोक्तो हरिभक्तो महाप्रभुः
तो दैत्ययोनीत जन्मला आणि देवांसाठी बलवान काटा ठरला। तो संजीव म्हणून सांगितला जातो, विजय या नावानेही प्रसिद्ध—हरिभक्त महाप्रभू।
Verse 5
हरिण्याक्षः स्वयं दैत्यो हरिभक्तविदूषकः / एतादृशो हिरण्याक्षस्तपस्तप्तुं समुद्यतः
हिरण्याक्ष स्वतः दैत्य होता आणि हरिभक्तांची थट्टा करणारा होता। असा हिरण्याक्ष कठोर तप करण्यास उद्यत झाला।
Verse 6
तदा माता दितिर्देवी हिरण्याक्षमुवाच सा / दितिरुवाच / वत्सलस्त्वं महाभागमा तपस्वाष्टहायनः
तेव्हा माता देवी दिती हिने हिरण्याक्षाला म्हटले— “वत्सा, महाभागा! तू अजून आठ वर्षांचाच आहेस; तप करू नकोस।”
Verse 7
त्वं मा ददस्व दुः खं मे पालयिष्यति कोविदः / क्षणमात्रं न जीवामि त्वां विना जीवनं न हि
“मला दुःख देऊ नकोस; तूच ज्ञानी आहेस, तूच माझे रक्षण करशील. तुझ्याविना मी क्षणभरही जगू शकत नाही; तुझ्याविना माझे जीवनच नाही।”
Verse 8
मा तप त्वं महाभाग मम जीवनहेतवे / एवमुक्तस्तु मात्रा स विजयोवशतोब्रवीत्
“महाभागा, माझ्या जीवनासाठी तू तप करू नकोस।” असे मातेनं सांगितल्यावर, भावविवश होऊन विजयो बोलला।
Verse 9
हिरण्याक्षो मातरं प्राह जालं हित्वा विष्णोर्भजने ऽलं कुरुष्व / मयिस्नेहं पुत्रहेतोर्विरूढं सुखदुः खे चेह लोके परत्र
हिरण्याक्ष मातेला म्हणाला— “हे सांसारिक जाळे सोडून दे आणि विष्णुभजनात पूर्णपणे रम. पुत्र म्हणून माझ्यावरील जो स्नेह वाढला आहे, तोच इहलोकी व परलोकी सुख-दुःखाचे कारण होतो।”
Verse 10
यावत्स्नेहं मयि मातः करोषि तावत्क्लेशं शाश्वतं यास्यसि त्वम् / मातश्च ते मयि पुत्रत्वबुद्धिस्त्वय्यप्येषा मातृबुद्धिर्ममापि
“माते, जोपर्यंत तू माझ्याविषयी आसक्ती ठेवशील, तोपर्यंत तुला अखंड क्लेश भोगावा लागेल. तुझ्यात ‘हा माझा पुत्र’ ही बुद्धी आहे, आणि माझ्यातही ‘ही माझी माता’ ही बुद्धी आहे।”
Verse 11
ताते पूज्ये पितृबुद्धिर्ममास्ति तस्मिंस्तुते भर्तृबुद्धिर्हि मिथ्या / निर्माति यस्माद्धरिरेव सर्वं सम्यक् पाता नियतो ऽसौ मुरारिः
हे पूज्य ताता! तुमच्याविषयी माझ्या अंतःकरणात पितृभाव आहे; तुम्हाला पती मानणे हे निश्चयच मिथ्या आहे. कारण सर्वांचे निर्माणकर्ता केवळ हरि आहेत; तोच मुरारी निश्चितच योग्य व अचूक रक्षक आहे.
Verse 12
अतो हि माता हरिरेव सर्वदा त्वन्यासां वै मातृता चोपचारात् / निर्मातृत्वं यदि मुख्यं त्वयि स्याद्द्रोणादीनां जननी का वदस्व
म्हणून हरि हाच सदैव खरा माता आहे; इतर स्त्रियांचे ‘मातृत्व’ हे केवळ व्यवहारातील उपचार आहे. जर तुझ्यात निर्मातृत्वच मुख्य निकष असेल, तर सांग—द्रोणादींची जननी कोण?
Verse 13
मातृत्वं वै यदि मुख्यं त्वयि स्याद्धात्रादीनां जननी का वदस्व / यतः सदा याति जगत्तत्तो हरिः सदा पिता विष्णुरजः पुराणः
जर तुझ्यात मातृत्वच मुख्य तत्त्व असेल, तर सांग—धाता आदी देवांची जननी कोण? कारण हे जगत् सदैव ज्याच्यापासून प्रवाहित होते, म्हणून हरि—अज, पुराण विष्णु—सदा पिता आहे.
Verse 14
सदा पिता मुख्यपिता यदि स्याद्गर्भस्थबाले पालकः को वदस्व / मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कूर्मादीनां पालकौ कौ वदस्व
जर पिता हाच सदैव मुख्य पालक मानला, तर सांग—गर्भातील बाळाचा पालक कोण? आणि जर माता-पिता दोघेही पालक असतील, तर सांग—कासव आदी प्राण्यांचे पालक कोण?
Verse 15
मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कृपादीनां रक्षकौ कौ वदस्व / पुन्नामकान्नारकाद्देह भजान्तस्मात्त्रातापुत्रविष्णुः पुराणः
जर माता-पित्यांचे पालन हेच कर्तव्य असेल, तर सांग—कृपण व असहाय आदींचे रक्षण कोण करील? ‘पुण्’ नावाच्या नरकातून पित्याला जो तारतो तो ‘पुत्र’ म्हणतात; म्हणून पुत्र हा त्राता आहे.
Verse 16
न तारकोहं नरकाच्च सुभ्रूर्न वै भर्ता नापि पित्रादयश्च / न वै माता नानुजादिश्च सर्वः सर्वत्राता विष्णुरतो न चान्यः
हे सुभ्रू! मी नरकातून तारक नाही; ना पत्नी, ना पती, ना पिता इत्यादी आप्त. ना माता, ना धाकटा भाऊ वगैरे—सर्वत्र कोणीही त्राता नाही. सर्वत्र रक्षक फक्त विष्णू; दुसरा कोणी नाही.
Verse 17
मायां मदीयां ज्ञानशस्त्रेण च्छित्वा भक्त्या हरेः स्मरणं त्वं कुरुष्व / यद्भक्तिरूपूर्वं स्मरणं नाम विष्णोस्तत्सर्वथा पापहरं च मातः
माझ्याच मायेला ज्ञानशस्त्राने छेदून, भक्तीने हरीचे स्मरण कर. कारण भक्तिपूर्वक विष्णुनामस्मरण सर्वथा पापहर आहे, हे माता.
Verse 18
यो वा भक्त्या स्मरणं नाम विष्णोः करोत्यसौ पापहरो भविष्यति / अयं देहो दुर्ल्लभः कर्मभूमौ तत्रापि मध्ये भजनं विष्णुमूर्तेः
जो भक्तीने विष्णुनामस्मरण करतो तो पापहर होतो. कर्मभूमीत हा मानवदेह दुर्लभ; आणि त्यातही विष्णुमूर्तीचे भजन अधिकच दुर्लभ आहे.
Verse 19
आयुर्गतं व्यर्थमेव त्वदीयं शीघ्रं भजेः श्रीनिवासस्य पादम् / उपदिश्यैवं मातरं पुत्रवर्यो दैत्यावेशात्सोभवद्वै तपस्वी
तुझे आयुष्य व्यर्थच जात आहे; लवकर श्रीनिवासाच्या चरणांचे आश्रय घे. असे मातेला उपदेश करून तो श्रेष्ठ पुत्र दैत्य-आवेशाच्या प्रभावाने खरोखर तपस्वी झाला.
Verse 20
चतुर्मुखं प्रीणयित्वैव भक्त्या ह्यवध्यत्वं प्राप तस्मान्महात्मा / ततो भूमिं करवद्वेष्टयित्वा निन्ये तदा दैत्यवर्यो महात्मा
भक्तीने चतुर्मुख ब्रह्माला प्रसन्न करून त्या महात्म्याने त्यांच्याकडून अवध्यत्व प्राप्त केले. मग दानवश्रेष्ठ तो महात्मा पृथ्वीला करात धरलेल्या वस्तूसारखे वेढून तेव्हा घेऊन गेला.
Verse 21
श्रीमुष्टदेशे प्रादुरासीद्धरिस्तु वाराहविष्णुस्त्वजनः पुराणः / भित्त्वाचाब्धिं विविशे तं महात्मा रसातले संस्थितं भूतलं च
श्रीमुष्ट देशी हरि प्रकट झाले—आदि, अजन्मा विष्णु वराहरूपाने। समुद्र फोडून तो महात्मा रसातलात शिरला आणि तेथे स्थित पृथ्वीला उचलून वर आणले।
Verse 22
स्वदंष्ट्राग्रे स्थापयित्वाऽजगाम तदागमादागतो दैत्यवर्यः / तं कर्णमूले ताडयित्वा जघान प्रसादयामास च पूर्ववद्भुवम्
आपल्या दाढेच्या अग्रावर पृथ्वी ठेवून ते निघून गेले. त्यांच्या प्रस्थानानंतर दैत्यश्रेष्ठ आला; कानाच्या मुळाशी प्रहार करून हरिने त्याचा वध केला आणि मग पृथ्वीला पूर्ववत् शांत व स्थिर केले।
Verse 23
सुदिग्गजान्स्थापयित्वा च विष्णुः श्रीमुष्टे वै संस्थितः श्रीवराहः / तदा हरिश्चिन्तयामास विष्णुर्भक्त्या मदीयं मानुषं देहमद्य
दिशांचे श्रेष्ठ गज स्थापून विष्णु—श्रीवराह—श्रीमुष्टीत स्थिर झाले. तेव्हा हरि-विष्णूंनी भक्तीने विचार केला: “आज माझा मानुष देह (अवतार) प्रकट होवो.”
Verse 24
आराधयिष्यन्ति च मां क्व एते तेषां दयां कुत्र वाहं करिष्ये / एवं हरिश्चिन्तयित्वा सुकन्ये वैकुण्ठलोकादचलं शेष संज्ञम् / वीन्द्रस्कन्धे स्थापयित्वा स्वयं च समागतोभूद्भूतलं भूतलेशः
“हे मला कुठे आणि कसे आराधतील? आणि मी त्यांच्यावर दया कुठे करीन?” असे चिंतून, हे सुकन्ये, हरिने वैकुंठलोकातून अचल शेषाला आणून वीन्द्राच्या खांद्यावर स्थापिले आणि स्वतः भूतलावर—भूतलेश—आले।
Verse 25
सुवर्णमुखरीतीरमारभ्य गरुडध्वजः / श्रीकृष्णवेणीपर्यन्तं स्थापया मास तं गिरिम्
सुवर्णमुखरीच्या तीरापासून आरंभ करून गरुडध्वजाने तो पर्वत श्रीकृष्णवेणीपर्यंत स्थापिला।
Verse 26
गिरेः पुच्छे तु श्रीशैलं मध्यमे ऽहोबलं स्मृतम् / मुखं च श्रीनिवासस्य क्षेत्रं च समुदाहृतम्
गिरीच्या पुच्छभागी श्रीशैल आहे, मध्यभागी अहोबल स्मरणीय आहे। आणि मुखभागी श्रीनिवासाचे पवित्र क्षेत्र सांगितले आहे।
Verse 27
अल्पेन तपसाभीष्टं सिध्यत्यस्मिन्नहोबले / गङ्गादिसर्वतीर्थानि पुण्यानि ह्यत्र संति वै
या पवित्र अहोबलात अल्प तपानेही अभीष्ट सिद्ध होते; कारण येथे गंगा-आदि सर्व तीर्थांचे पुण्य निश्चयाने वसते.
Verse 28
य एनं सेवते नित्यं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः / ज्ञानार्थी ज्ञानमाप्नोति द्रव्यार्थी द्रव्यमाप्रुयात्
जो श्रद्धा-भक्तियुक्त होऊन याचे नित्य सेवन करतो—ज्ञानार्थी ज्ञान प्राप्त करतो आणि धनार्थी धन मिळवतो.
Verse 29
पुत्रार्थी पुत्रमाप्नोति नृपो राज्यं च विन्दति / यंयं कामयते मर्त्यस्तन्तमाप्नोति सर्वथा
पुत्राची इच्छा असणारा पुत्र प्राप्त करतो, राजा राज्य मिळवतो। मनुष्य जे जे इच्छितो ते ते तो सर्वथा निश्चयाने प्राप्त करतो.
Verse 30
चिन्तितं साध्यते यस्मात्तस्माच्चिन्तामणिं विदुः / पुष्करिण्याश्च बाहुल्याद्गिरावस्मिन्सरः सु च / पुष्कराद्रिरिति प्राहुरेवं तत्त्वार्थवेदिनः
येथे चिंतिलेले कार्य सिद्ध होते, म्हणून ज्ञानी यास ‘चिन्तामणि’ म्हणतात. आणि या गिरीवर पुष्करिण्यांची बहुलता व एक शुभ सरोवर आहे; म्हणून तत्त्वज्ञ यास ‘पुष्कराद्रि’ असे म्हणतात.
Verse 31
शातकुंभस्वरूपत्वात्कनकाद्रिं च तं विदुः / वैकुण्ठादागतेनैव वैकुण्ठाद्रिरिति स्मृतः
शातकुंभ (शुद्ध सुवर्ण) स्वरूप असल्यामुळे त्यास ‘कनकाद्री’—सुवर्ण पर्वत—असे ओळखतात. आणि वैकुंठातून आलेला असल्याने तो ‘वैकुंठाद्री’—वैकुंठाचा पर्वत—असा स्मरणात आहे.
Verse 32
अमृतैश्वर्यसंयुक्तो व्यङ्कटाद्रिरिति स्मृतः / व्यङ्कटेशस्य शैलस्य माहात्म्यं यावदस्ति हि
अमृतासारख्या ऐश्वर्याने व दिव्य प्रभुत्वाने युक्त असल्यामुळे तो ‘व्यंकटाद्री’ म्हणून स्मृत आहे. खरेच, व्यंकटेशाच्या या शैलाचे माहात्म्य जितके काळ टिकेल, तितके हे नाव व कीर्तीही टिकेल.
Verse 33
तावद्वक्तुं समग्रेण न समर्थश्चतुर्मुखः / व्यङ्कटाद्रौ परां भक्तिं ये कुर्वन्ति दिनेदिने / पङ्गर्जङ्घाल एव स्यादचक्षुः पद्मलोचनः
त्यांची महिमा पूर्णपणे सांगण्यास चतुर्मुख ब्रह्माही समर्थ नाही. जे दिनोदिन व्यंकटाद्रीवर पराभक्ती करतात—त्यांचे यथार्थ स्तवन करीताना पद्मलोचन प्रभूही जणू पांगळे व नेत्रहीन होतील.
Verse 34
मूको वाग्मी भवेदेव बधिरः श्रावको भवेत् / वन्ध्या स्याद्बहुपुत्रा च निर्धनः सधनो भवेत्
खरोखरच, मुका वाग्मी होतो, बहिरा उत्तम श्रोता होतो; वंध्या स्त्री बहुपुत्रवती होते, आणि निर्धन धनवान होतो.
Verse 35
एतत्सर्वं गिरौ भक्तिमात्रेणैव भवेद्ध्रुवम् / तत्त्वतो व्यङ्कटाद्रेस्तु स्वरूपं वेत्ति को भुवि
हे सर्व त्या पवित्र गिरिवर केवळ भक्तिमात्रानेच निश्चित प्राप्त होते. परंतु व्यंकटाद्रीचे तत्त्वतः खरे स्वरूप पृथ्वीवर कोण जाणू शकेल?
Verse 36
यस्मादस्य गिरेः पुण्यं माहात्म्यं वेत्ति यः पुमान् / मायावी परमानन्दं त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् / स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सहमोदते
जो पुरुष या पर्वताचे पवित्र माहात्म्य जाणतो, तो मायामय प्रभू परमआनंदमय उत्तम वैकुंठही जणू त्यागून, स्वामी-पुष्करिणीच्या तीरावर रमेसह (लक्ष्मीसह) आनंदित होतो।
Verse 37
कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्दायिने / श्रीमद्व्यङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय ते नमः
कल्याणमय अद्भुत देहधारी, भक्तांचे इच्छित फल देणारे श्रीमद् व्यंकटनाथ श्रीनिवास—आपांस नमस्कार।
Verse 38
श्रीस्वामिपुष्करिण्याश्च माहात्म्यं शृणु कन्यके / स्वामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोस्ति सर्वदा
हे कन्ये, श्री स्वामी-पुष्करिणीचे पवित्र माहात्म्य ऐक. स्वामी-पुष्करिणीच्या मध्यभागी श्रीनिवास सदैव विराजमान आहेत.
Verse 39
स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र तेषां मुक्तिः करे स्थिता / तिस्रः कोट्योर्धकोटिश्च तीर्थानि भुवनत्रये / तानि सर्वाणि तत्रैव संति तीर्थे हरेः सदा
जे तेथे स्नान करतात, त्यांची मुक्ति जणू हाताच्या तळव्यावरच असते. त्रिभुवनात साडेतीन कोटी तीर्थे आहेत; ती सर्व सदा तेथेच, हरिच्या त्या तीर्थात विद्यमान आहेत.
Verse 40
तत्तीर्थं श्रीनिवासाख्यं सर्वदेवनमस्कृतम् / तदेव श्रीनिवासस्य मन्दिरं परिकीर्तितम्
ते तीर्थ ‘श्रीनिवास’ या नावाने प्रसिद्ध असून सर्व देवांनी वंदिलेले आहे; तेच स्थान श्रीनिवासाचे मंदिर म्हणूनही कीर्तित आहे.
Verse 41
तद्दर्शनादेव कन्ये यान्ति पापानि भस्मसात् / एकैकस्नानमात्रेण सत्संगो भवति ध्रुवम्
हे कन्ये, त्या पवित्र दर्शनमात्रानेच पापे भस्म होतात. तेथे एकदाच स्नान केल्यानेही निश्चयाने सत्संग प्राप्त होतो.
Verse 42
सत्संगाज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानान्मोक्षं च विन्दति / अधिकारिणां भवेदेवं विपरीतमयोगिनाम्
सत्संगाने ज्ञान प्राप्त होते आणि त्या ज्ञानाने मोक्ष मिळतो. हे फल अधिकार असलेल्या साधकांसाठी; असंयमी अयोग्यांसाठी परिणाम उलटा होतो.
Verse 43
तीर्थानां स्नानमात्रेण मोक्षं यान्तीति ये विदुः / ते सर्वे असुरा ज्ञेयास्ते यान्ति ह्यधमां गतिम्
तीर्थात फक्त स्नान केल्यानेच मोक्ष मिळतो असे जे मानतात, ते असुरवृत्तीचे समजावेत; ते निश्चयाने अधम गतीला जातात.
Verse 44
श्रीनिवासस्य तीर्थेस्मिन्वायुकोणे च कन्यके / आस्ते वायुः सदा विष्णोः पूजां कर्तुमनुत्तमाम्
कन्यकेतील श्रीनिवासाच्या या तीर्थात वायुकोंणात (नैऋत्य दिशेस) वायुदेव सदैव वास करतात आणि श्रीविष्णूची अनुपम पूजा करीत असतात.
Verse 45
वायुतीर्थं च तत्प्रोक्तं हस्तद्वादशकान्तरम् / हस्तषट्कप्रमाणं च पश्चिमे समुदाहृतम् / उत्तरे हस्तषट्कं तु वायुतीर्थमुदाहृतम्
ते ‘वायुतीर्थ’ असे सांगितले आहे, ज्याचा अंतर बारा हस्त आहे. पश्चिमेस त्याचे प्रमाण सहा हस्त म्हटले आहे आणि उत्तरेसही सहा हस्त वायुतीर्थ म्हणून वर्णिले आहे.
Verse 46
ये वेष्णवा वैष्णवदासवर्याः स्नानं सुर्युस्तत्र पूर्वं सुकन्ये / मध्वान्तस्थाः श्रीनिवासस्तु नित्यमत्र स्नानात्प्रीयतां मे दयालुः
हे सुकन्ये, वैष्णवांच्या दासांमध्ये श्रेष्ठ असे भक्त तेथे सूर्योदयापूर्वी स्नान करतात. त्या पुण्यप्रदेशी श्रीनिवास (विष्णु) नित्य विराजमान आहेत; या स्नानाने करुणामय प्रभू माझ्यावर प्रसन्न होवो.
Verse 47
ये मध्वतीर्थे स्नातुमिच्छन्ति देवि रुद्रादयो वायुभक्ता महान्तः / सदा स्नानं तत्र कुर्वन्ति देवि प्रातः काले चोदयात्पूर्वमेव
हे देवी, रुद्र इत्यादी वायुभक्त महान जन मध्वतीर्थात स्नान करण्याची इच्छा करतात. हे देवी, ते प्रातःकाळी सूर्योदयापूर्वीच तेथे नेहमी स्नान करतात.
Verse 48
ये वायुतीर्थे विसृजन्ति देहजं मलं मूत्रं वमनं श्लेष्मकं च / ये ऽपानशुद्धिं लिङ्गशुद्धिं च कन्ये कुर्वन्ति ते ह्यसुरा राक्षसाश्च
जे वायूतीर्थात देहातील मल—विष्ठा, मूत्र, वमन व कफ—टाकतात, आणि जे तेथे गुदशुद्धी व लिंगशुद्धी करतात, हे कन्ये, ते खरोखर असुर व राक्षस मानले जातात.
Verse 49
शृण्वन्ति ये भागवतं पुराणं किं वर्णये तस्य पुण्यं तु देवि / ये कृष्णमन्त्रं तु जपन्ति देवि ह्यष्टा क्षरं मन्त्रवरं सुगोप्यम्
हे देवी, जे भागवत पुराण श्रवण करतात, त्यांच्या पुण्याचे मी काय वर्णन करू? आणि हे देवी, जे कृष्णमंत्राचा जप करतात—अत्यंत गुप्त, श्रेष्ठ अष्टाक्षरी मंत्र—ते महान फल प्राप्त करतात.
Verse 50
तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं मध्वान्तस्थो नात्र विचार्यमस्ति / एवं दानं तत्र कुर्वन्ति ये वै द्विजाग्र्याणां वैष्णवानां विदां च
त्यांच्यावर हरि—केशव स्वतः—प्रसन्न होतात; ते मधुरसारात अंतःस्थित आहेत, यात शंका नाही. म्हणून जे तेथे अशा प्रकारे दान करतात—द्विजश्रेष्ठ, वैष्णव व विद्वानांना—तेच योग्य दान करतात.
Verse 51
तेषां पुण्यं नैव जानन्ति देवा जानात्येवं श्रीनिवासो हरिस्तु / शालग्रामं वायुतीर्थे ददन्ते तेषां पुण्यं वेत्ति स व्यङ्कटेशः
त्यांचे पुण्य देवांनाही यथार्थपणे कळत नाही; तसे श्रीनिवास हरि एकटाच जाणतो। जे वायुतिर्थी शालग्राम दान करतात, त्यांचे पुण्य तोच व्यंकटेश पूर्णपणे जाणतो।
Verse 52
सुदुर्लभो वायुतीर्थे ऽभिषेको निष्कामबुद्ध्या वैष्णवानां च देवि / तत्रापि तीर्थे लभ्यते भाग्ययोगाद्भागवतस्य श्रवणं विष्णुदासैः
देवी, वायुतिर्थी निष्काम बुद्धीने वैष्णवांसह अभिषेक-स्नान मिळणे अत्यंत दुर्मिळ आहे। आणि त्या तीर्थातही भाग्ययोगाने विष्णुदासांकडून भागवत-श्रवण लाभते।
Verse 53
तथैव तीर्थे दुर्लभं तत्र देवि शालग्रामस्य द्विजवर्ये च दानम् / जंबूफलाकारसुनीलवर्णं मुखद्वयं चक्रचतुष्टयान्वितम्
तसेच देवी, त्या तीर्थात श्रेष्ठ द्विजाला शालग्रामाचे दान मिळणेही दुर्मिळ आहे। तो जांभूळफळासारखा आकाराचा, गडद निळ्या वर्णाचा, दोन मुखांचा आणि चार चक्रचिन्हांनी युक्त असा सांगितला आहे।
Verse 54
सुकेसरैः संयुतं स्वर्णचिह्नध्वजां कुशैर्वज्रचिह्नैर्यवैश्च / जानार्दनीं मूर्तिमाहुर्महान्तो दानं तस्या दुर्लभं तत्र तीर्थे
सुकेसरांनी युक्त, सुवर्णचिन्हयुक्त ध्वजाने शोभित, कुश, यव आणि वज्रचिन्हांनी संयुक्त—अशी जनार्दनाची मूर्ती महात्मे सांगतात। त्या तीर्थात त्या रूपाला केलेले दान अत्यंत दुर्मिळ आहे।
Verse 55
अत्युत्तमं मूर्तिदानं तु भद्रे सुदुर्ल्लभं परमं नात्र लोभः / सुदुर्लभं बहुदोग्ध्याश्च गृष्टेर्दानं तथा वस्त्ररत्नादिकानाम्
भद्रे, मूर्तिदान अत्युत्तम आणि अत्यंत दुर्मिळ आहे; यामध्ये लोभ करू नये। भरपूर दूध देणाऱ्या गायीचे व पहिल्यांदा वासरू देणाऱ्या (गृष्टि) गायीचे दान, तसेच वस्त्र, रत्ने इत्यादींचे दानही दुर्मिळ आहे।
Verse 56
अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि स्वापेक्षितं दानमाहुर्महान्तः / स्वस्यानपेक्षं फलदानं च वस्त्रादानं तस्य व्यर्थमाहुर्महान्तः
हे देवी, महंत सांगतात की द्रव्यदान हे अत्युत्तम दान आहे; आणि अपेक्षेसह दिलेले दानही दानच म्हणतात. पण स्वतःच्या फळाची अपेक्षा ठेवून फळे वा वस्त्रे दिल्यास ते दान निष्फळ ठरते, असे ज्ञानी म्हणतात।
Verse 57
अत्युत्तमं गृष्टिदानं च पुण्यं नैवाप्यते दुग्धदोहाश्च गावः / अत्युत्तमे वस्त्रदाने सुबुद्धिः सुदुर्घटा परमा वै जनानाम्
गृष्टि (उत्तम दूध देणारी) गाय दान करणे परम श्रेष्ठ व अत्यंत पुण्यकारक आहे; भरपूर दूध देणाऱ्या गायी सहज मिळत नाहीत। तसेच सर्वोत्तम वस्त्रदानाचा संकल्प लोकांत फारच दुर्मिळ—अशी परम सुबुद्धी मिळणे कठीण आहे।
Verse 58
अत्युत्तमं भागवतस्य पुस्तकं सुदुर्घटं वायुतीर्थं च कन्ये / अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि सुदुर्घटं वायुतीर्थं नृणां हि / सुदुर्लभो वैष्णवैस्तत्त्वविद्भिर्हरेर्विचारो वायुतीर्थे च कन्ये
हे कन्ये, भागवत ग्रंथ अत्युत्तम आहे; तसेच वायुतीर्थही श्रेष्ठ आहे, पण ते प्राप्त करणे कठीण आहे। हे देवी, द्रव्यदानही अत्युत्तम; मनुष्यांना वायुतीर्थाची प्राप्ती दुर्मिळ आहे। आणि तत्त्वज्ञ वैष्णवांतही हरिचा गहन विचार दुर्मिळ—विशेषतः वायुतीर्थात, हे कन्ये।
Verse 59
श्रीनिवासस्य तीर्थस्य उत्तरस्यां दिशि स्थितम् / चन्द्रतीर्थ मिति प्रोक्तं तत्रास्ते चन्द्रमाः सदा
श्रीनिवास तीर्थाच्या उत्तरेस जे स्थान आहे, ते ‘चंद्रतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तेथे चंद्रमा सदैव वास करतो।
Verse 60
श्रीनिवासस्य पूजां च तत्र स्थित्वा करोत्ययम् / तत्र स्नानं प्रकुर्वन्ति पुण्यदेशे च कन्यके
तेथे राहून तो श्रीनिवासाची पूजा करतो। आणि हे कन्ये, त्या पुण्यस्थानी लोक स्नान करतात।
Verse 61
गुरुतल्पादिपापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः / तत्र स्नात्वा पूर्वभागे शालग्रामं ददाति यः
गुरुशय्या-भंग इत्यादी महापापांपासूनही तेथे मुक्ती मिळते—यात संशय नाही. जो तेथे स्नान करून पूर्वभागी शालग्रामाचे दान करतो, तो त्या मुक्तीस पात्र होतो.
Verse 62
ज्ञानद्वारा मोक्षमेति नात्र कार्या विचारणा / दधिवामनमूर्तेश्च दानं तत्र सुदुर्लभम्
खऱ्या ज्ञानाच्या द्वाराने मोक्ष मिळतो—यात विचार-संशय करण्याची गरज नाही. परंतु तेथे दधिवामन-मूर्तीला दान अर्पण करणे अत्यंत दुर्लभ आहे.
Verse 63
बदरीफलमात्रं तु वतुलं नीलवर्णकम् / प्रसन्नवदनं सूक्ष्मं सुस्निग्धं कन्यके शुभे
हे शुभ कन्ये, ते केवळ बदरीफळाएवढे आहे—गोल, निळसर वर्णाचे; मुख प्रसन्न, रूप सूक्ष्म, आणि अतिशय स्निग्ध व तेजस्वी.
Verse 64
चक्रद्वयसमायुक्तं गौपूरैः पञ्चभिर्युतम् / चापबाणसमायुक्तमनतं कुण्डलाकृतिम्
ते द्विचक्रयुक्त आहे, ‘गौपूर’ नावाच्या पाच आधारांनी संयुक्त; धनुष्य-बाणासह, अवक्र (न वाकणारे) आणि कुंडलाकृती आहे.
Verse 65
वनमाल सुखयुतं मूर्ध्नसाहस्रसंयुतम् / रौप्यबिन्दुसमायुक्तं सव्ये भद्रार्धमात्रकम्
वनमाळेने शोभित व सुखद; मस्तकी सहस्र-चिन्हयुक्त; रौप्यबिंदूंनी अलंकृत—आणि डाव्या बाजूस अर्ध-प्रमाणाचे भद्रचिन्ह आहे.
Verse 66
चन्द्रेण सहितं देवि दधिवामनमुच्यते / एतादृशं कलौ नॄणां दुर्लभं बहुभाग्यदम् / लक्ष्मीनारायणसमां तां मूर्तिं विद्धि भामिनि
हे देवी, चंद्रासह जे रूप आहे त्यास ‘दधिवामन’ म्हणतात. कलियुगात मनुष्यांना असे दर्शन दुर्लभ असून ते महान सौभाग्य देणारे आहे. हे सुंदरी, त्या मूर्तीला लक्ष्मी-नारायणसम मान.
Verse 67
सुदुर्लभं तस्य मूर्तेश्च दानं तच्चन्द्रतीर्थे श्रवणं दुर्घटं च / सम्यक् स्वरूपं दधिवामनस्य सुदुर्घटं श्रवणं वैष्णवाच्च
त्या मूर्तीचे दान करणे अत्यंत दुर्लभ आहे, आणि चंद्रतीर्थी त्याचे श्रवणही कठीण आहे. दधिवामनाचे यथार्थ स्वरूप नीट ऐकणे फारच दुष्कर—वैष्णव भक्ताकडूनही ते मिळणे दुर्लभच.
Verse 68
तत्र स्नात्वा वामनस्य स्वरूपश्रवणाद्विदुर्दानफलं समं च / दशहस्तप्रमाणं तु चन्द्रतीर्थमुदाहृतम्
तेथे स्नान करून वामनाच्या दिव्य स्वरूपाचे श्रवण केल्याने, विद्वान दानफळाइतकेच पुण्य मिळते असे सांगतात. त्या तीर्थाला ‘चंद्रतीर्थ’ म्हणतात, आणि त्याचे प्रमाण दहा हात असे वर्णिले आहे.
Verse 69
मध्याह्ने दुर्लभं स्नानं नृणां तत्र सुमङ्गले / तत्र स्थित्वा धन्यनरः सदा भजति वै हरिम्
त्या अत्यंत मंगल स्थानी मध्यान्ही स्नान करणे मनुष्यांना दुर्लभ आहे. तेथे राहून धन्य पुरुष सदैव हरिचेच भजन करतो.
Verse 70
वराहमूर्तिदानं तु शालग्रामस्य दुर्लभम् / जंबूफलप्रमाणं तु एतद्वै कुक्कुटाण्डवत्
वराहमूर्तीच्या रूपातील शालग्रामाचे दान खरोखरच दुर्लभ आहे. त्याचा आकार जंबूफळाएवढा—म्हणजे कोंबडीच्या अंड्यासारखा—असे सांगितले आहे.
Verse 71
वदनं वलयाकारं प्रमाणं चणकादिवत् / देवस्य वामभागे च मध्यदेशं विहाय च
मुख वलयाकार (अंगठीसारखे) करावे, त्याचे प्रमाण हरभऱ्यासारखे इत्यादी असावे; आणि मध्यभाग टाळून देवाच्या डाव्या बाजूस ते स्थापावे।
Verse 72
चक्रद्वयसमायुक्तंमूर्धदेशे च भामिनि / सुवर्णबिन्दुना युक्तं भूवराहाख्यमुच्यते
हे सुंदरी, मस्तकप्रदेशी दोन चक्रचिन्हांनी युक्त व सुवर्णबिंदूसह जे लक्षण आहे, त्यास ‘भू-वराह’ असे म्हणतात।
Verse 73
पूजां कृत्वा भूवराहस्य मर्तेर्दानं दत्त्वा श्रवणं चापि कृत्वा / तत्र स्थितं भूवराहं च दृष्ट्वा स वै नरः कृतकृत्यो हि लोके
भू-वराहाची पूजा करून, तीर्थी दान देऊन आणि श्रवणही करून, तेथे स्थित भू-वराहाचे दर्शन घेतल्यास तो पुरुष या लोकी कृतकृत्य होतो।
Verse 74
तत्र स्नात्वा भूवराहस्य मर्तेः शृणोति यो लक्षणं सम्यगेव / स तेन पुण्यं समुपैति देवि स मुक्तिभाङ् नात्र विचार्यमस्ति
हे देवि, जो तेथे स्नान करून भू-वराह तीर्थाचे यथार्थ लक्षण सम्यक ऐकतो, तो त्या कर्माने पुण्य प्राप्त करतो; तो मुक्तिभागी होतो—यात संशय नाही।
Verse 75
ईशानकोणे श्रीनिवासस्य देवि रौद्रं तीर्थं परमं पावनं च / तत्र स्थित्वा रुद्रदेवो महात्मा पूजां करोति श्रीनिवासस्य नित्यम्
हे देवि, श्रीनिवासाच्या ईशान कोपऱ्यात रौद्र तीर्थ आहे, जे परम पावन आहे; तेथे स्थित महात्मा रुद्रदेव नित्य श्रीनिवासाची पूजा करतात।
Verse 77
हस्ताष्टकं तत्प्रमाणं वदन्ति तत्र स्नानं वैष्णवैः कार्यमेव / तत्र स्नात्वा प्रयतो वै मुरारेः कथां दिव्यां शृणुयादादरेण / स्नानं पानं तत्र दानं च कुर्याल्लक्ष्मीनृसिंहप्रीयते देवि नित्यम्३,२६।७६ // बदरीफलमात्रं च वर्तुलं बिन्दुसंयुतम्
ते म्हणतात की त्याचे प्रमाण आठ हात आहे; तेथे वैष्णवांनी निश्चयाने स्नान करावे. तेथे संयमाने स्नान करून मुरारी (श्रीविष्णू) यांची दिव्य कथा आदराने ऐकावी. तेथे स्नान, तीर्थजल-पान आणि दान करावे; हे देवी, लक्ष्मी-नृसिंह सदैव प्रसन्न होतात. (पुढे) ‘बदरीफळाएवढे, गोल व बिंदुयुक्त…’
Verse 78
देवस्य वामभागे तु चक्रद्वयसमन्वितम् / सुवर्णरेखासंयुक्तं किञ्चिद्रक्तसमन्वितम्
देवाच्या डाव्या भागी दोन चक्रांनी युक्त असे चिन्ह असते; ते सुवर्णरेखांनी संयुक्त व किंचित् लालसर छटेने युक्त असते.
Verse 79
वैश्यवर्णं सवदनं पद्मरेखादिचिह्नितम् / लक्ष्मीनृसिंहं तं विद्धि भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
जो वैश्यवर्णाचा, सौम्य मुखाचा, पद्मरेखा इत्यादी शुभ चिन्हांनी चिह्नित आहे—तोच लक्ष्मी-नृसिंह जाणावा; तो भोग व मोक्ष दोन्ही देणारा आहे.
Verse 80
एता दृशं गण्डिकायाः शिलाया मूर्तेर्दानं दुर्घटं विद्धि वीन्द्र / तत्र स्नात्वा श्रीनृसिंहस्वरूपं लक्ष्मीपतेः शृणुयाद्भक्तियुक्तः
हे राजश्रेष्ठा, अशा प्रकारच्या गण्डिका-शिळेत घडविलेल्या मूर्तीचे दान करणे दुर्धर आहे असे जाण. तेथे स्नान करून भक्तियुक्त होऊन लक्ष्मीपतीच्या श्रीनृसिंहस्वरूपाचे माहात्म्य ऐकावे.
Verse 81
मूर्तेर्दानात्फलमाप्नोति देवि सत्यंसत्यं नात्र विचार्यमस्ति
हे देवी, मूर्तीचे दान केल्याने निश्चयाने फल मिळते; सत्य, सत्य—यात विचार वा शंका करण्यास जागा नाही.
Verse 82
ईशानशक्रयोर्मध्ये ब्रह्मतीर्थमुदाहृतम् / दुर्लभं मानुषाणां तु स्नानं सर्वार्थसाधकम्
ईशान व शक्र यांच्या मध्ये ब्रह्मतीर्थ असे सांगितले आहे। मनुष्यांना तेथे स्नान दुर्मिळ, तरी ते सर्व शुभार्थ सिद्ध करणारे मानले जाते।
Verse 83
शालग्रामस्य दानं तु दुर्लभं तत्र वै नृणाम् / लक्ष्मीनारायणस्यैव मूर्तेर्दानं सुदुर्लभम्
तेथे मनुष्यांना शालग्रामाचे दान निश्चयच दुर्मिळ आहे; आणि लक्ष्मी-नारायणाच्या मूर्तीचे दान तर अत्यंत दुर्मिळ सांगितले आहे।
Verse 84
स्थलमौदुंबरसमं तत्प्रमाणमुदाहृतम् / छत्त्राकारं वर्तुलं च प्रसन्नवदनं शुभम्
त्याचे प्रमाण उदुंबर-स्थळाएवढे सांगितले आहे। ते छत्राकार, वर्तुळाकार आणि प्रसन्न मुखाचे—सर्वथा शुभ असावे।
Verse 85
चणकप्रदेशमात्रं च वदनं समुदाहृतम् / सव्ये दक्षिणपार्श्वे च समयोः पुष्कलान्वितम्
मुख चण्याच्या दाण्याएवढेच सांगितले आहे। आणि डाव्या व उजव्या—दोन्ही बाजूंनी—ते पूर्ण समता व परिपूर्णतेने युक्त असावे।
Verse 86
गोयूथवत्सवर्णं च चतुश्चक्रसमन्वितम् / गोखुरैश्च समायुक्तं सुवर्णकिणसंयुतम्
ते गोयूथासारख्या वर्णाचे, चार चक्रांनी युक्त, गोखुराकार अलंकारांनी संयुक्त आणि सुवर्ण किण/जडावांनी विभूषित असावे।
Verse 87
वनमालाभिसंयुक्तं वज्रपुङ्खैश्च संयुतम् / एतादृशीं दरेर्मूर्ति लक्ष्मीनारायणं विदुः
वनफुलांच्या माळेने अलंकृत आणि वज्रासारख्या कठोर भूषणांनी युक्त अशी दिव्य मूर्ती लक्ष्मी-नारायण म्हणून ओळखली जाते।
Verse 88
कलौ नृणां तस्य लाभो दुर्लभः संस्मृतो भुवि / दानं च सुतरां देवि दर्लभं किं वदामि ते
कलियुगात मनुष्यांना त्याचा लाभ पृथ्वीवर दुर्लभ मानला आहे. आणि दान तर, हे देवी, त्याहूनही अधिक दुर्लभ—मी तुला आणखी काय सांगू?
Verse 89
ब्रह्मतीर्थे च संस्नाय श्रोतव्या वै हरेः कथा / गण्डिकायाः शिलायाश्च लक्ष्मीनारायणस्य तु
ब्रह्मतीर्थात स्नान करून हरीची कथा अवश्य ऐकावी—विशेषतः गण्डिका आणि लक्ष्मी-नारायणाच्या पवित्र शिळेच्या संदर्भात।
Verse 90
लक्षणं यो विजानाति तदा तत्सदृशं फलम् / प्राप्नोत्येव न संदेहो नात्र कार्या विचारणा
जो खरे लक्षण (चिन्ह/विधी) जाणतो, तो त्यास त्यासारखेच फल नक्की मिळते. यात संशय नाही; येथे अधिक विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 91
श्रीनिवासस्य तीर्थस्य पूर्वे स्यादिन्द्रतीर्थकम् / श्रीनिवासस्य पूजां तु कर्तुमास्ते शचीपतिः
श्रीनिवास तीर्थाच्या पूर्वेस इंद्रतीर्थ नावाचे पवित्र स्थान आहे. तेथे शचीपति इंद्र श्रीनिवासाची पूजा करण्यासाठी विराजमान असतो.
Verse 92
शालग्रामशिलादानं कर्तव्यं श्रोत्रियायवै / शालग्रामशिलादानं हत्याकोटिविनाशनम्
श्रोत्रिय, वेदज्ञ ब्राह्मणाला शालग्राम-शिलेचे दान अवश्य करावे. शालग्राम-शिलादानाने हत्या-पापाचे कोटी कोटी दोषही नष्ट होतात.
Verse 93
तस्मिंस्तीर्थे तु यो देवि सीतारामशिलाभिधाम् / ददाति भूतले भद्रे भूपतेः सदृशो भवेत्
हे देवी, त्या तीर्थस्थानी जो कोणी, हे भद्रे, भूमीवर ‘सीता–राम-शिला’ नावाची शिला दान करतो, तो राजासमान होतो.
Verse 94
सीतारामशिला देवि द्विविधा संप्रकीर्तिता / पञ्चचक्रयुता काचित्षट्रचक्रेण च संयुता
हे देवी, ‘सीता–राम-शिला’ दोन प्रकारची सांगितली आहे—एक पाच चक्रचिन्हांनी युक्त, आणि दुसरी सहा चक्रचिन्हांनी संयुक्त.
Verse 95
तत्रापि षट्रचक्रयुता ह्युत्तमा संप्रकीर्तिता / पञ्चचक्रयुतायाश्च फलं द्विगुणमीरितम्
त्यांतही सहा चक्रांनी युक्त शिला उत्तम म्हणून सांगितली आहे; आणि पाच चक्रयुक्त शिलेचे फळ (पुण्य) द्विगुण असे म्हटले आहे.
Verse 96
कुक्कुटाण्डप्रमाणं च सुसिग्धं नीलवर्णकम् / वदनत्रयसंयुक्तं सट्चक्रैः केसरैर्युतम्
ती कोंबडीच्या अंड्याएवढी, अतिशय गुळगुळीत व तेजस्वी, निळ्या वर्णाची; तीन मुखांनी युक्त आणि सहा चक्रचिन्हे व केसरासारख्या रेशांनी संपन्न असते.
Verse 97
स्वर्णरेखासमायुक्तं ध्वजवज्राङ्कुशैर्युतम् / एतादृशं तु वै भद्रे सीतारामाभिधं स्मृतम्
सुवर्णरेखांनी अलंकृत, ध्वज-वज्र-अंकुशचिन्हांनी युक्त—हे भद्रे, असे रूप ‘सीता–राम’ या नावाने स्मरणात आहे.
Verse 98
वदनेवन्दने देवि सीतारामस्य कोशकम् / दुर्लभं तु कलौ नॄणां स्वसाम्राज्यप्रदं शुभम्
हे देवि, सीता–रामांचा ‘कोषक’ उच्चार व वंदनासाठी पठनीय आहे; कलियुगात तो मनुष्यांस दुर्लभ, तरी शुभ असून स्व-साम्राज्य (आत्मस्वराज्य) देतो.
Verse 99
इन्द्रतीर्थे महादेवि सीताराम भिधाशिला / या तद्दानं दुर्लभं तन्नाल्पस्य तपसः फलम्
हे महादेवि, इंद्रतीर्थात ‘सीता–राम’ नावाची शिला आहे; तिचे दान करणे दुर्लभ—हे अल्प तपाचे फळ नव्हे, महान तपानेच हे पुण्य सिद्ध होते.
Verse 100
दानस्य शक्त्यभावे तु श्रोतव्यं लक्षणं हरेः / शालग्राम शिलादानाद्यत्फलं तत्फलं लभेत्
दान करण्याची शक्ती नसल्यास हरिचे लक्षण श्रवण (किंवा पठण) करावे; त्याने शालग्राम-शिलादान इत्यादींच्या समान फळाची प्राप्ती होते.
Verse 101
आग्नेयकोणे श्रीनिवासस्य देवि तीर्थं त्वास्ते वह्निसंज्ञं सुशस्तम् / स वह्निदेवः श्रीनिवासस्य पूजां कर्तुं ह्यास्ते सर्वदा तीर्थमध्ये
हे देवि, श्रीनिवासाच्या क्षेत्राच्या आग्नेय कोपऱ्यात ‘वह्नि’ नावाचे उत्तम तीर्थ आहे; त्या तीर्थाच्या मध्यभागी वह्निदेव स्वतः सदैव श्रीनिवासाची पूजा करण्यासाठी विराजमान असतात.
Verse 102
यो वा तीर्थे वह्निसंज्ञे च देवि भक्त्या स्नानं कुरुते ऽजं स्मरन्हि / ज्ञानद्वारा मोक्षमाप्नोति देवि तत्र स्नानं दुर्ल्लभं वै नृणां च
हे देवी, जो भक्तिभावाने ‘वह्नि’ नावाच्या तीर्थात स्नान करून अज (अजन्मा)चे स्मरण करतो, तो ज्ञानद्वाराने मोक्ष प्राप्त करतो; पण हे देवी, तेथे असे स्नान मनुष्यांना अत्यंत दुर्लभ आहे।
Verse 103
ज्ञात्वा स्नानं दुष्करं तीर्थराजे भक्तिस्तस्मिन्दुर्ल्लभा चैव देवि / शालग्रामे तच्छिलायाश्च दानं सुदुर्लभं वासुदेवाभिधायाः
हे देवी, ‘तीर्थराजा’मध्ये स्नान करणे दुष्कर आणि त्या तीर्थावरील भक्तीही दुर्लभ आहे—हे जाणून (हेही जाणावे की) वासुदेव नावाच्या शालग्राम-शिळेचे दान अत्यंत दुर्लभ व परम पुण्यदायक आहे।
Verse 104
ह्रस्वं तथा वर्तुलं नीलवर्णं सूक्ष्मं मुखं मुखचक्रं सुशुद्धम् / सुवेणुयुक्तं वासुदेवाभिधेयं दानं कलौ दुर्लभं तस्य भद्रे
जी शिला ह्रस्व, वर्तुळ, निळ्या वर्णाची, सूक्ष्म व अतिशुद्ध मुखयुक्त, मुखमंडलाने दीप्त आणि वेणू (बासरी)युक्त आहे, ती ‘वासुदेव’ म्हणून ओळखली जाते; हे भद्रे, कलियुगात तिचे दान दुर्लभ आहे।
Verse 105
दाने तस्याः शक्त्य भावे च देवि स्नात्वा तीर्थे वासुदेवाभिधस्य / सम्यक् श्राव्यं लक्षणं वै शिलायास्तयोस्तुल्यं फलमाहुर्महान्तः
हे देवी, त्या दानाची शक्ती नसल्यास ‘वासुदेव’ नावाच्या तीर्थात स्नान करून शिळेची लक्षणे सम्यक् ऐकावीत; महात्मे सांगतात की दोन्हींचे फळ समान आहे।
Verse 106
दक्षिणे श्रीनिवासस्य यमतीर्थं च संस्मृतम् / तत्रास्ते यमराजस्तु पूजां कर्तुं हरेः सदा
श्रीनिवासाच्या दक्षिणेस ‘यम-तीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध तीर्थ आहे; तेथे यमराज सदैव हरिची पूजा करण्यासाठी वास करतात।
Verse 107
तत्र स्नानं च दानं चाप्यक्षयं परमं स्मृतम् / शालग्रामशिलादानं कार्यं तत्र महामुने
तेथे स्नान व दान यांचे फळ परम अक्षय मानले आहे. हे महामुने, तेथे शालग्राम-शिळेचे दान अवश्य करावे.
Verse 108
पट्टाभिरामसंज्ञायाः शिलाया दानमिष्यते / तच्चूतफलवत्स्थूलं वदनत्रयसंयुतम्
‘पट्टाभिराम’ नामक शिळेचे दान विधेय आहे. ती आंब्याच्या फळासारखी मोठी-स्थूल व तीन मुखांनी युक्त असावी.
Verse 109
शिरश्चक्रेण रहितं सप्तचक्रैः समन्वितम् / नीलवर्णं स्वर्णरेखं गोशुराद्यैः समन्वितम्
शिरावर चक्र नसावे, पण सात चक्रांनी युक्त असावे. ती निळ्या वर्णाची, सुवर्णरेखांनी अंकित व ‘गोशुरा’ इत्यादी लक्षणांनी युक्त असावी.
Verse 110
पट्टवर्धनरामं तु दुर्लभं बहुभाग्यदम् / पट्टवर्धनरामं तु यो ददाति च तत्र वै / पट्टाभिषिक्तो भवति नात्र कार्या विचारणा
‘पट्टवर्धन राम’ हे दान दुर्लभ असून महान सौभाग्य देणारे आहे. जो तेथे ‘पट्टवर्धन राम’ दान करतो, तो जणू राजपदावर अभिषिक्त होतो—यात विचार करण्याचे कारण नाही.
Verse 111
श्रीनिवासस्य नैरृत्ये नैरृतं तीर्थमुत्तमम् / आस्ते हि निरृतिस्तत्र पूजां कुर्तुं च सर्वदा
श्रीनिवासाच्या नैऋत्येस ‘नैरृत’ नावाचे उत्तम तीर्थ आहे. तेथे देवी निरृति वास करते आणि सदैव पूजा स्वीकारण्यात तत्पर असते.
Verse 112
तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं पुनर्जन्म न विद्यते / शालग्रामशिलायाश्चः पुरुषोत्तमसंज्ञिकाम्
तेथे नित्य स्नान करावे; मग पुनर्जन्म होत नाही. तेथे ‘पुरुषोत्तम’ नावाने प्रसिद्ध शालग्रामशिलाही आहे.
Verse 113
मूर्तिं ददाति यो मर्त्यः स याति परमां गतिम् / औदुंबरफलाकारं प्रसन्नवदनं शुभम्
जो मर्त्य मूर्तीदान करतो तो परम गतीला जातो. ती मूर्ती उदुंबरफळासारख्या आकाराची, शुभ व प्रसन्न मुखाची असावी.
Verse 114
चक्रद्व्यसमायुक्तं शिरश्चक्रसमन्वितम् / सुवर्णबिन्दुसंयुक्तं वज्राङ्कुशसमान्वतम्
ती दोन चक्रांनी युक्त व शिरावरही चक्रधारी असावी. त्यात सुवर्णबिंदू जडलेले असावेत आणि वज्रासारख्या अंकुशाने युक्त असावी.
Verse 115
तन्मूर्तिदानं दुर्लभं तत्र देवः प्रीणाति यस्माच्छ्रीनिवासो महात्मा / यदा दानं दुर्घटं स्याच्च देवि तदा श्रोतव्यं लक्षणं तस्य मूर्तेः
ते मूर्तीदान दुर्लभ आहे; त्याने देव प्रसन्न होतो, कारण महात्मा श्रीनिवास तृप्त होतो. हे देवि, जेव्हा असे दान करणे कठीण होईल, तेव्हा त्या मूर्तीची लक्षणे ऐकून समजून घ्यावीत.
Verse 116
पाशिनैरृतयोर्मध्ये शेषतीर्थं परं स्मृतम् / तत्र स्नात्वा शेषमूर्तिं प्रददाति द्विजातये
पाशि व नैऋत यांच्या प्रदेशामध्ये ‘शेषतीर्थ’ हे परम तीर्थ स्मरणात आहे. तेथे स्नान करून द्विजाला (ब्राह्मणाला) शेषाची मूर्ती अर्पण करावी.
Verse 117
स याति परमं लोकं पुनरावृत्तिवर्जितम् / औदुंबरफलाकारं कुण्डलाकृतिमेव च
तो परम लोकास जातो, जिथे पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) नाही। तेथे त्याचे रूप औदुंबर फळासारखे व कुंडलाकार (वलयाकृती) होते।
Verse 118
शेषवद्वदनं तस्य तस्मिंश्चक्रद्वयं स्मृतम् / फलं तमेकचक्रेण संयुतं वल्मिकान्वितम्
त्याचे मुख शेषनागासारखे सांगितले आहे, आणि त्यावर दोन चक्र वर्णिले आहेत. ते फळ एका चक्राने संयुक्त असून वल्मीक (मुंग्यांचा ढिग) चिन्हयुक्त आहे.
Verse 119
किञ्चिद्वर्णसमायुक्तं शेषमूर्ति मतिस्फुटम् / सुप्ता प्रबुद्धा द्विविधा शेषमूर्तिरुदाहृता
शेषमूर्ती किंचित् वर्णयुक्त व बुद्धीने अस्पष्ट अशी सांगितली आहे. ही शेषमूर्ती दोन प्रकारची—सुप्त (निद्रित) आणि प्रबुद्ध (जागृत) अशी उदाहृत आहे.
Verse 120
फणोन्नता प्रबुद्धा स्यात्सप्तलक्षफणान्विता / तत्रापि दुर्लभा सुप्ता महाभाग्यकरीस्मृता
प्रबुद्ध झाल्यावर ती फणा उंचावून उभी राहते व सात लक्ष फण्यांनी युक्त अशी सांगितली आहे. तरीही तेथे ‘सुप्त’ अवस्था दुर्लभ असून महाभाग्य देणारी मानली आहे.
Verse 121
इह लोके परत्रापि मोक्षदा नात्र संशयः / नवचक्रादुपक्रम्य विंशत्यन्तं च यत्र सः
इहलोकी व परलोकीही हे मोक्ष देणारे आहे, यात संशय नाही. ज्या विधीत नवचक्रापासून आरंभ करून विसाव्या (विंशत) पर्यंत पोहोचतात, तोच हा आहे.
Verse 122
अनन्त इति विज्ञेयो ह्यनन्तफलदायकः / विश्वंभरः स विज्ञेयो विंशत्यूर्ध्वं वरानने
त्याला “अनंत” असे जाणावे, कारण तो अनंत फळ देणारा आहे। आणि हे सुंदरमुखी, विसाव्यानंतरच्या (नामक्रमात) त्याला “विश्वंभर” असेही जाणावे।
Verse 123
तत्रापि केसरैश्चैक्रर्लक्षणैश्च समन्वितम् / कलौ तु दुर्लभं नणां तद्दानं चातिदुर्लभम्
तेथेही ते केसर (तंतु) आणि चक्र-लक्षणांनी युक्त असावे. पण कलियुगात लोकांत ते दुर्मिळ आहे—आणि त्याचे दान तर अतिदुर्मिळ आहे।
Verse 124
स्नानं कृत्वा शेषतीर्थे विशुद्धेनैव चेतसा / एतेषां लक्षणं श्रुत्वा प्रयाति परमां गतिम्
शेषतीर्थात स्नान करून आणि मन पूर्ण शुद्ध करून, यांचे (व्रत/दान) लक्षण ऐकले असता मनुष्य परम गतीला पोहोचतो।
Verse 125
ततः परं महाभागे वारुणं तीर्थमुत्तमम् / तत्रास्ते वरुणो देवः पूजां कर्तुं हरेः सदा
यानंतर, हे महाभागे, ‘वारुण’ नावाचे उत्तम तीर्थ आहे. तेथे देव वरुण वास करतात, जे सदैव हरि (विष्णू) यांची पूजा करीत असतात।
Verse 126
तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दानमुत्तमम् / शिशुमारं च मत्स्यं च त्रिविक्रममथापि वा / दातव्यं भूतिकामेन तीर्थेस्मिन्विरवर्णिनि
तेथे नक्की स्नान करावे आणि उत्तम दान द्यावे. शिशुमार, मत्स्य किंवा त्रिविक्रम (यांचे प्रतिरूप/विग्रह) दान करावे. हे श्रेष्ठवर्णिनी, या तीर्थात समृद्धी इच्छिणाऱ्याने असे दान करावे।
Verse 127
जंबूफलसमाकारा पुच्छे सूक्ष्मा सबिन्दुका / चक्रत्रया च वदने पुच्छोपरि सचक्रका
याचा आकार जांभूळफळासारखा आहे; शेपटीवर अतिसूक्ष्म बिंदू-चिन्ह आहे. मुखावर तीन चक्र-चिन्हे आहेत आणि शेपटीच्या वरही चक्रासारखे चिन्ह आहे.
Verse 128
श्रीवत्सबिन्दुमालाढ्या मत्स्यमूर्तिरुदाहृता / पुच्छादधश्चक्रयुतं शिशुमारमुदाहृतम्
श्रीवत्स-चिन्ह व बिंदुमाळेने भूषित जो रूप आहे तो ‘मत्स्य-मूर्ती’ म्हणून सांगितला आहे. आणि ज्याच्या शेपटीखाली चक्र-चिन्ह आहे तो ‘शिशुमार’ म्हणून उदाहृत आहे.
Verse 129
वक्रचक्रयुतश्चेत्स्यात्त्रिविक्रम उदाहृतः / एतेषां लक्षणं श्रुत्वा वारुणे तीर्थ उत्तमे
जर (चिन्हास) वक्र चक्र जोडलेले असेल तर तो ‘त्रिविक्रम’ (विष्णु) म्हणून सांगितला जातो. या सर्वांची लक्षणे ऐकून उत्तम वारुण-तीर्थात (त्यांचा भेद) जाणावा.
Verse 130
एतद्दानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे / पूर्वौक्ता मूर्तयो यस्मिन् गृहे तिष्ठन्ति भामिनि / भागीरथी तीर्थवरा संनिधत्ते न संशयः
या दानाचे फळ प्राप्त करून जीव विष्णुमंदिरात (धामात) आनंदित होतो. हे सुंदरी, ज्या घरात पूर्वोक्त पवित्र मूर्ती प्रतिष्ठित होऊन राहतात, तेथे निःसंशय तीर्थश्रेष्ठ भागीरथी (गंगा)चे सान्निध्य असते.
Verse 131
स्वामि पुष्करिणीस्नानं दुर्घटं तु कलौ नृणाम् / तत्र स्थितानां तीर्थानां स्नानं चाप्यतिदुर्घटम्
हे स्वामी, कलियुगात मनुष्यांना पुष्करिणीत (मंदिरकुंडात) स्नान करणे कठीण आहे; आणि तेथील तीर्थांमध्ये स्नान करणे तर अतिशयच कठीण आहे.
Verse 132
शालग्रामशिलादानं दुर्घटं च तथा स्मृताम् / स्वामिपुष्करिणीतीरे कन्यादानं सुदुर्घटम्
शालग्राम-शिळेचे दानही कठीण असे स्मरणात सांगितले आहे; आणि स्वामी-पुष्करिणीच्या तीरावर कन्यादान तर अत्यंत दुर्मिळ (म्हणून परम पुण्यदायक) आहे.
Verse 133
दुर्घटं कपिलादानं भक्ष्यदानं सुदुर्घटम् / स्वामिपुष्करिणीतीर्थे तीर्थेष्वन्येषु भामिनि
कपिला (तांबडी/भुरी) गाय दान करणे कठीण, आणि अन्न-भक्ष्यदान तर त्याहूनही अधिक कठीण। हे प्रिये, स्वामी-पुष्करिणी तीर्थात तसेच इतर तीर्थांतही (विशेषतः) असे मानले जाते.
Verse 134
स्नानं कुरु यथान्या यं शय्यादानं तथा कुरु / जैगीषव्येन मुनिना त्वेवमुक्ता च कन्यका
विधीनुसार स्नान कर; तसेच शय्यादानही कर. अशा प्रकारे मुनी जैगीषव्यांनी उपदेश केल्यावर ती कन्या असे म्हणाली/सम्बोधित झाली.
Verse 135
स्वामिपुष्करिणीस्नानं सा चकार धृतव्रता / तीर्थेष्वेतेषु सुस्नाता दानं चक्रे सुभामिनी
व्रतधारिणी होऊन तिने स्वामी-पुष्करिणीत स्नान केले. या तीर्थांत उत्तम स्नान करून त्या सुभामिनीने दान-पुण्य केले.
Verse 136
उवास तत्र सा दवी त्रिः सप्तकन्दिनानि च / स्वामिपुष्करणीतीरमहिमानं शृणोति यः / स याति परमां भक्तिं श्रीनिवासे जगन्मये
ती देवी तेथे तीन वेळा सात दिवस राहिली. जो स्वामी-पुष्करणीच्या तीराची महिमा ऐकतो, तो जगन्मय श्रीनिवासात परम भक्ती प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
It anchors Veṅkaṭeśa’s tīrtha-māhātmya in a cosmic rescue paradigm: Viṣṇu restores the Earth and then reflects on how beings will worship and receive compassion, motivating the descent/establishment of Śeṣācala and the localization of grace at Śrīnivāsa-kṣetra.
The chapter lists directional/adjacent tīrthas—Vāyu (south‑west corner at Kanyāka), Candra (north), Raudra (north‑east), Brahma (between Īśāna and Śakra), Indra (east), Vahni (south‑east), Yama (south), Nairṛta (south‑west), Śeṣa (between regions of Pāśins and Nairṛtas), and Vāruṇa (thereafter). The organizing principle is a sacred geography of deities stationed to worship Śrīnivāsa, with each site prescribing bathing, charity, and specific dāna-forms.
It praises sunrise bathing by Vaiṣṇava devotees and explicitly condemns defiling acts (discharging bodily waste and related cleansing) at the tīrtha, labeling such behavior as asuric/rākṣasa-like, thereby framing tīrtha efficacy as dependent on śauca (purity) and reverence.
It provides an equivalence principle: when one lacks means for Śālagrāma/mūrti-dāna, one should bathe and then listen to (or recite/learn) the description and lakṣaṇas of Hari’s sacred forms; the hearing/understanding is said to yield merit comparable to the donation.
Among those explicitly named/described are Dadhivāmana (at Candra-tīrtha), Bhū-Varāha (Varāha form), Lakṣmī-Nṛsiṃha (at Raudra-tīrtha), Lakṣmī-Nārāyaṇa (at Brahma-tīrtha), Sītā–Rāma-śilā (at Indra-tīrtha), Vāsudeva (at Vahni-tīrtha), Paṭṭābhirāma/Paṭṭavardhana Rāma (at Yama-tīrtha), Puruṣottama (at Nairṛta), Śeṣa-mūrti (at Śeṣa-tīrtha), and Matsya/Śiśumāra/Trivikrama (at Vāruṇa-tīrtha).