Adhyaya 31
Śrīpura-Nirmāṇa-Prastāva (Inquiry into Śrīpura and its Construction) / “The Proposal to Build Śrīpura”
या अध्यायात ललितोपाख्यानातील हयग्रीव–अगस्त्य संवाद पुढे चालू राहतो। अगस्त्य ‘श्रीपुर’ म्हणजे काय, त्याचा आकार, माप, वर्ण-रूप आणि प्रथम कोणी ते बांधले—असे वास्तु व विश्वरचना-विषयक प्रश्न विचारतो। हयग्रीव सांगतो की ललितेच्या निर्णायक विजयांनंतर व भंडासुर-वधानंतर विश्वव्यवस्था पुनःस्थापित झाली. तेव्हा देवगण ललिता व कामेश्वर यांच्यासाठी नित्योपभोग-सर्वार्थ-मंदिररूप एक स्थायी, अत्यंत वैभवशाली निवास उभारण्याचा संकल्प करतात। दिव्य व्यवस्थापक विश्वकर्मा व मय यांना बोलावून त्यांच्या शास्त्रनिपुणतेची व केवळ संकल्पाने भव्य रचना प्रकट करण्याच्या सामर्थ्याची स्तुती करतात। षोडशी-क्षेत्रतत्त्वानुसार रत्नजडित अनेक श्रीनगर्या बांधण्याची आज्ञा दिली जाते, ज्यायोगे ललितेचे षोडशात्मक सान्निध्य जगत्-रक्षणासाठी नित्य प्रतिष्ठित राहते। अशा रीतीने विजयकथा पवित्र नगररचनेत रूपांतरित होऊन, नियोजित अवकाश व अनुष्ठान-भूगोलातून दैवी सार्वभौमत्व प्रकट करते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनपुनर्भवो नाम त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच किमिदं श्रीपुरं नाम केन रूपेण वर्तते / केन वानिर्मितं पूर्व तत्सर्वं मे निवदय
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात… ‘मदनपुनर्भव’ नावाचा त्रिंश अध्याय। अगस्त्य म्हणाले— हे ‘श्रीपुर’ काय आहे? ते कोणत्या रूपाने स्थित आहे? आणि पूर्वी ते कोणी निर्माण केले? ते सर्व मला सांगावे।
Verse 2
कियत्प्रमाणं किं वर्णं कथयस्व मम प्रभो / त्वमेव सर्वसन्देहपङ्कशोषणभास्करः
हे प्रभो! याचे प्रमाण किती व वर्ण कोणते ते मला सांगा; आपणच सर्व संशयरूपी चिखल शोषून टाकणारे भास्कर आहात।
Verse 3
हयग्रीव उवाच यथा चक्ररथं प्राप्य पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतम् / महायागानलोत्पन्ना ललिता परमेश्वरी
हयग्रीव म्हणाले— पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त चक्ररथ प्राप्त करून, महायागाच्या अग्नीतून प्रकट झालेली ललिता परमेश्वरी…
Verse 4
कृत्वा वैवाहिकीं लीलां ब्रह्माद्यैः प्रार्थिता पुनः / व्यजेष्ट भण्डनामानमसुरं लोककण्टकम्
वैवाहिक लीला करून, ब्रह्मादि देवांनी पुन्हा प्रार्थना केल्यावर, लोककंटक ‘भण्ड’ नावाच्या असुराचा तू पराभव करून संहार केला।
Verse 5
तदा देवा महेन्द्राद्याः सन्तोषं बहु भेजिरे / अथ कामेश्वरस्यापि ललितायाश्च शोभनम् / नित्योपभोगसर्वार्थं मन्दिरं कर्तुमुत्सुकाः
तेव्हा महेंद्रादि सर्व देव अत्यंत संतुष्ट झाले। मग कामेश्वर आणि ललिता देवी यांच्या नित्य उपभोगासाठी सर्वार्थ साधणारे एक शोभन मंदिर बांधण्यास ते उत्सुक झाले।
Verse 6
कुमारा ललितादेव्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / वर्धकिं विश्वकर्माणं सुराणां शिल्पकोविदम्
ललिता देवीचे कुमार आणि ब्रह्म-विष्णु-महेश्वर यांनी देवांचा शिल्पनिपुण वर्धकी विश्वकर्मा (यास बोलाविले)।
Verse 7
सुराणां शिल्पनं च मयं मायाविचक्षणम् / आहूय कृतसत्कारानूचिरे ललिताज्ञया
देवांचा शिल्पी आणि मायेत निपुण मय यास बोलावून, त्याचा सत्कार करून, ललितेच्या आज्ञेने त्यांनी सांगितले।
Verse 8
अधिकारिपुरुषा ऊचुः भो विश्वकर्मञ्छिल्पज्ञ भोभो मय महोदय / भवन्तौ सर्वशास्त्रज्ञौ घटनामार्गकोविदौ
अधिकारी पुरुष म्हणाले— हे शिल्पज्ञ विश्वकर्मा! हे महोदय मय! तुम्ही दोघेही सर्वशास्त्रज्ञ आणि रचना-मार्गात निपुण आहात।
Verse 9
संकल्पमात्रेण महाशिल्पकल्पविशारदौ / युवाभ्यां ललितादेव्या नित्यज्ञानमहोदधेः
केवळ संकल्पमात्रानेच तुम्ही दोघे, महाशिल्प-कल्पात निपुण, नित्यज्ञान-महोदधीस्वरूपा ललिता देवीचे कार्य साध्य करा।
Verse 10
षोडशीक्षेत्रमध्येषु तत्क्षेत्रसमसंख्यया / कर्तव्या श्रीनगर्यो हि नानारत्नैरलङ्कृताः
षोडशी-क्षेत्रांच्या मध्यभागी, त्या क्षेत्रांच्या समसंख्येने, नानारत्नांनी अलंकृत अशा श्रीनगर्या निश्चयाने कराव्यात।
Verse 11
यत्र षोडशधा भिन्ना ललिता परमेश्वरी / विश्वत्राणाय सततं निवासं रचयिष्यति
जिथे षोडशरूपांनी विभक्त परमेश्वरी ललिता, विश्वरक्षणासाठी सदैव आपला निवास रचेल।
Verse 12
अस्माकं हि प्रियमिदं मरुतामपिच प्रियम् / सर्वलोकप्रियं चैतत्तन्नाम्नैव विरच्यताम्
हे आम्हांस प्रिय आहे आणि मरुतांनाही प्रिय आहे; हे सर्वलोकप्रिय आहे, म्हणून याचे निर्माण त्या नावानेच व्हावे।
Verse 13
इति कारणदेवानां वचनं सुनिशम्य तौ / विश्वकर्ममयौ नत्वा व्यभाषेतां तथास्त्विति
कारणदेवांचे वचन नीट ऐकून, ते दोघे विश्वकर्म्यास वंदन करून म्हणाले—‘तथास्तु’।
Verse 14
पुनर्नत्वा पृष्टवन्तौ तौ तान्कारण पूरुषान् / केषु क्षेत्रेषु कर्तव्याः श्रीनगर्यो महोदयाः
पुन्हा नमस्कार करून त्या दोघांनी कारण-पुरुषांना विचारले— “कोणकोणत्या क्षेत्रांत या महोदय श्रीनगर्या स्थापाव्यात?”
Verse 15
ब्रह्माद्याः परिपृष्टास्ते प्रोचुस्तौ शिल्पिनौ पुनः / क्षेत्राणां प्रविभागं तु कल्पयन्तौ यथोचितम्
ब्रह्मा आदींना नीट विचारल्यावर त्यांनी त्या दोन्ही शिल्प्यांना पुन्हा सांगितले— “क्षेत्रांचा विभाग यथोचित रीतीने ठरवा.”
Verse 16
कारणपुरुषा ऊचुः प्रथमं मेरुपृष्ठे तु निषधे च महीधरे / हेमकूटे हिमगिरौ पञ्चमे गन्धमादने
कारण-पुरुष म्हणाले— “प्रथम मेरुपृष्ठावर, मग निषध पर्वतावर; हेमकूटात, हिमगिरीत, आणि पाचव्या गंधमादनात.”
Verse 17
नीले मेषे च शृङ्गारे महेन्द्रे च महागिरौ / क्षेत्राणि हि नवैतानि भौमानि विदितान्यथ
नील, मेष, शृंगार, महेन्द्र आणि महागिरी— अशी ही नऊ भौम क्षेत्रे प्रसिद्ध आहेत.
Verse 18
औदकानि तु सप्तैव प्रोक्तान्यखिल सिन्धुषु / लवणो ऽब्धीक्षुसाराब्धिः सुराब्धिर्घृतसागरः
सर्व सिन्धूंमध्ये औदक असे सात समुद्र सांगितले आहेत— लवणसमुद्र, इक्षुसारसमुद्र, सुरासमुद्र आणि घृतसागर इत्यादी.
Verse 19
दधिसिन्धुः क्षीरसिन्धुर्जलसिन्धुश्च सप्तमः / पूर्वोक्ता नव शैलेन्द्राः पश्चात्सप्त च सिन्धवः
दधिसिंधु, क्षीरसिंधु आणि जलसिंधु—हा सातवा (सिंधु/समुद्र) सांगितला आहे. पूर्वी नऊ शैलेन्द्र वर्णिले, आणि नंतर सात सिंधुही कथिले आहेत.
Verse 20
आत्दृत्य षोडश क्षेत्राण्यंबाश्रीपुरकॢप्तये / येषु दिव्यानि वेश्मानि ललिताया महौजसः / सृजतं दिव्यघटनापण्डितौ शिल्पिनौ युवाम्
अंबेच्या श्रीपुराची रचना करण्यासाठी सोळा क्षेत्रे आदराने स्वीकारून—ज्यांत महौजस्विनी ललितेची दिव्य वेश्मे असतील—हे दिव्य-घटनेत निपुण दोन तरुण शिल्पिनो, तुम्ही ती वेश्मे निर्माण करा.
Verse 21
येषु क्षेत्रेषु कॢप्तानि घ्नन्त्या देव्या महासुरान् / नामानि नित्यानाम्नैव प्रथितानि न संशयः
ज्या क्षेत्रांत महादेवीने महासुरांचा संहार करत (आपली स्थाने) स्थापिली, त्या क्षेत्रांची नावे ‘नित्या’ या नामानेच प्रसिद्ध आहेत—यात संशय नाही.
Verse 22
सा हि नित्यास्वरूपेण कालव्याप्तिकरी परा / सर्वं कलयते देवी कलनाङ्कतया जगत्
ती परा देवी नित्यस्वरूपाने काळात सर्वत्र व्यापणारी आहे; देवी आपल्या ‘कलना’ शक्तीने समस्त जगताचे मापन व नियमन करते.
Verse 23
नित्यानाच महाराज्ञी नित्या यत्र न तद्भिदा / अतस्तदीयनाम्ना तु सनामा प्रथिता पुरा
हे महाराज, जिथे ‘नित्या’ आहे तिथे तिच्याशी भेद नाही; म्हणून तिच्याच नामाने ते (स्थान/देवी) प्राचीन काळापासून ‘सनामा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 24
कामेश्वरीपुरी चैव भगमालापुरी तथा / नित्यक्लिन्नापुरीत्यादिनामानि प्रथितान्यलम्
कामेश्वरीपुरी, भगमालापुरी तसेच नित्यक्लिन्नापुरी इत्यादी नावे अत्यंत प्रसिद्ध आहेत.
Verse 25
अतो नामानि वर्णेन योग्ये पुण्यतमे दिने / महाशिल्पप्रकारेण पुरीं रचयतां शुभाम्
म्हणून त्या नामांनुसार, योग्य व परम पुण्यदायी दिवशी, महाशिल्पविधीने शुभ पुरीची रचना करावी.
Verse 26
इति कारणकृत्येन्द्रैर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः / प्रोक्तौ तौ श्रीपुरीस्थेषु तेषु क्षेत्रेषु चक्रतुः
अशा रीतीने कारणकार्यांचे अधिपती ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर यांनी सांगितले; आणि ते दोघे श्रीपुरीतील त्या त्या क्षेत्रांत कार्य करू लागले.
Verse 27
अथ श्रीपुरविस्तारं पुराधिष्ठातृदेवताः / कथयाम्यहमाधार्य लोपामुद्रापते शृणु
आता मी श्रीपुरीचा विस्तार आणि नगराच्या अधिष्ठात्री देवतांचे वर्णन करतो; हे लोपामुद्रापते, आधार घेऊन ऐक.
Verse 28
यो मेरुरखिलाधारस्तुङ्गश्चानन्तयोजनः / चतुर्दशजगच्चक्रसंप्रोतनिजविग्रहः
जो मेरू सर्वांचा आधार आहे, अत्युच्च व अनंत योजनांचा आहे; ज्याचे निजस्वरूप चौदा जगतांच्या चक्रात गुंफलेले आहे.
Verse 29
तस्य चत्वारि शृङ्गाणि शक्रनैरृतवायुषु / मध्यस्थलेषु जातानि प्रोच्छ्रायस्तेषु कथ्यते
त्याचे चार शृंग इंद्र, नैऋति व वायू यांच्या दिशांच्या मध्यस्थानी उत्पन्न झाले आहेत; आता त्यांचा उन्नत प्रोच्छ्राय सांगितला जातो।
Verse 30
पूर्वोक्तशृङ्गत्रितयं शतयोजनमुन्नतम् / शतयोजनविस्तारं तेषु लोकास्त्रयो मताः
पूर्वी सांगितलेले तीन शृंग शंभर योजन उंच आहेत व शंभर योजन विस्ताराचे आहेत; त्यांत तीन लोक मानले गेले आहेत।
Verse 31
ब्रह्मलोको विष्णुलोकः शिवलोकस्तथैव च / एतेषां गृहविन्यासान्वक्ष्याम्यवसरान्तरे
ब्रह्मलोक, विष्णुलोक आणि शिवलोक—यांच्या गृहविन्यासाचे वर्णन मी योग्य अवसरांतरे सांगीन।
Verse 32
मध्ये स्थितस्य शृङ्गस्य विस्तारं चोच्छ्रयं शृणु / चतुःशतं योजनानामुच्छ्रितं विस्तृतं तथा
मध्यस्थ शृंगाचा विस्तार व उंची ऐक; तो चारशे योजन उंच आणि तितकाच विस्तृत आहे।
Verse 33
तत्रैव शृङ्गे महति शिल्पिभ्यां श्रीपुरं कृतम् / चतुःशतं योजनानां विस्तृत कुम्भसंभव
हे कुम्भसंभव! त्या महान शृंगावर शिल्पींनी श्रीपुर निर्माण केले; ते चारशे योजन विस्ताराचे आहे।
Verse 34
तत्रायं प्रविभागस्ते प्रविविच्य प्रदर्श्यते / प्राकारः प्रथमः प्रोक्तः कालायसविनिर्मितः
तेथे हा विभाग नीट विचार करून तुला दाखविला जातो। पहिला प्राकार (तटबंदी) काळ्या लोखंडापासून (कालायस) निर्मित सांगितला आहे।
Verse 35
षट्दशाधिकसाहस्रयोजनायतवेष्टनः / चतुर्दिक्षु द्वार्युतश्च चतुर्योजनमुच्छ्रितः
त्याचा वेढा सोळा हजारांहून अधिक योजन विस्ताराचा आहे। चारही दिशांना द्वारे असून तो चार योजन उंच आहे।
Verse 36
शालमूलपरीणाहो योजनायुतमब्धिप / शालाग्रस्य तु गव्यूतेर्नद्धवातायनं पृथक्
हे समुद्रपते! शालद्वाराच्या मुळाचा परिघ दहा योजन आहे। आणि शालाच्या अग्रभागी एक गव्यूतीपर्यंत वेगवेगळे बांधलेले वातायन (झरोके) आहेत।
Verse 37
शालद्वारस्य चौन्नत्यमेकयोजनमाश्रितम् / द्वारेद्वारे कपाटे द्वे गव्यूत्यर्धप्रविस्तरे
शालद्वाराची उंची एक योजन मानली आहे। प्रत्येक द्वारात दोन कपाटे असून त्यांची रुंदी अर्ध गव्यूती आहे।
Verse 38
एकयोजनमुन्नद्धे कालायस विनिर्मिते / उभयोरर्गला चेत्थमर्धक्रोशसमायता
ती (कपाटे) एक योजन उंच असून काळ्या लोखंडापासून (कालायस) बनलेली आहेत। दोन्ही बाजूंची अर्गला (सांकल) अशी अर्ध क्रोश लांबीची आहे।
Verse 39
एवं चतुर्षु द्वारेषु सदृशं परिकीर्तितम् / गोपुरस्य तु संस्थानं कथये कुंभसंभव
अशा रीतीने चारही द्वारांमध्ये समान रचना सांगितली आहे। हे कुंभसंभवा, आता मी गोपुराची मांडणी कथन करतो।
Verse 40
पूर्वोक्तस्य तु शालस्य मूले योजनसंमिते / पार्श्वद्वये योजने द्वे द्वे समादाय निर्मिते
पूर्वोक्त शाळेच्या मुळाशी एक योजन माप आहे; दोन्ही बाजूंना प्रत्येकी दोन-दोन योजन घेऊन निर्मिती केली आहे।
Verse 41
विस्तारमपि तावन्तं संप्राप्तं द्वारगर्भितम् / पार्श्वद्वयं योजने द्वे मध्ये शालस्य योजनम्
त्याचा विस्तारही तितकाच असून त्यात द्वार अंतर्भूत आहे; दोन्ही बाजू दोन-दोन योजन आणि मध्ये शाळेचा एक योजन आहे।
Verse 42
मेलयित्वा पञ्च मुने योजनानि प्रमाणतः / पार्श्वद्वयेन सार्धेन क्रोशयुग्मेन संयुतम्
हे मुने, प्रमाणानुसार पाच योजन एकत्र करून; दोन्ही बाजूं सहित हे दोन क्रोशांच्या युग्माने संयुक्त होते।
Verse 43
मेलयित्वा पञ्चसंख्यायोजनान्यायतस्तथा / एवं प्राकारतस्तत्र गोपुरं रचितं मुने
पाच संख्येचे योजन लांबीमध्येही तसेच एकत्र करून; हे मुने, अशा प्रकारे प्राकाराच्या बाजूने तेथे गोपुर रचले आहे।
Verse 44
तस्माद्गोपुरमूलस्य वेष्टो विंशतियोजनः / उपर्युपरि वेष्टस्य ह्रास एव प्रकीर्त्यते
म्हणून गोपुराच्या मूलभागाचा वेढा वीस योजन सांगितला आहे; आणि वरच्या वरच्या वेढ्याची परिघमर्यादा क्रमशः कमी होत जाते, असे वर्णिले आहे.
Verse 45
गोपुरस्योन्नतिः प्रोक्तापञ्चविंशतियोजना / योजनेयोजने द्वारं सकपाटं मनोहरम्
गोपुराची उंची पंचवीस योजन सांगितली आहे; आणि प्रत्येक योजनेला कपाटांसह मनोहर द्वार आहे असे वर्णिले आहे.
Verse 46
भूमिकाश्चापि तावन्त्यो यथोर्ध्वं ह्राससंयुताः / गोपुराग्रस्य निस्तारो योजनं हि समाश्रितः
तितक्याच भूमिकाही आहेत, ज्या वर जाताना ह्रासयुक्त होत जातात; आणि गोपुराच्या अग्रभागाचा विस्तार एक योजन मानला आहे.
Verse 47
आयामो ऽपि च तावान्वै तत्र त्रिमुकुटं स्मृतम् / मुकुटस्य तु विस्तारः क्रोशमानो घटोद्भव
त्याचा आयामही तितकाच आहे; तेथे त्रिमुकुट असे स्मरण केले आहे. हे घटोद्भव! मुकुटाचा विस्तार एक क्रोश प्रमाण सांगितला आहे.
Verse 48
क्रोशद्वयं समुन्नद्धं ह्रासं गोपुरवन्मुने / मुकुटस्यान्तरे क्षोणी क्रोशार्धेन च संमिता
हे मुने! गोपुराप्रमाणेच ह्रासयुक्त होऊन ते दोन क्रोश उंच उठते; आणि मुकुटांच्या मधली भूमी अर्ध क्रोश मापाची आहे.
Verse 49
मुकुटं पश्चिमे प्राच्यां दक्षिणे द्वारगोपुरे / दक्षोत्तरस्तु मुकुटाः पश्चिमद्वारगोपुरे
पश्चिम द्वार-गोपुरावर मुकुट, तसेच पूर्व दिशेस व दक्षिण द्वार-गोपुरावरही मुकुट स्थापावेत; आणि दक्षिणोत्तर भागातील मुकुट पश्चिम द्वार-गोपुरावर ठेवावेत।
Verse 50
दक्षिणद्वारवत्प्रोक्ता उत्तरद्वाःकिरीटिकाः / पश्चिमद्वारवत्पूर्वद्वारे मुकुटकल्पना
दक्षिण द्वाराप्रमाणेच उत्तर द्वारावर किरीट (मुकुट) सांगितले आहेत; आणि पश्चिम द्वाराप्रमाणे पूर्व द्वारावरही मुकुट-कल्पना करावी।
Verse 51
कालायसाख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने / अन्तरे कांस्यशालस्य पूर्ववद्गोपुरो ऽन्वितः
कालायस नावाच्या शाळेच्या आत, एक मारुत-योजन अंतरावर; आणि कांस्य-शाळेच्या आतही पूर्वीप्रमाणे गोपुरासहित रचना असावी।
Verse 52
शालमूलप्रमाणं च पूर्ववत्परिकीर्तितम् / कांस्यशालो ऽपि पूर्वादिदिक्षु द्वारसमन्विन्तः
शाळेच्या मूल-प्रमाणाचे वर्णनही पूर्वीप्रमाणे केले आहे; आणि कांस्य-शाळाही पूर्व इत्यादी दिशांत द्वारांनी युक्त असावी।
Verse 53
द्वारेद्वारे गोपुराणि पर्वलक्षणभाञ्जि च / कालायसस्य कांस्यस्य योंऽतर्देशः समन्ततः
प्रत्येक द्वारावर पर्व-लक्षणांनी युक्त गोपुर असावेत; आणि कालायस व कांस्य यांच्या मधला अंतर्गत प्रदेश सर्व बाजूंनी (अशा रचनेने) समन्वित असावा।
Verse 54
नानावृक्षमहोद्यानं तत्प्रोक्तं कुम्भसंभव / उद्भिज्जाद्यं यावदस्ति तत्सर्वं तत्र वर्तते
हे कुम्भसम्भवा! ते महोद्यान नानाविध वृक्षांनी युक्त आहे; उद्भिज्जादी जे काही आहे ते सर्व तेथेच वसलेले आहे।
Verse 55
परंसहस्रास्तरवः सदापुष्पाः सदाफलाः / सदापल्लवशोभाढ्याः सदा सौरभसंकुलाः
तेथे सहस्रों श्रेष्ठ वृक्ष आहेत—सदा पुष्पित, सदा फलित; सदा कोवळ्या पल्लवांच्या शोभेने युक्त आणि सदा सुगंधाने परिपूर्ण।
Verse 56
चूताः कङ्कोलका लोध्रा बकुलाः कर्णिकारकाः / शिंशपाश्च शिरीषाश्च देवदारुनमेरवः
तेथे आंबे, कङ्कोलक, लोध्र, बकुळ, कर्णिकार; शिंशपा, शिरीष तसेच देवदारु व मेरुसम वृक्ष आहेत।
Verse 57
पुन्नागा नागभद्राश्च मुचुकुन्दाश्च कट्फलाः / एलालवङ्गास्तक्कोलास्तथा कर्पूरशाखिनः
तेथे पुन्नाग, नागभद्र, मुचुकुंद व कट्फळ; तसेच वेलची, लवंग, तक्कोल आणि कर्पूर-शाखी वृक्ष आहेत।
Verse 58
पीलवः काकतुण्ड्यश्च शालकाश्चासनास्तथा / काञ्चनाराश्च लकुचाः पनसा हिङ्गुलास्तथा
तेथे पीलू, काकतुण्डी, शालक व आसन; कांचनार, लकुच, पनस तसेच हिंगुलही आहेत।
Verse 59
पाटलाश्च फलिन्यश्च जटिल्यो जघनेफलाः / गणिकाश्च कुरण्टाश्च बन्धुजीवाश्च दाडिमाः
पाटला, फलिनी, जटिली व जघनेफळ; तसेच गणिका, कुरंट, बंधुजीव आणि दाडिम (डाळिंब) ही वृक्षेही आहेत.
Verse 60
अश्वकर्णा हस्तिकर्णाश्चांपेयाः कनकद्रुमाः / यूथिकास्तालपर्ण्यश्च तुलस्यश्च सदाफलाः
अश्वकर्ण, हस्तिकर्ण, चांपेया व कनकद्रुम; यूथिका, तालपर्णी, तुळस आणि सदाफळ हीही वृक्षे आहेत.
Verse 61
तालास्तमालहिन्तालखर्जूराः शरबर्बुराः / इक्षवः क्षीरिणश्चैव श्लेष्मान्तकविभीतकाः
ताल, तमाल, हिन्ताल, खर्जूर व शरबर्बुर; तसेच इक्षू (ऊस), क्षीरिण आणि श्लेष्मान्तक-विभीतकही आहेत.
Verse 62
हरीत्क्यस्त्ववाक्पुष्प्यो घोण्टाल्यः स्वर्गपुष्पिकाः / भल्लातकाश्च खदिराः शाखोटाश्चन्दनद्रुमाः
हरीतकी, अवाक्पुष्पी, घोंटाली व स्वर्गपुष्पिका; तसेच भल्लातक, खदिर, शाखोट आणि चंदनवृक्षही आहेत.
Verse 63
कालागुरुद्रुमाः कालस्कन्धाश्चिञ्चा वदास्तथा / उदुंबरार्जुनाश्वत्थाः शमीवृक्षा ध्रुवाद्रुमाः
कालागुरु वृक्ष, कालस्कंध, चिंचा व वद; तसेच उदुंबर, अर्जुन, अश्वत्थ, शमीवृक्ष आणि ध्रुववृक्षही आहेत.
Verse 64
रुचकाः कुटजाः सप्तपर्णाश्च कृतमालकाः / कपित्थास्तिन्तिणी चैवेत्येवमाध्याः सहस्रशः
रुचक, कुटज, सप्तपर्ण व कृतमालक; तसेच कपित्थ व तिन्तिणी—अशा प्रकारचे आद्यादि सहस्रावधी वृक्ष तेथे होते।
Verse 65
नानाऋतुसमाविष्टा देव्याः शृङ्गारहेतवः / नानावृक्षमहोत्सेधा वर्तन्ते वरशाखिनः
नाना ऋतूंनी परिपूर्ण त्या दिव्य वनदेव्या शोभेचे कारण होत्या; विविध वृक्षांच्या महान उंचीने युक्त श्रेष्ठ शाखायुक्त वृक्ष तेथे नांदत होते।
Verse 66
कांस्यशालस्यान्तरोले सप्तयोजनदूरतः / चतुरस्रस्ताम्रशालः सिंधुयोजनमुन्नतः
कांस्य-शालाच्या अंतर्भागात सात योजन अंतरावर चतुरस्र ताम्र-शाल होता; तो एक योजन उंचीचा होता।
Verse 67
अनयोरन्तरक्षोणी प्रोक्ता कल्पकवाटिका / कर्पूरगन्धिभिश्चारुरत्नबीजसमन्वितैः
या दोन्हींच्या मधली भूमी ‘कल्पक-वाटिका’ म्हणून सांगितली आहे; ती कर्पूरगंधी व मनोहर रत्नबीजांनी युक्त होती।
Verse 68
काञ्चनत्वक्सुरुचिरैः फलैस्तैः फलिता द्रुमाः / पीतांबराणि दिव्यानि प्रवालान्येव शाखिषु
सुवर्णवर्ण सालीने शोभणाऱ्या व अतिसुंदर फळांनी ते वृक्ष फळले होते; त्यांच्या फांद्यांवर दिव्य पीतांबर व प्रवाळासारखी शोभा होती।
Verse 69
अमृतं स्यान्मधुरसः पुष्पाणि च विभूषणम् / ईदृशा वहवस्तत्र कल्पवृक्षाः प्रकीर्तिताः
तेथे अमृत मधुररसयुक्त असते आणि पुष्पेच भूषणरूपाने शोभतात; अशा प्रकारचे अनेक कल्पवृक्ष तेथे प्रसिद्ध आहेत.
Verse 70
एषा कक्षा द्वितीया स्यान्कल्पवापीति नामतः / ताम्रशालस्यान्तराले नागशालः प्रकीर्तिताः
ही दुसरी कक्षा ‘कल्पवापी’ या नावाने ओळखली जाते; ताम्रशाळेच्या अंतराळात ‘नागशाळा’ प्रसिद्ध आहे.
Verse 71
अनयोरुभयोस्तिर्यगदेशः स्यात्सप्तयोजनः / तत्र संतानवाटी स्यान्कल्पवापीसमाकृतिः
या दोन्हींचा आडवा प्रदेश सात योजनांचा आहे; तेथे ‘संतानवाटी’ आहे, जी कल्पवापीसारख्या आकाराची आहे.
Verse 72
तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता हरिचन्दनवाटिका / कल्पवाटीसमाकारा फलपुष्पसमाकुला
त्या दोघांच्या मध्येची भूमी ‘हरिचंदनवाटिका’ म्हणून सांगितली आहे; ती कल्पवाटीसारखी, फळे व पुष्पांनी परिपूर्ण आहे.
Verse 73
एषु सर्वेषु शालेषु पूर्ववद्द्वारकल्पनम् / पूर्ववद्गोपुराणां च मुकुटानां च कल्पनम्
या सर्व शाळांमध्ये द्वारांची रचना पूर्वीप्रमाणेच आहे; तसेच गोपुरे व मुकुटांची कल्पनाही पूर्ववतच आहे.
Verse 74
गोपुरद्वारकॢप्तं च द्वारे द्वारे च संमितिः / आरकूटस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः
गोपुरांचे द्वार सुबद्ध होते आणि प्रत्येक द्वारी योग्य माप-मान ठरलेले होते। आरकूटाच्या अंतराळात ते स्थान सात योजन दूर होते।
Verse 75
पञ्चलोहमयः शालः पूर्वशालसमाकृतिः / तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता मन्दारद्रुमवाटिका
पंचधातूंनी निर्मित अशी एक शाळा होती, जी पूर्वशाळेसारख्या आकाराची होती। त्या दोहोंच्या मधली भूमी ‘मंदारवृक्षांची वाटिका’ म्हणून सांगितली आहे।
Verse 76
पञ्चलोहस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः / रौप्यशालस्तु संप्रोक्तः पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतः
पंचलोहशाळेच्या अंतराळात सात योजन दूर रौप्यशाळा सांगितली आहे; ती पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त होती।
Verse 77
तयोर्मध्यमही प्रोक्ता पारिजातद्रुवाटिका / दिव्यामोदसुसंपूर्णा फलपुष्पभरोज्ज्वला
त्या दोहोंच्या मधली भूमी ‘पारिजातवृक्षांची वाटिका’ म्हणून सांगितली आहे; ती दिव्य सुगंधाने परिपूर्ण व फळ-पुष्पांच्या भाराने उजळलेली होती।
Verse 78
रौप्यशालस्यान्तराले सप्तयोजनविस्तरः / हेमशालः प्रकथितः पूर्ववद्द्वारशोभितः
रौप्यशाळेच्या अंतराळात सात योजन विस्ताराची हेमशाळा वर्णिली आहे; ती पूर्वीप्रमाणे द्वारांनी शोभित होती।
Verse 79
तयोर्मध्ये महीप्रोक्ता कदम्बतरुवाटिका / तत्र दिव्या नीपवृक्षा योजनद्वयमुन्नताः
त्या दोघांच्या मध्ये पृथ्वीवर कदंबवृक्षांची एक वाटिका सांगितली आहे। तेथे दिव्य नीपवृक्ष आहेत, जे दोन योजन उंच आहेत।
Verse 80
सदैव मदिरास्पन्दा मेदुरप्रसवोज्ज्वलाः / येभ्यः कादंबरी नाम योगिनी भोगदायिनी
ते सदैव मदिरारसाच्या स्पंदनाने युक्त व घन पुष्पप्रसवाने उजळलेले आहेत; ज्यांच्यापासून ‘कादंबरी’ नावाची योगिनी भोग प्रदान करते।
Verse 81
विशिष्टा मदिरोद्याना मन्त्रिण्याः सततं प्रिया / ते नीपवृक्षाः सुच्छायाः पत्रलाः पल्लवाकुलाः / आमोदलोलभृङ्गालीझङ्कारैः पूरितोदराः
मदिरा-उद्यानातील ते विशेष नीपवृक्ष मंत्रिणीला सदैव प्रिय आहेत। ते सुंदर छायायुक्त, पानांनी दाट, कोवळ्या पल्लवांनी भरलेले; आणि सुगंधावर लोभलेल्या भुंग्यांच्या झंकाराने आतून भरून गेलेले आहेत।
Verse 82
तत्रैव मन्त्रिणीनाथाया मन्दिरं सुमनोहरम् / कदंबवनवाट्यास्तु विदिक्षुज्वलनादितः
तेथेच मंत्रिणीनाथेचे अत्यंत मनोहर मंदिर आहे; आणि कदंबवन-वाटिकेच्या दिशादिशांत अग्नीसारखी दीप्ती पसरलेली आहे।
Verse 83
चत्वारि मन्दिराण्युच्चैः कल्पितान्यादिशिल्पिना / एकैकस्य तु गे७स्य विस्तारः पञ्चयोजनः
आदि-शिल्प्याने चार उंच मंदिरे रचली आहेत। त्या प्रत्येक गृहाचा विस्तार पाच योजन आहे।
Verse 84
पञ्चयोजनमायामः सप्तावरणतः स्थितिः / एवमन्यविदिक्षु स्युस्सर्वत्र प्रियकद्रुमाः / निवासनगरी सेयं श्यामायाः परिकीर्तिता
त्या नगरीचा विस्तार पाच योजन असून ती सात आवरणांनी वेढलेली आहे. इतर दिशांमध्येही सर्वत्र प्रियक वृक्ष आहेत. ही श्यामा देवीची निवास-नगरी म्हणून कीर्तिली आहे.
Verse 85
सेनार्थं नगरी त्वन्या महापद्माटवीस्थले / यदत्रैव गृह तस्या बहुयोजनदूरतः
सेनेच्या प्रयोजनासाठी महापद्म अरण्यप्रदेशात आणखी एक नगरी आहे. परंतु तिचे गृह येथून अनेक योजन दूर आहे.
Verse 86
श्रीदेव्या नित्यसेवा तु मत्रिण्या न घटिष्यते / अतश्चितामणिगृहोपान्ते ऽपि भवनं कृतम् / तस्याः श्रीमन्त्रनाथायाः सुरत्वष्ट्रा मयेन च
श्रीदेवीची नित्यसेवा मत्रिणीकडून खंडित होऊ नये म्हणून चिंतामणि-गृहाच्या उपांतीही एक भवन बांधले गेले. ते तिच्या श्रीमन्त्रनाथासाठी देवत्वष्टा व मय यांनी निर्मिले आहे.
Verse 87
श्रीपुरे मन्त्रेणी देव्या मन्दिरस्य गुणान्बहुन् / वर्णयिष्यति को नाम यो द्विजिह्वासहस्रवान्
श्रीपुरात देवी मत्रिणीच्या मंदिराचे असंख्य गुण कोण वर्णू शकेल? ज्याच्याकडे सहस्र जिह्वा असतील तोच वर्णन करू शकेल.
Verse 88
कादंबरीमदाताम्रनयनाः कलवीणया / गायन्त्यस्तत्र खेलन्ति मान्यमातङ्गकन्यकाः
कादंबरीच्या मदाने ज्यांचे नेत्र तांबूस झाले आहेत, अशा मान्य मातंगकन्या मधुर वीणेच्या सुरांत तेथे गात-खेळत असतात.
Verse 89
अगस्त्य उवाच मातङ्गो नाम कःप्रोक्तस्तस्य कन्याः कथं च ताः / सेवन्ते मन्त्रिणीनाथां सदा मधुमदालसाः
अगस्त्य म्हणाले— ‘मातंग’ हे नाव कोणास म्हणतात? त्याच्या कन्या कोण आणि त्या कशा? त्या सदैव मधुमदाने अलस झालेल्या, मन्त्रिणी-नाथेची सेवा कशी करतात?
Verse 90
हयग्रीव उवाच मतङ्गो नाम तपसामेकराशिस्तपोधनः / महाप्रभावसंपन्नो जगत्सर्जनलंपटः
हयग्रीव म्हणाले— मतंग नावाचा तो तपस्येचा एकमेव राशी, तपोधन होता; महाप्रभावयुक्त आणि जगत्सर्जनात आसक्त होता.
Verse 91
तपः शक्त्यात्तधिया च सर्वत्राज्ञाप्रवर्त्तकः / तस्य पुत्रस्तु मातङ्गो मुद्रिणीं मन्त्रिनायिकाम्
तपःशक्ती व त्या बुद्धीच्या बळावर तो सर्वत्र आज्ञा प्रवर्तविणारा होता. त्याचा पुत्र मातंग, मन्त्रिणी-नायिका मुद्रिणीला…
Verse 92
। घोरैस्तपोभिरत्यर्थं पूरयामास धीरधीः / मतङ्गमुनिपुत्रेण सुचिरं समुपासिता
धीरबुद्धी (मुद्रिणी) ने घोर तपांनी अत्यंत सिद्धी प्राप्त केली. मतंग-मुनीच्या पुत्राने तिला दीर्घकाळ समर्पक रीतीने उपासिले.
Verse 93
मन्त्रिणी कृतसान्निध्या वृणीष्व वरमित्यशात् / सो ऽपिसर्वमुनिश्रेष्ठो मातङ्गस्तपसां निधिः / उवाच तां पुरो दत्तसान्निध्यां श्यामलांबिकाम्
सान्निध्य देणाऱ्या मन्त्रिणीने म्हटले— “वर माग.” तेव्हा तपांचा निधी, सर्व मुनिश्रेष्ठ मातंगाने, समोर सान्निध्य प्रदान करणाऱ्या श्यामलांबिकेला सांगितले.
Verse 94
मातङ्गमहामुनिरुवाच देवी त्वत्स्मृतिमात्रेण सर्वाश्च मम सिद्धयः / जाता एवाणिमाद्यास्ताः सर्वाश्चान्या विभूतयः
मातंग महामुनी म्हणाले—हे देवी! केवळ तुझ्या स्मरणमात्राने माझ्या सर्व सिद्धी प्रकट झाल्या; अणिमा इत्यादी तसेच इतर सर्व विभूतीही उत्पन्न झाल्या।
Verse 95
प्रापणीयन्न मे किञ्चिदस्त्यंबभुवनत्रये / सर्वतः प्राप्तकालस्य भवत्याश्चरितस्मृतेः
हे अंबे! त्रिभुवनात मला मिळवण्यासारखे काहीच उरलेले नाही; कारण तुझ्या अद्भुत चरित्राचे स्मरण होताच सर्वत्र योग्य वेळी सर्व काही मला प्राप्त होते।
Verse 96
अथापि तव सांनिध्यमिदं नो निष्फलं भवेत् / एवं परं प्रार्थये ऽहं तं वरं पूरयांबिके
तरीही तुझे हे सान्निध्य आमच्यासाठी निष्फळ ठरू नये; म्हणून मी परम वर मागतो—हे अंबिके, तो वर पूर्ण कर।
Verse 97
पूर्वं हिमवता सार्थं सौहार्दं परिहासवान् / क्रीडामत्तेन चावाच्यैस्तत्र तेन प्रगल्भितम्
पूर्वी हिमवानासोबत माझे सौहार्द हसत-परिहासाचे होते; पण खेळात मत्त होऊन त्याने तेथे अनुचित वचने बोलून धिटाई केली।
Verse 98
अहङ्गौरीगुरुरिति श्लाघामात्मनि तेनिवान् / तद्वाक्यं मम नैवाभूद्यतस्तत्राधिको गुणः
त्याच्या मनात ‘मी गौरीचा गुरु आहे’ अशी आत्मश्लाघा बसली; पण ते वचन मला मान्य झाले नाही, कारण तेथे त्याहून अधिक गुण होता।
Verse 99
उभयोर्गुणसाम्ये तु मित्रयोरधिके गुणे / एकस्य कारणाज्जाते तत्रान्यस्य स्पृहा भवेत्
दोन्ही मित्रांचे गुण समान असतील तर ठीक; पण एकाच्या ठायी एखादा अधिक गुण उत्पन्न झाला, तर त्या कारणाने दुसऱ्याच्या मनातही तशीच स्पृहा निर्माण होते।
Verse 100
गौरीगुरुत्वश्लाघार्थं प्राप्तकामो ऽप्यहं तपः / कृतवान्मन्त्रिणीनाथे तत्त्वंमत्तनया भव
गौरीच्या गुरुत्व-गरिमेची स्तुती व्हावी म्हणून, इच्छा पूर्ण झाली तरी मी तप केले. हे मन्त्रिणीनाथ, तू खरोखर माझी कन्या हो।
Verse 101
यतो मन्नामविख्याता भविष्यसि न संशयः / इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा मातङ्गस्य महामुनेः / तथास्त्विति तिरोघत् स च प्रीतो ऽभवन्मुनिः
‘तू माझ्या नावानेच विख्यात होशील, यात संशय नाही’—महामुनी मातंगांचे हे वचन ऐकून तो ‘तथास्तु’ म्हणाला व अंतर्धान पावला; आणि मुनि प्रसन्न झाले।
Verse 102
मातङ्गस्य महर्षेस्तु तस्य स्वप्ने तदा मुदा / तापिच्छमञ्जरीमेकां ददौ कर्णावतंसतः
तेव्हा महर्षि मातंगांच्या स्वप्नात आनंदाने, कानात घालण्याच्या अलंकारासाठी तापिच्छाची एक मंजिरी दिली।
Verse 103
तत्स्वप्नस्य प्रभावेण मातङ्गस्य सधर्मिणी / नाम्ना सिद्धिमती गर्भे लघुश्यामामधारयत्
त्या स्वप्नाच्या प्रभावाने मातंगांची सहधर्मिणी ‘सिद्धिमती’ हिने गर्भात ‘लघुश्यामा’ला धारण केले।
Verse 104
तत एव समुत्पन्ना मातङ्गी तेन कीर्तिताः / लघुश्यामेति सा प्रोक्त श्यामा यन्मूलकन्दभूः
त्याच्यापासूनच उत्पन्न झाल्यामुळे ती ‘मातङ्गी’ म्हणून कीर्तित झाली। तिला ‘लघुश्यामा’ असे म्हटले; कारण ती श्यामा-मूलकंदातून प्रकट झाली।
Verse 105
मातङ्गकन्यका हृद्याः कोटीनामपि कोटिशः / लघुश्यामा महाश्यामामातङ्गी वृन्दसंयुताः / अङ्गशक्तित्वमापन्नाः सेवन्ते प्रियकप्रियाम्
मातङ्गाच्या हृदयंगम कन्या कोट्यवधी, कोट्यांच्या कोट्या आहेत। लघुश्यामा, महाश्यामा व मातङ्गी—वृंदांसह—अङ्गशक्ती प्राप्त करून प्रियकप्रिय देवीची सेवा करतात।
Verse 106
इति मातङ्गकन्यानामुत्पत्तिः कुंभसंभव / कथिताः सप्तकक्षाश्च शाला लोहादिनिर्मिताः
हे कुंभसम्भव! अशा प्रकारे मातङ्ग-कन्यांची उत्पत्ती सांगितली. तसेच लोखंड इत्यादींनी निर्मित सात कक्षांच्या शाळाही वर्णिल्या.
Frequently Asked Questions
The sampled portion is not a vaṃśa-catalogue chapter; its organizing data is spatial-theological rather than dynastic—focusing on the authorization of Śrīpura/Śrīnagarī and the divine artisan lineage of function (Viśvakarman/Maya) rather than royal descent lists.
The passage foregrounds architectural and kṣetra-based mapping (ṣoḍaśīkṣetra and corresponding Śrīnagarīs) and includes Agastya’s request for measurements (pramāṇa) and color (varṇa); detailed numeric measures are implied as part of the full chapter’s descriptive agenda, even if not present in the excerpted verses.
The key esoteric motif here is not a single named yantra but the ṣoḍaśī framework: Lalitā’s “sixteenfold” differentiation is mapped onto sixteen kṣetras and cities, expressing Śākta emanation theology as a spatial grid—divine protection becomes a distributed sacred topology (abodes/cities) rather than only a battlefield victory over Bhaṇḍa.