Adhyaya 23
दुर्मद-कुरण्ड-वधः (The Slaying of Durmada and Kuraṇḍa) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
या अध्यायात हयग्रीव–अगस्त्य संवादाच्या चौकटीत ललितोपाख्यानातील युद्धकथा पुढे चालू राहते. अश्वारूढ हल्ल्याने कुरण्डा जोरात परतवला जातो आणि दैत्यछावणी हादरते. तेव्हा भण्ड अभूतपूर्व संकटावर विलाप करून हे ‘मायाविनी’ ललिता-शक्तीच्या अद्भुत मायाशक्तीमुळे घडले असे मानतो. तो करङ्क इत्यादी सेनापतींसह अक्षौहिणी-प्रमाण प्रचंड सेना उतरवण्याची आज्ञा देतो. कुटिलाक्ष दूतासारखा सेनापतींना बोलावतो; ते क्रोधाने जणू अग्नीत प्रवेश करावा तसे धाव घेतात. धुळीने जगन्मंडल झाकले जाते, ध्वज धुळीच्या समुद्रात माशांसारखे हालतात, रणनाद दिशांना व दिग्गजांनाही अस्वस्थ करतो—अशा विश्वव्यापी संग्रामात शक्तीचा प्रभाव दैत्यांचा गर्व मोडतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दुर्मदकुरण्डवधो नाम द्वाविंशो ऽध्यायः अथाश्वरूढया क्षिप्ते कुरण्डे भण्डदानवः / कुटिलाक्षमिदं प्रोचे पुनरेव युयुत्सया
अशा रीतीने श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागातील हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘दुर्मद-कुरण्डवध’ नावाचा बाविसावा अध्याय. पुढे अश्वारूढेने कुरण्डाला क्षिप्त केल्यावर भण्ड दानवाने पुन्हा युद्धेच्छेने कुटिलाक्षास हे वचन सांगितले।
Verse 2
स्वप्ने ऽपि यन्न संभाव्यं यन्न श्रुतमितः पुरा / यच्च नो शङ्कितं चित्ते तदेतत्कष्टमागतम्
जे स्वप्नातही अशक्य, जे पूर्वी कधी ऐकिवात नव्हते, आणि ज्याची मनात शंका देखील नव्हती—तेच हे कठोर संकट येऊन ठेपले आहे।
Verse 3
कुरण्डदुर्मदौ सत्त्वशालिनौ भ्रातरौ हितौ / दुष्टदास्याः प्रभावो ऽयं मायाविन्या महत्तरः
कुरण्ड आणि दुर्मद हे दोघेही सत्त्वशाली, हितकारी बंधू होते; पण त्या दुष्ट दासी मायाविनीचा हा प्रभाव अत्यंत प्रबळ आहे।
Verse 4
इतः परं करङ्कादीन्पञ्चसेनाधिनायकान् / शतमक्षौहिणीनां च प्रस्थापय रणाङ्गणे
आता करङ्क आदी पाच सेनाधिनायकांना आणि शंभर अक्षौहिणी सैन्यालाही रणांगणात पाठवा।
Verse 5
ते युद्धदुर्मदाः शूराः संग्रामेषु तनुत्यजः / सर्वथैव विजेष्यन्ते दुर्विदग्धविलासिनीम्
युद्धमदाने उन्मत्त ते शूर, रणांगणी देहत्यागास सिद्ध; सर्वथा त्या दुष्ट-चतुर विलासिनीवर ते निश्चयाने विजय मिळवतील।
Verse 6
इति भण्डवचः श्रुत्वा भृशं चत्वरयान्वितः / कुटिलाक्षः करङ्कादीनाजुहाव चमूपतीन्
असे भण्डाचे वचन ऐकून, अत्यंत क्रोधाने भरून, कुटिलाक्षाने करंक आदी सेनापतींना बोलावून घेतले।
Verse 7
ते स्वामिनं नमस्कृत्य कुटिलाक्षेण देशिताः / अग्नौ प्रविष्णव इव क्रोधान्धा निर्ययुः पुरात्
ते स्वामीस नमस्कार करून, कुटिलाक्षाच्या आज्ञेने, क्रोधाने आंधळे होऊन, जणू अग्नीत शिरणाऱ्यासारखे, नगरातून बाहेर पडले।
Verse 8
तेषां प्रयाणनिःसाणरणितं भृशदुःसहम् / आकर्ण्य दिग्गजास्तूर्णं शीर्णकर्णा जुघूर्णिरे
त्यांच्या प्रस्थानाच्या नगाऱ्यांचा घनघोर निनाद अत्यंत असह्य होता; तो ऐकून दिग्गज त्वरितच, जणू कान फाटल्यासारखे, व्याकुळ होऊन फिरू लागले।
Verse 9
शतमक्षौहिणीनां च प्राचलत्केतुमालकम् / उत्तरङ्गतुरङ्गादि बभौ मत्तमतङ्गजम्
शंभर अक्षौहिणींचा केतुमालक पुढे सरकला; उत्तर रांगेत घोडे इत्यादी आणि उन्मत्त गजराज शोभून दिसत होते।
Verse 10
ह्रेषमाणहयाकीर्णं क्रन्दद्भटकुलोद्भवम् / बृंहमाणगजं गर्जद्रथयक्रं चचाल तत्
हिणहिणणाऱ्या घोड्यांनी भरलेले, आक्रोश करणाऱ्या योद्ध्यांच्या समूहातून उठलेले, चिंघाडणाऱ्या गजांनी व गर्जणाऱ्या रथचक्रांनी ते सैन्य थरथरले।
Verse 11
चक्रनेमिहतक्षोणीरेणुक्षपितरोचिषा / बभूवे तुहिनासारच्छन्नेनेव विवस्वता
रथचक्रांच्या नेम्यांनी फाडलेल्या भूमीची धूळ सूर्याची प्रभा झाकू लागली; जणू विवस्वान हिमवृष्टीने आच्छादित झाला।
Verse 12
धूलीमयमिवाशेषमभवद्विश्वमण्डलम् / क्वचिच्छब्दमयं चैव निःसाणकठिनस्वनैः
संपूर्ण विश्वमंडल जणू धुळीने व्यापले; आणि कुठेकुठे निःसाणांच्या कठोर निनादाने ते शब्दमय झाले।
Verse 13
उद्भूतैर्धूलिकाजालैराक्रान्ता दैत्यसैनिकाः / इयत्तयातः सेनायाः संख्यापि परिभाविता
उठलेल्या धुळीच्या जाळ्यांनी दैत्यसेना आक्रांत झाली; सैन्य किती—ही संख्याही जणू झाकली जाऊन अस्पष्ट झाली।
Verse 14
ध्वजा बहुविधाकारा मीनव्यालादिचित्रिताः / प्रचेलुर्धूलिकाजाले मत्स्या इव महोदधौ
अनेक प्रकारच्या, मीन-व्यालादी चित्रांनी सजलेल्या ध्वजा धुळीच्या जाळ्यात अशा हलू लागल्या, जशा महोदधीत मासे।
Verse 15
तानापतत आलोक्य ललितासैनिकं प्रति / वित्रेसुरमराः सर्वे शक्तीनां भङ्गशङ्कया
ते ललितेच्या सैन्याकडे झेपावताना पाहून, शक्तींचा भंग होईल या शंकेने सर्व देव भयभीत झाले।
Verse 16
ते करङ्कमुखाः पञ्च सेनापतय उद्धताः / सर्पिणीं नाम समरे मायां चक्रुर्महीयसीम्
ते करंकमुख नावाचे पाच उद्धट सेनापती रणात ‘सर्पिणी’ नावाची महान माया निर्माण करू लागले।
Verse 17
तैः समुत्पतिता दुष्टा सर्पिणी रमशांबरी / धूम्रवर्णा च धूम्रोष्ठी धूम्रवर्मपयोधरा
त्यांनी उभी केलेली ती दुष्टा सर्पिणी ‘रमशांबरी’—धुरकट वर्णाची, धुरकट ओठांची आणि धुरकट कवचासारख्या स्तनांची होती।
Verse 18
महोदधिरिवात्यन्तं गंभीरकुहरोदरी / पुरश्चचाल शक्तीनान्त्रासयन्ती मनो रणे
महासागरासारखी अत्यंत गंभीर गुहेसारख्या उदराची ती, रणात शक्तींचे मन भयभीत करीत पुढे सरकली।
Verse 19
कद्रूरिवापरा दुष्टा बहुसर्पविभूषणा / सर्पाणामुद्भवस्थानं मायामयशरीरिणाम्
ती दुसऱ्या कद्रूसारखी दुष्टा, अनेक सर्पांनी अलंकृत; मायामय देहधारी सर्पांचे उत्पत्तिस्थान होती।
Verse 20
सेनापतीनां नासीरे वेल्लयन्तीमहीतले / वेल्लितं बहुधा चक्रे घोरारावविराविणी
सेनापतींच्या छावणीत ती घोर गर्जना करीत भूमितलावर डोलत गेली; तिने अनेक प्रकारे सर्वांना व्याकुळ केले।
Verse 21
तथैव मायया पूर्वं ते ऽसुरेद्रा व्यजीजयन् / करङ्काद्या दुरात्मानः पञ्चपञ्चत्त्वकामुकाः
तसेच पूर्वी मायाबळाने त्या असुरेंद्रांनी विजय मिळविला; करंक आदी दुरात्मे पाच-पाच तत्त्वांच्या भोगास आसक्त होते।
Verse 22
अथ प्रववृते युद्धं शक्तीनाममरद्रुहाम् / अन्योन्यवीरभाषाभिः प्रोत्साहितघनक्रुधाम्
मग देवद्रोही शक्तींचे युद्ध सुरू झाले; परस्पर वीरवचनांनी उत्तेजित होऊन ते घन क्रोधाने पेटले।
Verse 23
अत्यन्तसंकुलतया न विज्ञातपरस्पराः / शक्तयो दानवश्चैव प्रजहुः शस्त्रपाणयः
अतिशय गोंधळामुळे ते एकमेकांना ओळखू शकले नाहीत; शस्त्रधारी शक्ती आणि दानव परस्परांवर तुटून पडले।
Verse 24
अन्योन्यशस्त्रसंघट्टसमुत्थितहुताशने / प्रवृत्तविशिखस्रोतःप्रच्छन्नहरिदन्तरे
परस्पर शस्त्रांच्या धडकेतून अग्नी प्रज्वलित झाला; बाणांचे प्रवाह सुटले आणि दिशांमधील अवकाश झाकले गेले।
Verse 25
बहुरक्तनदीपूरह्रियमाणमतङ्गजे / मांसकर्दमनिर्मग्ननिष्पन्दरथमण्डले
अनेक रक्तनद्यांच्या पूरात वाहून जाणाऱ्या गजराजासारखे, मांसकर्दमात रुतलेले ते रथमंडल निश्चल झाले।
Verse 26
विकीर्णकेशशैवालविलसद्रक्तनिर्झरे / अतिनिष्ठुरविध्वंसि सिंहनादभयङ्करे
विखुरलेल्या केसांसारख्या शैवालांनी युक्त, रक्तनिर्झरांनी झळाळणारे, अत्यंत निष्ठुर विध्वंस करणारे व सिंहनादासारखे भयङ्कर होते।
Verse 27
रजो ऽन्धकारतु मुले राक्षसीतृप्तिदायिनि / शस्त्रीशरणिविच्छिन्नदैत्यकण्ठोत्थितासृजि
रज व अंधकाराच्या घोर गदारोळात, राक्षसींना तृप्त करणाऱ्या, शस्त्रप्रहाराने छिन्न झालेल्या दैत्यकंठांतून उसळलेल्या रक्ताने रणभूमी भरून गेली।
Verse 28
प्रवृत्ते घोरसंग्रामे शक्तीनां च सुरद्विषाम् / अथस्वबलमादाय पञ्चभिः प्रेरिता सती / सर्पिणी बहुधा सर्पान्विससर्ज शरीरतः
शक्तींचा व सुरद्वेष्ट्यांचा घोर संग्राम सुरू होताच, पाचांनी प्रेरित ती सती आपले बल घेऊन, सर्पिणी होऊन देहातून अनेक सर्प सोडू लागली।
Verse 29
तक्षकर्केटकसमा वासुकिप्रमुखत्विषः / नानाविधवपुर्वर्णा नानादृष्टिभयङ्कराः
ते तक्षक व कर्कोटकासारखे, वासुकीप्रमुख नागांसारखी दीप्ती असलेले, नानाविध देहवर्णांचे व विविध दृष्टीने भयङ्कर होते।
Verse 30
नानाविधविषज्वालानिर्दग्धभुवनत्रयाः / दारदं वत्सनाभं च कालकूटमथापरम्
नानाविध विषज्वाळांनी ज्यांनी त्रिभुवन जळून गेले—ते दारद, वत्सनाभ आणि पुढे दुसरे कालकूट असे विष होते।
Verse 31
सौराष्ट्रं च विषं घोरं ब्रह्मपुत्रमथापरम् / प्रतिपन्नं शौक्लिकेयमन्यान्यपि विषाणि च
सौराष्ट्र नावाचे घोर विष, तसेच ब्रह्मपुत्र नावाचे दुसरे; शौक्लिकेय म्हणून प्रसिद्ध विष आणि इतरही अनेक विषे प्रकट झाली।
Verse 32
व्यालैः स्वकीयवदनैर्विलोलरसनाद्वयैः / विकिरन्तः शक्तिसैन्ये विसम्रुः सर्पिणीतनोः
आपापल्या मुखांनी, दोन चंचल जिभा असलेले ते व्याल शक्तिसैन्यावर विष उधळीत सर्पिणीच्या देहातून सर्वत्र पसरले।
Verse 33
धूम्रवर्णा द्विवदना सर्पा अतिभयङ्कराः / सर्पिण्या नयनद्वन्द्वा दुत्थिताः क्रोधदीपिताः
धुरकट रंगाचे, द्विमुखी, अतिभयंकर सर्प—सर्पिणीच्या दोन्ही डोळ्यांतून उठून उभे राहिले, क्रोधाने प्रज्वलित।
Verse 34
पीतवर्णास्त्रिफणका दंष्ट्राभिर्विकटाननाः / सर्पिण्याः कर्णकुहरादुत्थिताः सर्पकोटयः
पिवळ्या रंगाचे, त्रिफणी, दाढांनी विकराळ मुख असलेले—सर्पिणीच्या कानांच्या गुहेतून सर्पांचे कोटीकोटी समूह उठून आले।
Verse 35
अग्रेपुच्छे च वदनं धारयन्तः फणान्वितम् / आस्यादा नीलवपुषः सर्पिण्याः फणिनो ऽभवन्
अग्र-पुच्छावर फणयुक्त मुख धारण करून, नीलवर्ण सर्पिणीच्या मुखातून अनेक फणिधर नाग प्रकट झाले।
Verse 36
अन्यैश्च बलवर्णाश्च चतुर्वक्त्राश्चतुष्पदाः / नासिकाविवरात्तस्या उद्गता उग्ररोचिषः
तसेच इतर बलवान, विविध वर्णांचे, चार मुख व चार पाय असलेले प्राणी तिच्या नासिकाछिद्रांतून उग्र तेजाने बाहेर आले।
Verse 37
लंबमानमहाचर्मावृत्तस्थूलपयोधरात् / नाभिकुण्डाच्च बहवो रक्तवर्णा भयानकाः
लटकणाऱ्या महाचर्माने आच्छादित स्थूल स्तनभागातून आणि नाभिकुंडातूनही अनेक रक्तवर्ण, भयानक प्राणी उत्पन्न झाले।
Verse 38
हलाहलं वहन्तश्च प्रोत्थिताः पन्नगाधिपाः / विदशन्तः शक्तिसेनां दहन्तो विषवह्निभिः
हलाहल विष वाहून आणणारे नागाधिपती उभे राहिले; ते शक्तिसेनाला दंश करून विषाग्नीने जाळू लागले।
Verse 39
बध्नन्तो भोगपाशैश्च निघ्नन्तः फणमण्डलैः / अत्यन्तमाकुलां चक्रुर्ललितेशीचमूममी
ते भोगपाशांनी बांधीत आणि फणमंडलांनी घायाळ करीत, ललितेशीची ती सेना अत्यंत व्याकुळ करून टाकली।
Verse 40
खण्ड्यमाना अपि मुहुः शक्तीनां शस्त्रकोटिभिः
शक्तींच्या कोट्यवधी शस्त्रांनी वारंवार छिन्नभिन्न केले तरीही ते पुन्हा पुन्हा तग धरून राहिले।
Verse 41
उपर्युपरि वर्धन्ते सपिण्डप्रविसर्पिणः / नश्यन्ति बहवः सर्पा जायन्ते चापरे पुनः
ते पिंडांत शिरून वरवर वाढत जातात; अनेक सर्प नष्ट होतात आणि पुन्हा इतर सर्प उत्पन्न होतात।
Verse 42
एकस्य नाशसमये बहवो ऽन्ये समुत्थिताः / मूलभूता यतो दुष्टा सर्पिणी न विनश्यति
एकाचा नाश होताच अनेक इतर उभे राहतात; कारण मूळरूपाने ती दुष्टा सर्पिणी नष्ट होत नाही।
Verse 43
अतस्तत्कृतसर्पाणां नाशे सर्पान्तरोद्भवः / ततश्चशक्तिसैन्यानां शरीराणि विषानलैः
म्हणून त्यांच्या निर्माण केलेल्या सर्पांचा नाश होताच दुसऱ्या सर्पांचा उद्भव होतो; तेव्हा शक्तिसैन्यांची शरीरे विषरूपी अग्नीने जळू लागली।
Verse 44
दह्यमानानि दुःखेन विप्लुतान्यभवन्रणे / किङ्कर्तव्यविमूढेषु शक्तिचक्रेषु भोगिभिः
रणात दुःखाने जळत असलेली शरीरे व्याकुळ झाली; भोगींनी (सर्पांनी) शक्तिचक्रांना कर्तव्यविमूढ केले।
Verse 45
पराक्रमं बहुविधं चक्रुस्ते पञ्च दानवाः / करीन्द्री गर्दभशतैर्युक्तं स्यन्दनमास्थितः
त्या पाच दानवांनी अनेक प्रकारचे पराक्रम केले. हत्तीणी व शंभर गाढवांनी युक्त अशा रथावर तो आरूढ झाला.
Verse 46
चक्रेण तीक्ष्णधारेण शक्तिसेनाममर्दयत् / वज्रदन्ताभिधश्चान्यो भण्डदैत्यचमूपतिः
तीक्ष्ण धार असलेल्या चक्राने त्याने शक्तिसेनास चिरडून टाकले. आणि दुसरा ‘वज्रदंत’ नावाचा भण्ड दैत्यांचा सेनापती होता.
Verse 47
वज्रबाणाभिघातेन होष्ट्रतो हि रणं व्यधात् / अथ वज्रमुखश्चैव चक्रिवन्तं महत्तरम्
वज्रबाणाच्या प्रहाराने त्याने रणांगणात घोर युद्ध माजविले. मग वज्रमुखही त्या महान चक्रधारीवर धावून गेला.
Verse 48
आरुह्य कुन्तधाराभिः शक्तिचक्रममर्दयत् / वज्रदन्ताभिधानो ऽन्यश्चमूनामधिपो बली
कुंतधारांवर आरूढ होऊन त्याने शक्तिचक्रास मर्दित केले. आणि दुसरा ‘वज्रदंत’ नावाचा बलवान सैन्यांचा अधिपती होता.
Verse 49
गृध्रयुग्मरथारूढः प्रजहार शिलीमुखैः / तैः सेनापतिभिर्दुष्टैः प्रोत्साहितमथाहवे
गृध्रयुग्माने युक्त रथावर आरूढ होऊन त्याने शिलीमुख बाणांनी प्रहार केला. मग त्या दुष्ट सेनापतींनी त्याला युद्धात अधिकच उत्तेजित केले.
Verse 50
शतमक्षौहिणीनां च निपपातैकहेलया / सर्पिणी च दुराचारा बहुमायापरिग्रहा
एकाच खेळकर झटक्यात शंभर अक्षौहिणींचे सैन्य कोसळले; ती सर्पिणी दुराचारी होती व अनेक मायांचा आश्रय घेणारी होती.
Verse 51
क्षणेक्षणे कोटिसंख्यान्विससर्ज फणाधरान् / तथा विकलितं सैन्यमवलोक्य रुषाकुला
क्षणोक्षणी ती कोट्यवधी फणाधर सर्प सोडू लागली; आणि असे विकल झालेले सैन्य पाहून ती क्रोधाने व्याकुळ झाली.
Verse 52
नकुली गरुडारूढा सा पपात रणाजिरे / प्रतप्तकनकप्रख्या ललितातालुसम्भवा
गरुडावर आरूढ झालेली नकुली रणांगणात उतरली; ती तप्त सुवर्णासारखी तेजस्वी, कोमल तालूतून उद्भवलेल्या मधुर वाणीप्रमाणे होती.
Verse 53
समस्तवाङ्मयाकारा दन्तैर्वज्रमयैर्युता / सर्पिण्यभिमुखं तत्र विससर्ज निजं बलम्
समस्त वाङ्मयस्वरूप, वज्रासारख्या दातांनी युक्त अशा तिने तेथे सर्पिणीसमोर आपले बळ सोडले.
Verse 54
तयाधिष्ठिततुङ्गांसः पक्षविक्षिप्तभूधरः / गरुडः प्राचलद्युद्धे सुमेरुरिव जङ्गमः
तिच्या अधिष्ठानाने गरुडाचे उंच खांदे दृढ झाले; पंखांच्या झटक्याने पर्वत उडाले, आणि तो युद्धात पुढे सरकला—जणू चालता सुमेरुच.
Verse 55
सर्पिणीमायया जातान्सर्पान्दृष्ट्वा भयानकान् / क्रोधरक्तेक्षणं व्यात्तं नकुली विदधे मुखम्
सर्पिणीच्या मायेतून उत्पन्न झालेले भयानक सर्प पाहून नकुली देवीने क्रोधाने रक्तवर्ण नेत्र करून मुख उघडले।
Verse 56
अथ श्रीनकुलीदेव्या द्वात्रिंशद्दन्तकोटयः / द्वात्रिंशत्कोटयो जाता नकुलाः कनकप्रभाः
मग श्री नकुली देवीच्या बत्तीस कोटी दातांपासून बत्तीस कोटी सुवर्णप्रभ नकुल उत्पन्न झाले।
Verse 57
इतस्ततः खण्डयन्तः सर्पिणीसर्पमण्डलम् / निजदंष्ट्राविमर्देन नाशयन्तश्च तद्विषम् / व्यभ्रमन्समरे घोरे विषघ्नाः स्वर्णबभ्रवः
ते सुवर्णवर्ण बभ्रु नकुल घोर संग्रामात इकडे-तिकडे फिरत सर्पिणीचा सर्पसमूह तुकडे-तुकडे करू लागले आणि आपल्या दंष्ट्रांच्या घर्षणाने त्यांचे विषही नष्ट करू लागले।
Verse 58
उत्कर्णाः क्रोध सम्पर्काद्धूनिताशेषलोमकाः / उत्फुल्ला नकुला व्यात्तवदना व्यदशन्नहीन्
क्रोधाच्या आवेशाने त्यांचे कान ताठ झाले, सर्व लोम थरथरले; फुगून, मुख उघडून नकुलांनी सर्पांना चावू लागले।
Verse 59
एकैकमायासर्पस्य बभ्रुरेकैक उद्गतः / तीक्ष्णदन्तनिपातेन खण्डयामास विग्रहम्
मायासर्पाच्या प्रत्येकाच्या समोर एक-एक बभ्रु नकुल पुढे आला आणि तीक्ष्ण दातांच्या प्रहाराने त्याचे शरीर तुकडे केले।
Verse 60
भोगिभोगसृतै रक्तैः सृक्किणी शोणतां गते / लिहन्तो नकुला जिह्वापल्लवैः पुप्लुवुर्मृधे
सर्पांच्या भोगांतून सांडलेल्या रक्ताने त्यांच्या गालांवर लालिमा चढली; रणात नकुल जिभेच्या पल्लवांनी चाटत चाटत उड्या मारून झुंजले।
Verse 61
नकुलैर्दश्यमानानामत्यन्तचटुलं वपुः / मुहुः कुण्डलितैर्भोगैः पन्नगानां व्यचेष्टत
नकुलांनी दंश केलेल्या सर्पांचे शरीर अतिशय चपळ झाले; ते वारंवार कुंडलित भोग गुंडाळीत तडफडू लागले।
Verse 62
नकुलावलिदष्टानां नष्टासूनां फणाभृताम् / फणाभरसमुत्कीर्णा मणयो व्यरुचन्रणे
नकुलांच्या रांगेने दंश केलेल्या, प्राणहीन झालेल्या फणिधरांच्या फण्यांच्या भारातून उचंबळून निघालेले मणी रणात झळाळले।
Verse 63
नकुलाघातसंशीर्णफणाचक्रैर्विनिर्गतैः / फणयस्तन्महाद्रोहवह्विज्वाला इवाबभुः
नकुलांच्या घाताने चुरडलेल्या फणचक्रांतून बाहेर पडलेले फण जणू त्या महाद्रोहाच्या अग्निज्वाळा असल्याप्रमाणे भासले।
Verse 64
एवंप्रकारतो बभ्रुमण्डलैरवखण्डिते / मायामये सर्पजाले सर्पिणी कोपमादधे
अशा प्रकारे बभ्रु-नकुलांच्या मंडळ्यांनी खंडित झालेल्या त्या मायामय सर्पजाळाकडे पाहून सर्पिणीने क्रोध धारण केला।
Verse 65
तया सह महद्युद्धं कृत्वा सा नकुलेश्वरी / गारुडास्त्रमतिक्रूरं समाधत्त शिलीमुखे
तिच्याशी महायुद्ध करून त्या नकुलेश्वरीने शिलीमुख बाणावर अत्यंत क्रूर गारुडास्त्र संधान केले।
Verse 66
तद्गारुडास्त्रमुद्दामज्वालादीपितदिङ्मुखम् / प्रविश्य सर्पिणीदेहं सर्पमायां व्यशोषयत्
ते गारुडास्त्र प्रचंड ज्वाळांनी दिशांना उजळवीत सर्पिणीच्या देहात शिरले आणि सर्पमाया शोषून टाकली।
Verse 67
मायाशक्तोर्विनाशेन सर्पिणी विलयं गता / क्रोधं च तद्विनाशेन प्राप्ताः पञ्च चमूवराः
मायाशक्तीचा नाश होताच सर्पिणी लयास गेली; आणि तिच्या विनाशाने पाचही श्रेष्ठ सेनापती क्रोधाने पेटले।
Verse 68
यद्बलेन सुरान्सर्वान्सेनान्यस्ते ऽवमेनिरे / सा सर्पिणी कथाशेषं नीता नकुलवीर्यतः
जिच्या बळावर त्या सेनानायकांनी सर्व देवांनाही तुच्छ मानले होते, ती सर्पिणी नकुलाच्या पराक्रमाने कथाशेष झाली।
Verse 69
अतःस्वबलनाशेन भृशं क्रुद्धाश्चमूचराः / एकोद्यमेन शस्त्रौघैर्नकुलीं तामवाकिरन्
म्हणून आपल्या बळाचा नाश झाल्याने ते सेनापती अत्यंत क्रुद्ध झाले आणि एकत्र उद्यत होऊन शस्त्रवृष्टीने त्या नकुलीला झाकून टाकू लागले।
Verse 70
एकैव सा तार्क्ष्यरथा पञ्चभिः पृतनेश्वरी / लघुहस्ततया युद्धे चक्रे वै शस्त्रवर्षिणी
ती एकटीच गरुड-रथावर आरूढ होऊन पाचही सेनाधीशांशी युद्धात लघुहस्ततेने शस्त्रांची वर्षा करू लागली।
Verse 71
पट्टिशैर्मुसलैश्चैव भिन्दिपालैः सहस्रशः / वज्रसारमयैर्दन्तैर्व्यदशन्मर्म सीमसु
हजारो पट्टिश, मुसळे व भिंदिपालांसह, वज्रसारासारख्या दातांनी त्यांनी शत्रूंच्या मर्मस्थानी घाव घालून फाडून टाकले।
Verse 72
ततो हाहारुतं घोरं कुर्वाणा दैत्यकिङ्कराः / उदग्रदंशनकुलैर्नकुलैराकुलीकृताः
मग दैत्यांचे सेवक भयंकर हाहाकार करू लागले; तीक्ष्णदंत नकलांनी त्यांना व्याकुळ करून टाकले।
Verse 73
उत्पत्य गगनात्केचिद्घोरचीत्कार कारिणः / देशन्तस्तद्द्विषां सैन्य सकुलाः प्रज्वलक्रुधः
काही जण आकाशात उडी मारून भयंकर किंकाळ्या फोडू लागले; जळत्या क्रोधाने ते शत्रुसैन्याला कुलासकट फाडून टाकू लागले।
Verse 74
कर्णेषु दष्ट्वा नासायामन्ये दष्टाः शिरस्तटे / पृष्ठतो प्यदशन्केचिदा गत्य व्याकृतक्रियाः
काहींनी कानांत चावा घेतला, काहींनी नाकात; काहींनी शिरोभागी दंश केला, तर काही मागून येऊन विचित्र रीतीने चावू लागले।
Verse 75
विकलाश्छिन्नवर्माणो भयविस्रस्तशस्त्रिकाः / नकुलैरभिभूतास्ते न्यपतन्नमरद्रुहः
ज्यांची कवचे छिन्न झाली व भयाने शस्त्रे गळून पडली, असे देवद्रोही शत्रू नकुलांनी पराभूत होऊन भूमीवर कोसळले।
Verse 76
केचित्प्रविश्यनकुला व्यात्तान्यास्यानि वैरिणाम् / भोगिभोगानि वाकृष्य व्यदशन्रसनातलम्
काही नकुल शत्रूंच्या उघड्या तोंडात शिरले; सर्पांचे फणे ओढून त्यांनी जिभेचा तळ दातांनी चावून फाडला।
Verse 77
अन्ये कर्णेषु नकुलाः प्राविशन्देववैरिणाम् / सूक्ष्मरूपा विशन्तिस्म नानारन्ध्राणि बभ्रवः
इतर नकुल देववैर्यांच्या कानांत शिरले; ते तपकिरी नकुल सूक्ष्म रूप धारण करून अनेक छिद्रांत प्रवेश करीत।
Verse 78
इति तैरभिभूतानि नकुलैरवलोकयन् / निजसैन्यानि दीनानि करङ्कः कोपमास्थितः
अशा रीतीने नकुलांनी पराभूत झालेली आपली दीन सेना पाहून करंक क्रोधाने पेटला।
Verse 79
अन्ये ऽपि च चमूनाथा लघुहस्ता महाबलाः
इतरही काही सेनानायक होते, जे चपळहस्त व महाबलवान होते. (पद अपूर्ण)
Verse 80
प्रतिबभ्रु शरस्तोमान्ववृषुर्वारिदा इव / दैत्यसैन्यपतिप्रौढ कोदडोत्थाः शिलीमुखाः / बभ्रूणां दन्तकोटीषु कठोरघट्टनं व्यधुः
दैत्यसेनापतीच्या प्रौढ कोदंडातून सुटलेले शिलीमुख बाण मेघांच्या वर्षेसारखे बभ्रूंवर शरवृष्टी करू लागले. त्या बाणांनी बभ्रूंच्या दातांच्या टोकांवर कठोर घाव घातला।
Verse 81
चमूपतिशख्यूहैराहतेभ्यः परःशतैः / बभ्रूणां वज्रदतेभ्यो निश्चक्राम हुताशनः / पञ्चापि ते चमूनाथविसृष्टैरेकहेलया
चमूपतीच्या शख-व्यूहांनी शेकडो प्रहारांनी आहत झालेल्या बभ्रूंच्या वज्रासारख्या दातांतून हुताशन अग्नी प्रकट झाला. आणि चमूनाथाने सोडलेल्या बाणांनी ते पाचही सहजच दबले गेले।
Verse 82
स्फुरत्फलैः शरकुलैर्बभ्रुसेनां व्यमर्दयत् / इतस्ततश्चमूनाथविक्षिप्तशरकोटिभिः / विशीर्णगात्रा नकुला नकुलीं पर्यवारयन्
चमचमणाऱ्या फळांनी युक्त शरसमूहांनी बभ्रुसेना चिरडून टाकली. इकडे-तिकडे चमूनाथाने फेकलेल्या कोट्यवधी बाणांनी देह विदीर्ण झालेले नकुल नकुलीला चहूबाजूंनी घेरू लागले।
Verse 83
अथ सा नकुली वाणी वाङ्मयस्यैकनायिका / नकुलानां परावृत्त्या महान्तं रोषमाश्रिता
तेव्हा वाङ्मयाची एकमेव नायिका असलेली ती नकुली, नकुलांच्या पराभवाने महान रोषाने भरून गेली।
Verse 84
अक्षीणनकुलं नाम महास्त्रं सर्वतोमुखम् / वह्निज्वालापरीताग्रं संदधे शार्ङ्गधन्वनि
तिने ‘अक्षीणनकुल’ नावाचे सर्वतोमुख महास्त्र, ज्याचा अग्रभाग अग्निज्वाळांनी वेढलेला होता, शार्ङ्गधन्व्यावर संधान केले।
Verse 85
तदस्त्रतो विनिष्ठ्यूता नकुलाः कोटिसंख्याकाः / वज्राङ्गा वज्रलोमानो वज्रदंष्ट्रा महाजवा
त्या अस्त्रातून उफाळून कोट्यवधी मुंगूस प्रकट झाले—वज्रांग, वज्रलोम, वज्रदंष्ट्रा आणि महावेगवान।
Verse 86
वज्रसाराश्च निबिडा वज्रजाल भयङ्करा / वज्राकारैर्नशैस्तूर्ण दारयन्तो महीतलम्
ते वज्रसार, दाट आणि वज्रजाळासारखे भयाण होते; वज्राकार नखांनी ते त्वरित भूमितल फाडीत होते।
Verse 87
वज्ररत्नप्रकाशेन लोचनेनापि शोभिताः / वज्रसंपातसदृशा नासाचीत्कार कारिणः
वज्ररत्नाच्या प्रकाशाने त्यांचे डोळेही शोभत होते; ते वज्रपातासारखे आणि नाकातून तीक्ष्ण चीत्कार करणारे होते।
Verse 88
मर्दयन्ति सुरारातिसैन्यं दशनकोटिभिः / पराक्रमं बहुविधं तेनिरे ते निरेनसः
ते दातांच्या कोट्यांनी देवशत्रूंच्या सैन्याला चिरडीत होते; निष्पाप त्या वीरांनी अनेक प्रकारचे पराक्रम केले।
Verse 89
एवं नकुलकोटीभिर् वज्रघोरैर्महाबलैः / विनष्टाः प्रत्यवयवं विनेशुर्दानवाधमाः
अशा रीतीने वज्रासारखे घोर, महाबलवान कोट्यवधी मुंगूसांनी ते अधम दानव अंगोपांगाने नष्ट करून टाकले।
Verse 90
एवं वज्रमयैर्बभुमण्डलैः शण्डिते बले
अशा प्रकारे वज्रासारख्या भुजमंडलांनी बलाचा संहार केला।
Verse 91
शताक्षौहिणिके संख्ये ते स्वमात्रावशेषिताः / अतित्रासेन रोषेण गृहीताश्च चमूवराः / संग्राममधिकं तेनुः समाकृष्टशरासनाः
शत-अक्षौहिणी संख्येत ते केवळ अल्पमात्र उरले. अतिभय व रोषाने ग्रस्त ते श्रेष्ठ सैन्य धनुष्य ताणून अधिक घोर संग्राम करू लागले.
Verse 92
तैः समं बहुधा युद्धं तन्वाना नकुलेश्वरी / पट्टिशेन करङ्कस्य चिच्छेद कठिनं शिरः
त्यांच्याशी अनेक प्रकारे युद्ध करत नकुलेश्वरीने पट्टिशाने करंकाचे कठीण शिर छेदिले.
Verse 93
काकवाशितसुख्यानां चतुर्णामपि वैरिणाम् / उत्पत्योत्पत्य तार्क्ष्येण व्यलुनादसिना शिरः
काकवाशितसुख्य नावाच्या चारही वैर्यांची शिरे तिने तार्क्ष्यवेगाने उड्या मारत असिने छेदिली.
Verse 94
तादृशं लाघवं दृष्ट्वा नकुल्या श्यामलांबिका
नकुल्याची अशी चपळता पाहून श्यामलांबिका विस्मित झाली.
Verse 95
बहु मेने महासत्त्वां दुष्टासुरविनाशिनीम् / निजाङ्गदेवतत्त्वं च तस्यै श्यामांबिका ददौ
तिला महासत्त्वा व दुष्ट असुरांचा नाश करणारी मानून, श्यामाम्बिकेने तिला आपल्या अंगदेवत्वाचे तत्त्वही प्रदान केले।
Verse 96
लोकोत्तरे गुणे दृष्टे कस्य न प्रीतिसंभवः / हतशिष्टा भीतभीता नकुलीशरणं गताः
लोकातीत गुण दिसताच कोणाच्या मनात प्रीती उत्पन्न होणार नाही? उरलेले ते भयभीत होऊन नकुलीच्या शरणास गेले।
Verse 97
सापि तान्वीक्ष्य कृपया मा भैष्टेति विहस्य च / भवद्राज्ञे रणोदन्तमशेषं च निबोधत
तीही त्यांना पाहून करुणेने हसत म्हणाली—‘भिऊ नका’; आणि ‘तुमच्या राजाला रणवृत्तांत सर्वथा कळवा’ असे सांगितले।
Verse 98
तयैवं प्रेषिताः शीघ्रं तदालोक्य रणक्षितिम् / मुदितास्ते पुनर्भीत्या शून्यकायां पलायिताः
तिने असे पाठविल्यावर ते त्वरेने रणभूमी पाहून आनंदित झाले; पण पुन्हा भीतीने व्याकुळ होऊन शून्यकाया नगरीकडे पळून गेले।
Verse 99
तदुदन्तं ततः श्रुत्वा भण्डश्चण्डो रुषाभवत्
तो वृत्तांत ऐकताच भण्ड चण्ड क्रोधाने संतप्त झाला।
Frequently Asked Questions
It narrates the reversal and downfall context of Durmada–Kuraṇḍa’s side and immediately shifts to Bhaṇḍāsura’s response: a large-scale escalation in which new commanders are dispatched and a vast army is mobilized against Lalitā’s forces.
Karaṅka and other senānāyakas are named, and the force is described as “śatam akṣauhiṇī” (hundreds of akṣauhiṇīs). This scaling signals an itihāsa-like quantification that frames the battle as world-impacting and not merely local combat.
Bhaṇḍa’s disbelief and attribution to an exceptional māyāvinī power implies Śakti’s transcendence over Daitya strength: the narrative teaches that egoic or demonic might collapses when confronted by the cosmic sovereignty of Lalitā/Śakti.