Adhyaya 22
Bhaṇḍāsurāhaṅkāra (The Mustering of the Daitya Forces and the Roar of War)
या अध्यायात ललितोपाख्यानातील (हयग्रीव–अगस्त्य संवाद) रणभूमीचे प्रचंड ध्वनीचित्र उभे राहते. दुंदुभी, शंख आणि दैत्यनादांनी दिशा गोंधळतात व त्रैलोक्य थरथरते. पुढे दैत्यसेनेच्या मोठ्या जमावाची सूचीसदृश मांडणी येते—गदा, मुसळ, चक्र, परशु, बाण, पाश इत्यादी विविध आयुधे घेऊन ते घोडे-हत्ती व अन्य वाहनांवर आरूढ होतात आणि रस्ते-पथांवर व्यूह रचतात. तात्त्विक अर्थ असा की भंडासुराचा ‘अहंकार’ बाहेर पडून सैनिकी बहुलतेत प्रकटतो, तर ललिता परमेेश्वरी समन्वयकारी सार्वभौम शक्ती म्हणून जगाची व्यवस्था पुनःस्थापित करण्यास उभी आहे. पुराणशैलीतील गणना व विशालतेचे चित्रण अंतर्गत तत्त्वेही विश्वघटनांत व्यक्त होतात हे दर्शवते.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डासुराहङ्कारो नामैकविंशो ऽध्यायः अथ श्रीललितासेनानिस्साणप्रतिनिस्वनः / उच्चचालसुरेन्द्राणां योद्धतो दुन्दुभिध्वनिः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘भण्डासुराचा अहंकार’ नावाचा एकविसावा अध्याय. तेव्हा श्रीललितेच्या सेनेचा शंखप्रतिध्वनीसदृश नाद उठला; युद्ध करणाऱ्या सुरेंद्रांची दुंदुभीध्वनी गाजू लागली.
Verse 2
तेन मर्दितदिक्केन क्षुभ्यद्गर्भपयोधिना / बधिरीकृतलोकेन चकम्पे जगतां त्रयी
त्याने दिशांना तुडवून टाकले, गर्भसागरासारखा जलसमूह क्षुब्ध झाला, आणि लोक जणू बधिर झाले; तेव्हा त्रैलोक्य थरथर कापू लागले.
Verse 3
मर्दयन्ककुभां वृन्दं भिन्दन्भूधरकन्दराः / पुप्रोथे गगनाभोगे दैत्य निःसाणनिस्वनः
दिशांचा समूह चिरडीत, पर्वतांच्या कंदरांना भेदत, दैत्याचा निःसाणाचा घोर निनाद आकाशमंडळात दुमदुमला।
Verse 4
महानरहरिक्रुद्धहुङ्कारोद्धतिमद्ध्वनिः / विरसं विररासोच्चैर्विबुधद्वेषिझल्लरी
महान नरहरि-क्रोधाच्या हुंकाराने उन्मत्त झालेला ध्वनी धारण करणारी, देवद्वेषी झल्लरीने उंच स्वरात कठोर, विरस नाद केला।
Verse 5
ततः किलकिलारावमुखरा दैत्यकोटयः / समनह्यन्त संक्रुद्धाः प्रति तां परमेश्वरीम्
मग किलकिलारवाने गजरत असंख्य दैत्यसेना, प्रचंड क्रोधाने, त्या परमेश्वरीविरुद्ध सज्ज झाली।
Verse 6
कश्चिद्रत्नविचित्रेण वर्मणाच्छन्नविग्रहः / चकाशे जङ्गम इव प्रोत्तुङ्गो रोहणाचलः
रत्नांनी नटलेल्या कवचाने आच्छादित देह असलेला एक योद्धा, अतिउंच रोहणाचलासारखा जणू चालता पर्वत भासून तेजाने चमकला।
Verse 7
कालरात्रिमिवोदग्रां शस्त्रकारेण गोपिताम् / अधुनीत भटः कश्चिदतिधौतां कृपाणिकाम्
एक भट, शस्त्रकाराने जपून ठेवलेली, उग्र कालरात्रीसारखी भयानक, अतिशय धुतलेली-चमकदार कृपाणिका हलवू लागला।
Verse 8
उल्ला सयन्कराग्रेण कुन्तपल्लवमेकतः / आरूढतुरगो वीथ्यां चारिभेदं चकार ह
उल्लाने यंक-ध्वजाच्या अग्रभागी एका बाजूस कुंतपल्लव धारण केला; अश्वारूढ होऊन रस्त्यावर त्याने चतुरंग-चालीचा भेद केला।
Verse 9
केचिदारुरुहुर्योधा मातङ्गांस्तुङ्गवर्ष्मणः / उत्पात वातसंपातप्रेरितानिव पर्वतान्
काही योद्धे उंच देहयष्टी असलेल्या मातंगांवर आरूढ झाले, जणू उत्पातकारी वाऱ्याच्या झंझावाताने प्रेरित झालेले पर्वतच।
Verse 10
पट्टिशैर्मुद्गरैश्चैव भिदुरैर्भिण्डिपालकैः / द्रुहणैश्च भुशुण्डीभिः कुठारैर्मुसलैरपि
पट्टिश, मुद्गर, भेदक भिण्डिपालक, द्रुहण, भुशुण्डी, कुठार आणि मुसळ—अशा विविध शस्त्रांनी ते सज्ज होते।
Verse 11
गदाभिश्च शतघ्नीभिस्त्रिशिखैर्विशिखैरपि / अर्धचक्रैर्महाचक्रैर्वक्राङ्गैरुरगाननैः
गदा, शतघ्नी, त्रिशिख, विशिख, अर्धचक्र, महाचक्र, वक्रांग आणि उरगानन—अशा भयंकर आयुधांनीही ते युक्त होते।
Verse 12
फणिशीर्षप्रभेदैश्च धनुर्भिः शार्ङ्गधन्विभिः / दण्डैः क्षेपणिकाशस्त्रैर्वज्रबाणैर्दृषद्वरैः
फणिशीर्ष-भेदक आयुधे, शार्ङ्गधनुषासारखी धनुष्ये, दंड, क्षेपणिका-शस्त्रे, वज्रबाण आणि श्रेष्ठ शिळाखंड—यांनीही ते सज्ज होते।
Verse 13
यवमध्यैर्मुष्टिमध्यैर्वललैः खण्डलैरपि / कटारैः कोणमध्यैश्च फणिदन्तैः परःशतैः
यवमध्य, मुष्टिमध्य, वलल व खण्डल, तसेच कटार व कोणमध्य आणि फणिदंतासारखी असंख्य शस्त्रे त्यांनी धारण केली होती.
Verse 14
पाशायुधैः पाशतुण्डैः काकतुण्डैः सहस्रशः / एवमादिभिरत्युग्रैरायुधैर्जीवहारिभिः
हजारों पाशायुध, पाशतुण्ड व काकतुण्ड इत्यादी—अशा अत्यंत उग्र, प्राणहर शस्त्रांनी ते सज्ज होते.
Verse 15
परिकल्पितहस्ताग्रा वर्मिता दैत्यकोटयः / अश्वारोहा गजारोहा गर्दभारोहिणः परे
हातांच्या अग्रभागी शस्त्रे सजवून, कवचधारी दैत्यांच्या कोट्यवधी सेना होत्या; काही अश्वारूढ, काही गजारूढ, तर काही इतर गर्दभारूढ होते.
Verse 16
उष्ट्रारोहा वृकारोहा शुनकारोहिणः परे / काकादिरोहिणो गृध्रारोहाः कङ्कादिरोहिणः
काही उंटांवर, काही लांडग्यांवर, काही कुत्र्यांवर आरूढ होते; काही कावळ्यांवर इत्यादी, काही गिधाडांवर, तर काही कंक इत्यादी पक्ष्यांवर आरूढ होते.
Verse 17
व्याघ्रादिरोहिणश्चान्ये परे सिंहादिरोहिणः / शरभारोहिणश्चान्ये भेरुण्डारोहिणः परे
इतर काही व्याघ्र इत्यादींवर आरूढ होते, तर काही सिंह इत्यादींवर; काही शरभावर आरूढ, तर काही भेरुण्डावर आरूढ होते.
Verse 18
सूकरारोहिणो व्यालारूढाः प्रेतादिरोहिणः / एवं नानाविधैर्वाहवाहिनो ललितां प्रति
सूकरांवर आरूढ, व्यालांवर चढलेले, प्रेतादिंवर स्वार—अशा नानाविध वाहनवाहिनी ललिता देवीकडे निघाली।
Verse 19
प्रचेलुः प्रबलक्रोधसंमूर्च्छितनिजाशयाः / कुटिलं सैन्यभर्त्तारं दुर्मदं नाम दानवम् / दशाक्षौहिणिकायुक्तं प्राहिणोल्ललितां प्रति
प्रचंड क्रोधाने मूर्च्छित अंतःकरणाचे ते पुढे निघाले। त्यांनी कुटिल, सैन्यभर्ता, ‘दुर्मद’ नावाच्या दानवाला—दहा अक्षौहिणी सैन्यासह—ललिता देवीकडे पाठविले।
Verse 20
दिधक्षुभिरिवाशेषं विश्वं सह बलोत्कटैः / भटैर्युक्तः स सेनानी ललिताभिमुखे ययौ
जणू अखिल विश्व जाळून टाकावे अशी इच्छा असावी, अशा बलाढ्य भटांसह तो सेनापती ललिता देवीसमोर निघाला।
Verse 21
भिन्दन्पटहसंरावैश्चतुर्दश जगन्ति सः / अट्टहासान्वितन्वानो दुर्मदस्तन्मुखो ययौ
नगाऱ्यांच्या गजराने चौदाही लोक भेदून टाकीत, अट्टहास पसरवीत दुर्मद त्या दिशेने पुढे गेला।
Verse 22
अथ भण्डासुराज्ञप्तः कुटिलाक्षो महाबलः / शून्यकस्य पुरद्वारे प्रचीने समकल्पयत् / रक्षणार्थं दशाक्षौ हिण्युपेतं तालजङ्घकम्
मग भण्डासुराच्या आज्ञेने महाबली कुटिलाक्षाने शून्यक नगराच्या पूर्व द्वारी रक्षणासाठी दहा अक्षौहिणी सैन्यासह तालजंघकाची नेमणूक केली।
Verse 23
अवाचीने पुरद्वारे दशाक्षौहिणिकायुतम् / नाम्ना तालभुजं दैत्यं रक्षणार्थमकल्पयत्
नगराच्या दक्षिण द्वारी रक्षणार्थ ‘तालभुज’ नामक दैत्याला दहा अक्षौहिणी सैन्यासह नेमले।
Verse 24
प्रतीचीने पुरद्वारे दशाक्षौहिणिकायुतम् / तालग्रीवं नाम दैत्यं रक्षार्थं समकल्पयत्
नगराच्या पश्चिम द्वारी रक्षणार्थ ‘तालग्रीव’ नामक दैत्याला दहा अक्षौहिणी सैन्यासह नियुक्त केले।
Verse 25
उत्तरे तु पुरद्वारे तालकेतुं महा बलम् / आदिदेश स रक्षार्थं दशाक्षौहिणिकायुतम्
त्यानंतर नगराच्या उत्तर द्वारी महाबलवान ‘तालकेतु’ यास रक्षणार्थ दहा अक्षौहिणी सैन्यासह आज्ञा देऊन नेमले।
Verse 26
पुरस्य सालवलये कपिशीर्षकवेश्मसु / मण्डलाकारतो वस्तुन्दशाक्षौहिणिमादिशत्
नगराच्या प्राकारपरिघात, कपिशीर्षक वेश्मांमध्ये, मण्डलाकार रीतीने तळ देण्यासाठी त्याने दहा अक्षौहिणी सैन्यास आज्ञा केली।
Verse 27
एवं पञ्चाशता कृत्वाक्षौहिण्या पुररक्षणम् / शून्यकस्य पुरस्यैव तद्वृत्तं स्वामिने ऽवदत्
अशा रीतीने पन्नास अक्षौहिणींनी नगररक्षणाची व्यवस्था करून, त्या निर्जन नगराचा सर्व वृत्तान्त त्याने स्वाम्यास सांगितला।
Verse 28
कुटिलाक्ष उवाच देव त्वदाज्ञया दत्तं सैन्यं नगररक्षणे / दुर्मदः प्रेषितः पूर्वं दुष्टां तां ललितां प्रति
कुटिलाक्ष म्हणाला—हे देव! तुमच्या आज्ञेने नगररक्षणासाठी जे सैन्य दिले होते, त्यापूर्वीच दुर्मदाला त्या दुष्टा ललितेच्या विरुद्ध पाठविले होते।
Verse 29
अस्मत्किङ्कर मात्रेण सुनिराशा हि साबला / तथापि राज्ञामाचारः कर्त्तव्यं पुररक्षणम्
आमच्या एका सेवकामुळेच ती सेना निश्चयच निराश झाली; तरीही राजांचा आचार असा की नगररक्षण करणे हे कर्तव्यच आहे।
Verse 30
इत्युक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रं कुबिलाक्षो ऽतिगर्वितः / स्वसैन्यं सज्जयामास सेनापतिभिरन्वितः
असे बोलून अतिगर्वित कुटिलाक्षाने भण्ड दैत्येन्द्रास सांगितले आणि सेनापतींसह आपले सैन्य सज्ज केले।
Verse 31
दूतस्तु प्रेषितः पूर्वं कुटिलाक्षेण दानवः / स ध्वनन्ध्वजिनीयुक्तो ललितासैन्य मावृणोत्
कुटिलाक्षाने आधी पाठविलेला दानव-दूत ध्वजांच्या गजरासह सैन्य घेऊन जाऊन ललितेच्या सैन्याला वेढा घालू लागला।
Verse 32
कृत्वा किलकिलारावं भटास्तत्र सहस्रशः / दोधूयमानैरसिभिर्निपेतुः शक्तिसैनिकैः
तेथे हजारो भट ‘किलकिला’ असा गजर करीत, तलवारी झुलवीत आणि शक्ती-शस्त्रांनी सज्ज होऊन धावून आले।
Verse 33
ताश्च शक्त्य उद्दण्डाः स्फुरिताट्टहसस्वनाः / देदीप्यमानशस्त्राभाः समयुध्यन्त दानवैः
त्या शक्ती उग्र होऊन अट्टहासाचा निनाद करीत, दीप्त शस्त्रांसारख्या तेजाने उजळत दानवांशी समरात भिडल्या।
Verse 34
शक्तीनां दानवानां च संशोभितजगत्त्रयः / समवर्तत संग्रामो धूलिग्रामतताम्बरः
शक्ती आणि दानवांच्या त्या संग्रामाने त्रैलोक्य शोभून उठले; धुळीच्या ढिगाऱ्यांनी आकाश व्यापले।
Verse 35
रथवंशेषु मूर्च्छन्त्यः करिकण्ठैः प्रपञ्चिताः / अश्वनिःश्वासविक्षिप्ता धूलयः रवं प्रपेदिरे
रथांच्या दांड्यांवर घन होत, हत्तींच्या कंठांनी उडविलेल्या आणि घोड्यांच्या फुंकारांनी विखुरलेल्या धुळीने गर्जनेसारखा नाद केला।
Verse 36
तमापतन्तमालोक्य दशाक्षौहिणिकावृतम् / संपत्सरस्वती क्रोधादभिदुद्राव संगरे
दहा अक्षौहिणींनी वेढलेला तो धावून येताना पाहून, संपत्सरस्वती क्रोधाने पेटून संग्रामात त्याच्यावर धावली।
Verse 37
सम्पत्करीसमानाभिः शक्तिभिः समधिष्ठिताः / अश्वाश्च दन्तिनो मत्ता व्यमर्दन्दानत्रीं चमुम्
संपत्करीसमान शक्तींनी अधिष्ठित होऊन, उन्मत्त घोडे आणि मदोन्मत्त हत्ती दानवांची सेना चिरडून टाकू लागले।
Verse 38
अन्योन्यतुमुले युद्धे जाते किलिकिलारवे / धूलीषु धूयमानासु ताड्यमानासु भेरिषु
परस्पर घनघोर युद्ध सुरू झाले, किलकिलारव उठला; धुळीचे लोट उडू लागले आणि भेरींचा निनाद सतत घुमू लागला।
Verse 39
इतस्ततः प्रववृधे रक्तसिन्धुर्महीयसी / शक्तिभिः पात्यमानानां दानवानां सहस्रशः
इकडे-तिकडे रक्ताचा महापूर नदीसारखा वाढू लागला; शक्तींच्या प्रहाराने पाडले गेलेले दानव हजारोंनी कोसळले।
Verse 40
ध्वजानि लुठितान्यासन्विलूनानि शिलीमुखैः / विस्रस्ततत्तच्छिह्नानि समं छत्रकदम्बकैः
ध्वज लोटांगण घालत पडले होते, शिलीमुख बाणांनी फाटून गेले होते; त्यांची चिन्हे विस्कळीत झाली होती आणि छत्रांचे कळपही तसेच कोसळले।
Verse 41
रक्तारुणायां युद्धोर्व्यां पतितैश्छत्रमण्डलैः / आलंबि तुलना संध्यारक्ताभ्रहिमरोचिषा
रक्तारुण रणभूमीवर पडलेल्या छत्रमंडळांची शोभा लटकत भासत होती; जणू संध्याकाळच्या रक्तिम मेघकांतिसारखी तिची तुलना व्हावी।
Verse 42
ज्वालाकपालः कल्पाग्निरिव चारुपयोनिधौ / दैत्यसैन्यानि निवहाः शक्तीनां पर्यवारयन्
ज्वालाकपाल जणू कल्पाग्नीच, त्या रम्य रणसागरात; शक्तींच्या प्रहाराने दैत्यसेनांचे निवह चारही बाजूंनी वेढू लागला।
Verse 43
शक्तिच्छन्दोज्ज्वलच्छस्त्रधारानिष्कृत्तकन्धराः / दानवानां रणतले निपेतुर्मुण्डराशयः
शक्तिशस्त्रांच्या तेजस्वी धारांनी ज्यांचे कंधर छिन्न झाले, त्या दानवांचे रणांगणावर मुंडांचे ढीग कोसळले।
Verse 44
दष्टौष्ठैर्भ्रुकुटीक्रूरैः क्रोधसंरक्तलोचनैः / मुण्डैरखण्डमभवत्संग्रामधरणीतलम्
ओठ चावलेले, भृकुटीने क्रूर, क्रोधाने रक्त झालेले नेत्र असलेल्या मुंडांनी संग्रामभूमीचा धरातल जणू अखंड भरून गेला।
Verse 45
एवं प्रवृत्ते समये जगच्चक्रभयङ्करे / शक्तयो भृशसंक्रुद्धा दैत्यसेनाममर्दयन्
असा जगच्चक्राला भयभीत करणारा काळ प्रवृत्त होताच, अत्यंत क्रुद्ध शक्तींनी दैत्यसेना चिरडून टाकली।
Verse 46
इतस्ततः शक्तिशस्त्रैस्ताडिता मूर्च्छिता इति / विनेशुर्दानवास्तत्र संपद्देवीबलाहताः
इकडे-तिकडे शक्तिशस्त्रांनी ताडित होऊन ‘मूर्च्छित’ झाले असे दानव तेथे देवीच्या बळाने आहत होऊन नष्ट झाले।
Verse 47
अथ भग्नं समाश्वास्य निजं बलमरिन्दमः / उष्ट्रमारुह्य सहसा दुर्मदो ऽभ्यद्रवच्चमुम्
मग शत्रुदमन अरिंदमाने आपले भग्न बळ धीर देऊन, उंटावर आरूढ होऊन दुर्मदपणे सहसा सैन्यावर धाव घेतली।
Verse 48
दीर्घग्रीवः समुन्नद्धः पृष्ठे निष्ठुरतोदनः / अधिष्ठितो दुर्मदेन वाहनोष्ट्रश्चचाल ह
दीर्घग्रीव, उन्मत्त झालेला, पाठीवर कठोर अंकुशाचे टोचणे सहन करीत, दुर्मदाने अधिष्ठित तो वाहक उंट चालू लागला.
Verse 49
तमुष्ट्रवाहनं दुष्टमन्वीयुः क्रुद्धचेतसः / दानावनश्वसत्सर्वान्भीताञ्छक्तियुयुत्सया
क्रुद्धचित्त होऊन ते त्या दुष्ट उंट-वाहनाचा पाठलाग करू लागले; दानव शस्त्रयुद्धाच्या इच्छेने सर्व भयभीतांवर फुत्कारत धावले.
Verse 50
अवाकिरद्दिशो भल्लैरुल्लसत्फलशालिभिः / संपत्करीचमूचक्रं वनं वार्भिरिवांबुदः
उल्लसित फळांनी युक्त भल्लांनी त्याने दिशा व्यापून टाकल्या; जसा मेघ पाण्याने वन भरून टाकतो, तसा संपत्करीच्या सैन्यचक्रावर आच्छादन घातले.
Verse 51
तेन दुःसहसत्त्वेन ताडिता बहुभिः शरैः / स्तंभितेवाभवत्सेना संपत्कर्याः क्षणं रणे
त्या दुर्धर्ष पराक्रमीने अनेक बाणांनी ताडित केल्यामुळे, रणात संपत्करीची सेना क्षणभर जणू स्तब्ध झाली.
Verse 52
अथ क्रोधारुणं चक्षुर्दधाना संपदंबिका / रणकोलाहलगजमारूढायुध्यतामुना
मग क्रोधाने अरुण झालेले नेत्र धारण करून संपदांबिका, रणकोलाहलरूपी गजावर आरूढ होऊन, त्याच्याशी युद्ध करू लागली.
Verse 53
आलोलकङ्कणक्वाणरमणीयतरः करः / तस्याश्चाकृष्य कोदण्डमौर्वीमाकर्णमाहवे
कंकणांच्या किणकिणीने अधिक रम्य असा तिचा कर होता। रणात तिने कोदंडाची प्रत्यंचा ओढून कानापर्यंत ताणली।
Verse 54
लघुहस्ततयापश्यन्नाकृष्टन्न च मोक्षणम् / ददृशे घनुषश्चक्रं केवलं शरधारणे
तिच्या चपळ हस्तकौशल्यात न ओढ दिसे, न सोडणे। फक्त बाण धारण करताना धनुष्याचे चक्रासारखे फिरणेच दिसले।
Verse 55
आश्वर्काबरसंपर्कस्फुटप्रतिफलत्फलाः / शराः सम्पत्करीचापच्युताः समदहन्नरीन्
अश्वचर्मकवचाला भिडून फुटत-प्रतिघात होत ते बाण, सम्पद्देवीच्या धनुषातून सुटून शत्रूंना जाळून टाकीत होते।
Verse 56
दुर्मदस्याथ तस्याश्च समभूद्युद्धमुद्धतम् / अभूदन्योन्यसंघट्टाद्विस्फुलिङ्गशिलीमुखैः
मग दुर्मद आणि त्या देवीचे युद्ध अत्यंत उग्र झाले। दोघांच्या बाणांच्या परस्पर धडकेत ठिणग्यांसारखे शिलीमुख उडू लागले।
Verse 57
प्रथमं प्रसृतैर्बाणैः सम्पद्देवीसुरद्विषोः / अन्धकारः समभवत्तिरस्कुर्वन्नहस्करम्
प्रथमच सम्पद्देवी व असुरद्विषाच्या सुटलेल्या बाणांनी असा अंधार पसरला की सूर्यप्रकाशही झाकला गेला।
Verse 58
तदन्तरे च बाणानामतिसंघट्टयोनयः / विष्फुलिङ्गा विदधिरे दधिरे भ्रमचातुरीम्
तेव्हा बाणांच्या अतिसंघट्टाने ठिणग्या उडाल्या आणि रणांगणात भ्रम निर्माण करणारी चातुरी त्यांनी घडविली।
Verse 59
तयाधिरूढः संश्रोण्यारणकोलाहलः करी / पराक्रमं बहुविधं दर्शयामास संगरे
त्यावर आरूढ होऊन, रणकोलाहलाने गजर करणारा तो हत्ती संग्रामात अनेक प्रकारचा पराक्रम दाखवू लागला।
Verse 60
करेण कतिचिद्दैत्यान्पादघातेन कांश्चन / उदग्रदन्तमुसलघातैरन्यांश्च दानवान्
त्याने सोंडेने काही दैत्यांना, पायांच्या घाताने काहींना, आणि उंच दात व सोंड-प्रहारांनी इतर दानवांना ठेचून टाकले।
Verse 61
वालकाण्डहतैरन्यान्फेत्कारैरपरान्रिपून् / गात्रव्यामर्द्दनैरन्यान्नखघातैस्तथापरान्
काही शत्रूंना तो वालकाण्डाच्या आघाताने, काहींना फेत्काराने, काहींना देह चोळून-मर्दून, आणि काहींना नखांच्या घाताने नष्ट करी।
Verse 62
पृथुमानाभिघातेन कांश्चिद्दैत्यन्व्यमर्दयत् / चतुरं चरितं चक्रे संपद्देवीमतङ्गजः
त्याने आपल्या विशाल मस्तकाच्या आघाताने काही दैत्यांना चिरडले; आणि संपद्-देवीसमान भाग्यवान तो गज अत्यंत चतुर पराक्रम करून गेला।
Verse 63
सुदुर्मदः क्रुधा रक्तो दृढेनैकेन पत्रिणा / संपत्करीमुकुटगं मणिमेकमपाहरत्
अतिमदाने उन्मत्त व क्रोधाने रक्त झालेला सुदुर्मद, एका दृढ बाणाने संपत्करीच्या मुकुटातील एक मणीच उपटून घेऊन गेला.
Verse 64
अथ क्रोधारुणदृशा तया मुक्तैः शिलीमुखैः / विक्षतो वक्षसि क्षिप्रं दुर्मदो जीवितं जहौ
मग क्रोधाने अरुण झालेल्या दृष्टीच्या त्या देवीने सोडलेल्या शिलीमुख बाणांनी वक्षस्थळी जखमी होऊन दुर्मदाने शीघ्रच प्राण सोडले.
Verse 65
ततः किलकिला रावं कृत्वा शक्तिचमूवरैः / तत्सैनिकवरास्त्वन्ये निहता दानवोत्तमाः
त्यानंतर शक्तिधारी सेनानायकांनी किलकिला असा जयघोष केला आणि त्याचे इतर श्रेष्ठ सैनिक—दानवोत्तम—देखील मारले गेले.
Verse 66
हतावशिष्टा दैत्यास्तु शक्तिबाणैः खिलीकृताः / पलायिता रणक्षोण्याः शून्यकं पुरमाश्रयन्
जे उरलेले दैत्य होते तेही शक्तिबाणांनी विदीर्ण झाले; ते रणभूमीतून पळून जाऊन ओस पडलेल्या नगरात आश्रयास गेले.
Verse 67
तद्वृत्तान्तमथाकर्ण्य संक्रुद्धो दानवेश्वरः
तो वृत्तान्त ऐकून दानवांचा अधिपती अत्यंत क्रुद्ध झाला.
Verse 68
प्रचण्डेन प्रभावेण दीप्यमान इवात्मनि / स पस्पर्श नियुद्धाय खड्गमुग्रविलोचनः / कुटिलाक्षं निकटगं बभाषे पृतनापतिम्
प्रचंड प्रभावाने जणू आत्म्यातच दीप्तिमान झालेला उग्रनेत्र योद्धा युद्धासाठी खड्गास स्पर्श करून उभा राहिला. मग जवळ असलेल्या कुटिलाक्ष सेनापतीशी तो बोलला.
Verse 69
कथं सा दुष्टवनिता दुर्मदं बलशालिनम् / निपातितवती युद्धे कष्ट एव विधेः क्रमः
ती दुष्टा स्त्री युद्धात त्या उन्मत्त, बलवानाला कशी पाडू शकली? अहो, विधीचा क्रम खरोखरच कठोर आहे.
Verse 70
न सुरेषु न यक्षेषु नोरगेन्द्रेषु यद्बलम् / अभूत्प्रतिहतं सो ऽपि दुर्मदो ऽबलया हतः
देव, यक्ष वा नागेंद्रांमध्येही ज्याचे बळ अप्रतिहत होते, तोच दुर्मदही एका अबलेच्या हातून मारला गेला.
Verse 71
तां दुष्टवनितां जेतुमाक्रष्टुं च कचं हठात् / सेनापतिं कुरण्डाख्यं प्रेषयाहवदुर्मदम्
त्या दुष्टा स्त्रीला जिंकण्यासाठी आणि हट्टाने तिचे केस ओढून आणण्यासाठी दुर्मदाने ‘कुरण्ड’ नावाच्या सेनापतीला पाठवले.
Verse 72
एति संप्रोषितस्तेन कुटिलाक्षो महापलम् / कुरण्डं चण्डदोर्द्दण्डमाजुहाव प्रभोः पुरः
त्याने पाठविलेला महापल कुटिलाक्ष आला आणि प्रभूच्या समोर चंड भुजादंड असलेल्या कुरण्डाला बोलावून घेतले.
Verse 73
स कुरण्डः समागत्य प्रणाम स्वामिने ऽदिशत् / उवाच कुटिलाक्षस्तं गच्छ सज्जय सैनिकान्
तेव्हा कुरण्ड येऊन स्वामीस प्रणाम करून निवेदन करू लागला. कुटिलाक्ष त्याला म्हणाला— “जा, सैन्य सज्ज कर.”
Verse 74
मायायां चतुरो ऽसि त्वं चित्रयुद्धविशारद / कूटयुद्धे च निपुणस्तां स्त्रियं परिमर्दय
तू मायेत चतुर आहेस, चित्रयुद्धात पारंगत आहेस. कूटयुद्धातही निपुण आहेस; त्या स्त्रीला दडपून टाक, पराभूत कर.
Verse 75
इति स्वामिपुरस्तेन कुटिलाक्षेण देशितः / निर्जगाम पुरात्तूर्णं कुरण्डश्चण्डविक्रमः
अशा रीतीने स्वामीसमोर कुटिलाक्षाने आदेश दिल्यावर चंडविक्रम कुरण्ड नगरातून त्वरेने निघून गेला.
Verse 76
विंशत्यक्षौहिणीभिश्च समन्तात्परिवारितः / मर्दयन्स महीगोलं हस्तिवाजिपदातिभिः / दुर्मदस्याग्रजश्चण्डः कुरण्डः समरं ययौ
वीस अक्षौहिणी सैन्यांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला, हत्ती-घोडे व पायदळांनी भूमंडळ तुडवत, दुर्मदाचा अग्रज चंड कुरण्ड रणासाठी निघाला.
Verse 77
दूलीभिस्तुमुलीकुर्वन्दिगन्तं धीरमानसः / शोकरोषग्रहग्रस्तो जवनाश्वगतो ययौ
धुळीने दिगंत गजबजून टाकीत, धीरमन तो शोक-रोषाच्या आवेशाने ग्रस्त होऊन वेगवान घोड्यावर बसून निघून गेला.
Verse 78
शार्ङ्गं धनुः समादाय घोरटङ्कारमुत्स्वनम् / ववर्ष शरधारभिः संपत्कर्या महाचमूम्
भयानक टंकार करणारे शार्ङ्ग धनुष्य हाती घेऊन त्याने संपत्करी देवीच्या विशाल सेनेवर बाणांचा वर्षाव केला.
Verse 79
पापे मदनुजं हत्वा दुर्मदं युद्धदुर्मदम् / वृथा वहसि विक्रान्तिलवलेशं महामदम्
हे पापिणी! युद्धात उन्मत्त असलेल्या माझ्या लहान भावाला मारून, तू तुझ्या लवलेश पराक्रमाचा व्यर्थ मोठा गर्व बाळगत आहेस.
Verse 80
इदानीं चैव भवतीमेतैर्नाराचमण्डलैः / अन्तकस्य पुरीमत्र प्रापयिष्यामि पश्य माम्
आत्ता या क्षणी, या लोखंडी बाणांच्या समूहाने मी तुला यमपुरीत पाठवतो; माझ्याकडे बघ!
Verse 81
अतिहृद्यमतिस्वादु त्वद्वपुर्बिलनिर्गतम् / अपूर्वमङ्गनारक्तं पिबन्तु रणपूतनाः
तुझ्या शरीराच्या छिद्रांतून बाहेर पडणारे, अत्यंत मनोहर आणि स्वादिष्ट असे हे अपूर्व स्त्री-रक्त रणांगणावरील पिशाच्चिनी पिऊ दे.
Verse 82
ममानुजवधोत्थस्य प्रत्यवायस्य तत्फलम् / अधुना भोक्ष्यसे दुष्टे पश्य मे भुजयोर्बलम्
माझ्या लहान भावाच्या वधातून निर्माण झालेल्या पापाचे फळ आता तू भोगशील. हे दुष्टे! आता माझ्या बाहूंचे बळ बघ.
Verse 83
इति संतर्जयन्संपत्करीं करिवरस्थिताम् / सैन्यं प्रोत्साहयामास शक्तिसेनाविमर्दने
अशा रीतीने हत्तीवर आरूढ संपत्करीला धारेवर धरून, शक्तिसेनेच्या विमर्दन-युद्धात त्याने आपल्या सैन्याला उत्साह दिला।
Verse 84
अथ तां पृतनां चण्डी कुरण्डस्य महौजसः / विमर्दयितुमुद्युक्ता स्वसैन्यं प्रोदसीसहत्
मग महौजस्वी कुरंडाची चंडी त्या पृतनेला चिरडण्यासाठी उद्युक्त झाली आणि आकाश-पृथ्वी दुमदुमवणाऱ्या गर्जनेने आपल्या सैन्याला प्रेरित केले।
Verse 85
अपुर्वाहवसंजातकौतुकाथ जगाद ताम् / अश्वरूढा समागत्य सस्नेहार्द्रमिदं वचः
मग अभूतपूर्व युद्धामुळे उत्पन्न झालेल्या कुतूहलाने ती घोड्यावर आरूढ होऊन आली आणि स्नेहाने ओथंबलेल्या स्वरात तिला हे वचन बोलली।
Verse 86
सखि संपत्करि प्रीत्या मम वाणी निशम्यतम् / अस्य युद्धमिदं देहि मम कर्तुं गुणोत्तरम्
हे सखी संपत्करि! प्रीत्यर्थ माझी वाणी ऐक; या युद्धाचे कार्य मला दे, जेणेकरून मी अधिक श्रेष्ठ पराक्रम करू शकेन।
Verse 87
क्षणं सहस्व समरे मयैवैष नियोत्स्यते / याचितासि सखित्वेन नात्र संशयमाचर
समरात क्षणभर थांब; हा संग्राम मीच करीन. सख्यभावाने मी विनंती केली आहे—यात संशय धरू नकोस।
Verse 88
इति तस्या वचः श्रुत्वा संपद्देव्या शुचिस्मिता / निवर्तयामास चमूङ्कुरुण्डाभिमुखोत्थिताम्
तिचे वचन ऐकून शुचिस्मिता संपद्देवीने कुरुण्डाकडे उठलेली सेना परत फिरविली।
Verse 89
अथ बालार्कवर्णाभिः शक्तिभिः समधिष्ठिताः / तरङ्गा इव सैन्याब्धेस्तुरङ्गा वातरंहसः
मग बालसूर्यासारख्या वर्णाच्या शक्तींनी अधिष्ठित, वाऱ्याच्या वेगाने धावणारे घोडे सैन्य-समुद्रातील लाटांसारखे दिसू लागले।
Verse 90
खरैः खुरपुटैः क्षोणीमुल्लिखन्तो मुहुर्मुहुः / पेतुरेकप्रवाहेण कुरण्डस्य चमूमुखे
कठोर खुरांनी वारंवार भूमी उकरत, ते एकाच प्रवाहात कुरण्डाच्या सेनेच्या अग्रभागावर कोसळले।
Verse 91
वल्गाविभागकृत्येषु संवर्तनविवर्तने / घतिभेदेषु चारेषु पञ्चधा खुरपातने
उड्या-विभागाच्या कृत्यांत, वळणे-फिरणे, गतीभेद व चालींत, तसेच पाच प्रकारच्या खुरपातांत ते कुशल होते।
Verse 92
प्रोत्साहने च संज्ञाभिः करपादाग्रयोनिभिः / चतुराभिस्तुरङ्गस्य हृदयज्ञाभिराहवे
आणि रणात घोड्याचे हृदय जाणणाऱ्या, हात-पायांच्या अग्रचेष्टांतून उत्पन्न चार संज्ञांनी ते त्याला प्रोत्साहित करीत.
Verse 93
अश्वारूढांबिकासैन्यशक्तिभिः सह दानवाः / प्रोत्साहिताः कुरण्डेन समयुध्यन्त दुर्मदाः
अश्वारूढा अंबिकेच्या सैन्यशक्तींंसह दानव, कुरण्डाने प्रोत्साहित होऊन, उन्मत्तपणे रणात भिडले।
Verse 94
एवं प्रवृत्ते समरे शक्तीनां च सुरद्विषाम् / अपराजितनामानं हयमारुह्य वेगिनम् / अभ्यद्रवद्दुराचारमश्वारूढाः कुरण्डकम्
असा शक्तींचा व सुरद्वेष्ट्यांचा समर सुरू होताच, अश्वारूढ कुरण्डक ‘अपराजित’ नावाच्या वेगवान घोड्यावर आरूढ होऊन दुराचारी शत्रूंवर धावून गेला।
Verse 95
प्रचलद्वेणिसुभगा शरच्चन्द्रकलोज्ज्वला / संध्यानुरक्तशीतांशुमण्डलीसुंदरानना
तिची वेणी हलत होती, ती मनोहर होती; शरद्चंद्रकलेप्रमाणे उज्ज्वल, संध्यारागाने रंजलेल्या चंद्रमंडळीसारखा सुंदर मुख असलेली।
Verse 96
स्मयमानेव समरे गृहीतमणिकार्मुका / अवाकिरच्छरासारैः कुरण्डं तुरगानना
रणात जणू स्मित करत, मणिमय धनुष्य हातात घेऊन, तुरगानना देवीने बाणांच्या वर्षावाने कुरण्डाला झाकून टाकले।
Verse 97
तुरगारूढयोत्क्षिप्ताः समाक्रामन्दिगन्तरान् / दिशो दश व्यानशिरे रुक्मपुङ्खाः शिलीमुखाः
तुरगारूढ देवीने उचलून सोडलेले सुवर्णपंखांचे शिलीमुख बाण दिगंतरांत धावले; दहा दिशा त्याने व्यापून गेल्या।
Verse 98
दुर्मदस्याग्रजः क्रुद्धः कुरण्डश्चण्डविक्रमः / विशिखैः शार्ङ्गनिष्ठ्यूतैरश्वारूढा मवाकिरत्
दुर्मदाचा अग्रज कुरण्ड क्रोधाने प्रज्वलित होऊन, चंडविक्रमाने शार्ङ्गातून सुटलेल्या बाणांनी अश्वारूढ योद्ध्यांवर सर्वतोमुखी वर्षाव करू लागला।
Verse 99
चण्डैः खुरपुटैः सैन्यं खण्डयन्नतिवेगतः / अश्वारूढातुरङ्गो ऽपि मर्दयामास दानवान्
तो अतिवेगाने घोड्याच्या प्रचंड खुरांनी सैन्य फाडीत-तोडीत, अश्वारूढ होऊन दानवांना तुडवीत गेला।
Verse 100
तस्या हेषारवाद्दूरमुत्पातांबुधिनिःस्वनः / अमूर्च्छयन्ननेकानि तस्यानीतानि वैरिणः
तिच्या हेषारवाचा नाद दूरवर अपशकुन-मेघगर्जनेसारखा घुमला आणि तिच्यामुळे आणलेले अनेक वैरी मूर्छित झाले।
Verse 101
इतस्ततः प्रचलितैर्दैत्यचक्रे हयासना / निजं पाशायुधं दिव्यं मुमोच ज्वलिताकृति
इकडे-तिकडे हालचाल करणाऱ्या दैत्यचक्रामध्ये, अश्वारूढ ती ज्वलिताकृती आपल्या दिव्य पाशायुधाचा प्रहार करू लागली।
Verse 102
तस्मात्पाशात्कोटिशो ऽन्ये पाशा भुजगभीषणाः / समस्तमपि तत्सैन्यं बद्ध्वाबद्ध्वा व्यमूर्छयन्
त्या पाशातून कोट्यवधी अन्य पाश निघाले, सर्पासारखे भीषण; त्यांनी संपूर्ण सैन्याला पुन्हा पुन्हा बांधून मूर्छित केले।
Verse 103
थ सैनिकबन्धेन क्रुद्धः स च कुरण्डकः / सरेणैकेन चिच्छेद तस्या मणिधनुर्गुणम्
तेव्हा सैन्यांच्या वेढ्याने क्रुद्ध झालेल्या कुरण्डकाने एका बाणाने तिच्या मणिमय धनुष्याची दोरी छेदली।
Verse 104
छिन्नमौर्वि धनुस्त्यक्त्वा भृशङ्क्रुद्धा हयासना / अङ्कुशं पातयामास तस्य वक्षसि दुर्मतेः
दोरी तुटताच ती अत्यंत क्रुद्ध होऊन धनुष्य टाकून त्या दुर्मतीच्या वक्षस्थळी अंकुश फेकून मारला।
Verse 105
तेनाङ्कुशेन ज्वलता पीतजीवितशोणितः / कुरण्डो न्यपतद्भूमौ वज्ररुग्ण इव द्रुमः
त्या ज्वलंत अंकुशाने त्याचे जीवनरक्त जणू शोषले गेले; कुरण्ड वज्राने तुटलेल्या वृक्षासारखा भूमीवर कोसळला।
Verse 106
तदङ्कुशविनिष्ठ्यूताः पुतनाः काश्चिदुद्भटाः / तत्सैन्यं पाशनिष्यन्दं भक्षयित्वा क्षयं गताः
त्या अंकुशातून उगाळलेल्या काही उग्र पूतनांनी त्या सैन्यसमूहाला गिळून शेवटी स्वतःही नष्ट झाल्या।
Verse 107
इत्थं कुरुण्डे निहते विंशत्यक्षौहिणीपतौ / हतावशिष्टास्ते दैत्याः प्रपलायन्त वै द्रुतम्
अशा रीतीने वीस अक्षौहिणींचा नायक कुरुण्ड मारला गेल्यावर उरलेले दैत्य त्वरित पळून गेले।
Verse 108
कुरण्डं सानुजं युद्धे शक्तिसैन्यैर्निपातितम् / श्रुत्वा शून्यकनाथो ऽपि निशश्वास भुजङ्गवत्
युद्धात कुरण्ड हा अनुजासह शक्तिसैन्यांनी पाडला गेला—हे ऐकून शून्यकनाथही भुजंगासारखा दीर्घ निःश्वास टाकू लागला।
Frequently Asked Questions
Ahaṅkāra is the ego-principle—self-assertion that fragments reality into “mine/other.” In Lalitopākhyāna, Bhaṇḍāsura embodies this metaphysical force; his military mobilization dramatizes how ego multiplies into aggression, noise, and disorder across the triloka.
It provides enumerative battlefield metadata: scale markers (three worlds trembling), directionality effects, and a dense inventory of weapons, mounts, and troop-types—useful for mapping Purāṇic martial taxonomy and Shākta mythic narrative structure.
The imagery treats sound and motion as cosmological forces—disturbing directions and shaking the triloka—while framing conflict as a metaphysical correction: Lalitā’s campaign restores cosmic order against the disintegrative principle symbolized by Bhaṇḍa’s ego.