Adhyaya 8
लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification
या अध्यायात सूतांच्या निवेदनातून वायुप्रोक्त ब्रह्माण्डपुराणाच्या चौकटीत सृष्टीचा क्रम व वर्गीकरण सांगितले आहे. प्रजापतीच्या मानस संकल्पातून व देह-उत्सर्जनातून ‘क्षेत्रा’शी संबंधित ‘क्षेत्रज्ञ’ उत्पन्न होतात; पुढे देव, असुर, पितर आणि मनुष्य असा चतुर्विध समूह वर्णिला आहे. सृष्टीसाठी प्रजापती क्रमाने विविध ‘तनु’ धारण करतात: तमोगुणप्रधान अवस्थेत असुरांनंतर रात्र उत्पन्न होते; नंतर सत्त्वप्रधान अवस्थेत मुखातून देव प्रकटतात, ‘दिव्य’ (प्रकाश/क्रीडा) या अर्थाशी त्यांचे नामसंबंध सूचित होतो, आणि त्यागलेली देवतनु ‘अहः’ म्हणजे दिवस बनते. पुढे सत्त्वातून पितर उत्पन्न होतात व त्यागलेली तनु ‘संध्या’ होते. अशा रीतीने गुणभेदानुसार उत्पत्ती आणि रात्र-दिवस-संध्या या कालविभागांचा संबंध स्पष्ट केला आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या पूर्वभागातील द्वितीय अनुशंगपादात ‘लोकज्ञान-वर्णन’ नावाचा सातवा अध्याय. सूत म्हणाले—त्यानंतर त्याच्या ध्यानामुळे मानसी प्रजा उत्पन्न झाली, आणि त्याच्या शरीरातून उत्पन्न कार्ये व कारणे यांसह।
Verse 2
क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः / ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्
त्या धीमानाच्या या क्षेत्रात क्षेत्रज्ञ प्रकट झाले; मग देव, असुर, पितर आणि मनुष्य—असे चार वर्ग झाले।
Verse 3
सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् / युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः
असंख्य सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा करून त्याने आत्म्याला संयमित केले; आणि युक्तचित्त झाल्यावर त्याच्यापासून तमोमात्रेचा उद्भव झाला।
Verse 4
तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः
तेव्हा सृष्टीचे चिंतन करीत प्रजापतीने सर्जनासाठी मोठा प्रयत्न केला. मग त्याच्या जघनभागातून प्रथम असुर पुत्र उत्पन्न झाले.
Verse 5
असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः / सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत
ज्ञानीजन ‘असु’ म्हणजे प्राण असे म्हणतात; त्या प्राणापासून जन्मले म्हणून ते ‘असुर’ कहलाले. ज्या देहाने देव निर्माण झाले, ती तनु प्रजापतीने दूर केली.
Verse 6
सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका
त्याने टाकून दिलेली ती तनु तत्क्षणी ‘रात्रि’ झाली. ती तमोबहुल असल्यामुळे रात्रिला ‘त्रियामिका’ असे म्हणतात.
Verse 7
आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः / सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
रात्रीत तमाने आच्छादित झालेल्या प्रजा त्यातूनच पुन्हा आपोआप प्रकट झाल्या. असुरांची सृष्टी करून मग प्रजापतीने दुसरी तनु धारण केली.
Verse 8
अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल
मग त्याने अव्यक्त, सत्त्वबहुल अशी ती तनु धारण केली. ती तनु धारण करताना प्रभूचे मन तिला प्रिय झाले, असे म्हणतात.
Verse 9
ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः / यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः
मग त्याच्या दिव्य मुखातून देवता उत्पन्न झाल्या; कारण त्या त्याच्या दिव्य तेजातून जन्मल्या, म्हणून त्यांना ‘देव’ असे म्हणतात.
Verse 10
धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते / तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः
‘धाता दिव्य आहे’ असे ज्याचे वर्णन आहे, तो लीलेत प्रकट होतो; त्या दिव्य तनूपासूनच देवता जन्मल्या.
Verse 11
देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत / उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा
देवांची सृष्टी करून त्याने आपली दिव्य तनू दूर केली; त्याने सोडलेली ती तनू तेव्हा ‘अहः’ म्हणजे दिवस झाली.
Verse 12
तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते / देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
म्हणून देवता दिवसकर्मात युक्त होऊन त्याची उपासना करतात; देवांची सृष्टी करून त्याने मग दुसरी तनू धारण केली.
Verse 13
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै / पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः
मग त्याने सत्त्वमात्रस्वरूप अशी दुसरी तनू धारण केली; तो प्रभू त्यांना पुत्र मानून पित्याप्रमाणे चिंतन करू लागला.
Verse 14
पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् / तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्
त्या संध्येमुळे रात्रि व दिवस वेगळे झाले आणि पितर उत्पन्न झाले. म्हणून ते पितृदेव मानले गेले; त्यांच्यात पितृत्व स्मृत आहे.
Verse 15
ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत
ज्या तनूने पितरांची सृष्टी झाली होती, ती तनू त्याने दूर केली. त्याने टाकलेली ती तनू तत्क्षणी संध्या म्हणून उत्पन्न झाली.
Verse 16
तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता / तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी
म्हणून देवतांचा दिवस, आणि जी रात्रि ती असुरी म्हणून स्मृत आहे. त्या दोघांच्या मध्ये जी पैत्री तनू आहे तीच श्रेष्ठ मानली जाते.
Verse 17
तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा / युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्
म्हणून देव, असुर, ऋषी आणि मानव—सर्व संयमाने उषा व व्युष्टी यांच्या मधल्या त्या तनूची उपासना करतात.
Verse 18
तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः / ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत
म्हणून द्विजही रात्रि व दिवस यांच्या संधीची उपासना करतात. त्यानंतर ब्रह्माने पुन्हा दुसरी तनू धारण केली.
Verse 19
रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः / मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः
जी रजोगुणमयी सृष्टी होती ती प्रभूंनी मनाने निर्माण केली। त्या मनापासून उत्पन्न पुत्रांच्या प्रजननातून प्रजा उत्पन्न झाल्या।
Verse 20
मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः / सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत
मननामुळे ते ‘मनुष्य’ म्हणून ओळखले गेले आणि प्रजननामुळे ते प्रसिद्ध प्रजा झाले. पुन्हा प्रजा निर्माण करून त्याने आपली तनू दूर केली।
Verse 21
सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत / तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः
त्याने टाकून दिलेल्या त्या तनूपासून तत्क्षणी ‘ज्योत्स्ना’ उत्पन्न झाली. म्हणून ज्योत्स्नेच्या उदयाने प्रजा आनंदित होतात।
Verse 22
इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना / सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे
अशा रीतीने महात्म्याने टाकून दिलेल्या त्या तनूंमधून तत्क्षणी रात्रि, दिन, संध्या आणि ज्योत्स्ना उत्पन्न झाले।
Verse 23
ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् / तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका
ज्योत्स्ना, संध्या आणि दिन—हे तिन्ही सत्त्वमय आहेत. रात्रि तमोमय आहे; म्हणून तीच त्यांची नियामिका आहे।
Verse 24
तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै / यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा
म्हणून देव दिव्य देहधारी, तुष्टीने व सुखाने निर्माण झाले. कारण त्यांचा जन्म दिवसा झाला व ते बलवान आहेत, म्हणून ते ‘दिवा’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.
Verse 25
तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः / प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते
जेव्हा प्रभूने रात्री आपल्या तनूने असुरांचा संहार केला, तेव्हाच त्यांना उत्पन्न केले. ते प्राणांपासून रात्रिजन्मा असून निशी अजेय आहेत; म्हणून ते तसेच मानले जातात.
Verse 26
एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह / पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै
हीच चिन्हे पुढे होणाऱ्या देवांची, असुरांसह; तसेच पितरांची व मनुष्यांचीही—भूतकाळातील काळांमध्येही—मानली जातात.
Verse 27
मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि / ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा
सर्व मन्वंतरांत ही निमित्ते असतात—ज्योत्स्ना, रात्रि, दिवस आणि संध्या; ही चारच आहेत.
Verse 28
भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु / अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्
कारण ते प्रकाशतात म्हणून ‘भा’ हा शब्द व्यापकता व दीप्ती या अर्थांनी आहे. ही ‘अंभांसी’ निर्माण करून (प्रभूने) देव, दानव आणि मनुष्य उत्पन्न केले.
Verse 29
पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः / तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः
त्या प्रभूने पितरांना तसेच नानाविध इतर प्रजांना निर्माण केले. नंतर ती सृष्टी सोडून तो ज्योत्स्ना (प्रकाश) प्राप्त करून पुढे दुसरी सृष्टी प्राप्त झाला।
Verse 30
मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्
मग त्याने रज-तम अधिक असलेली ती मूर्ती धारण केली. त्यानंतर अंधकारात, क्षुधेने व्याकुळ झालेल्या प्रजांना त्याने निर्माण केले।
Verse 31
ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः / अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये
सृष्टी झालेल्या त्या प्रजा क्षुधेने व्याकुळ होऊन पाणी घेण्यास उद्यत झाल्या. त्यांपैकी जे म्हणाले—“ही जलं आपण रक्षू”—असे त्यांनी उच्चारले।
Verse 32
राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः / ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्
‘रक्षा करू’ असे म्हणाल्यामुळे ते राक्षस म्हणून ओळखले गेले—क्षुधा-स्वभावाचे, निशाचर. आणि जे म्हणाले ‘आम्ही जल क्षीण करू’, ते परस्परांकडे पाहू लागले।
Verse 33
तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः / रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते
त्या कर्मामुळे ते यक्ष व गुह्यक म्हणून ओळखले गेले—क्रूर कर्म करणारे. येथे ‘रक्ष्’ धातूचा अर्थ ‘पालन/रक्षण’ असाही विचारला जातो।
Verse 34
य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते / रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत
हा जो क्षितिधातू आहे, क्षपण (क्षय) यामुळे तो असा निरुक्त होतो. रक्षणामुळे ‘रक्ष’ आणि क्षपणामुळे ‘यक्ष’ असे म्हटले जाते.
Verse 35
तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः / ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः
त्यांना अप्रिय रूपाने पाहताच त्या धीमानाचे केस गळून पडले. ते गळालेले केस पुन्हा पुन्हा वर उभे राहिले, जणू मारण्यासाठी सज्ज झाले.
Verse 36
हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः / बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः
जे शिरोहीन होते ते ‘बाल’ म्हणवले; आणि जे रांगत दूर झाले ते ‘पन्न’ म्हणवले. बालस्वभावामुळे ते ‘व्याल’ आणि हीनत्वामुळे ‘अहय’ असे मानले गेले.
Verse 37
पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता / तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः
पन्नत्वामुळे ते ‘पन्नग’ही म्हणवले, आणि सरकत दूर जाण्यामुळे ‘सर्प’ म्हणवले. त्यांचा जो लय पृथिवीत आहे, तोच सूर्य-चंद्रांच्या घन तेजरूपाने प्रकट झाला.
Verse 38
तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः / स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः
त्याच्या क्रोधातून जो अत्यंत दारुण ‘अग्निगर्भ’ उत्पन्न झाला, तो विषस्वरूप होऊन, सहोत्पन्न त्या सर्पांमध्ये प्रवेशला.
Verse 39
सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः / वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः
सर्पांची निर्मिती करून मग क्रोधातून क्रोधस्वरूप उग्र प्राणी उत्पन्न झाले; ते कपिश वर्णाचे भूत आणि मांसाहारी होते.
Verse 40
भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् / गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः
भूतत्वामुळे ते ‘भूत’ म्हणून ओळखले गेले आणि मांसभक्षणामुळे ‘पिशाच’; पुढे त्याच्या गायनातून गंधर्व पुत्र उत्पन्न झाले.
Verse 41
धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते / पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः
कवींनी ‘धये’ हा धातू पानार्थी मानला आहे; पिताना त्याच्याकडून वाणी उत्पन्न झाली, म्हणून ते ‘गंधर्व’ म्हणून स्मरले जातात.
Verse 42
अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः / छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्
आठ देवयोनी निर्माण झाल्यावर त्या प्रभूंनी छंदानुसार छंद आणि वयानुसार पक्षी निर्माण केले.
Verse 43
पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् / मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्
त्याने प्रथम पक्षी निर्माण केले; नंतर पशुगण निर्माण केले. पुढे मुखातून शेळ्या आणि वक्षातून मेंढ्या निर्माण केल्या.
Verse 44
गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे / पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्
ब्रह्म्याने आपल्या उदरातून गायी आणि पार्श्वभागातून इतर पशू निर्माण केले; तसेच पायांपासून घोडे, हत्ती, गाढवे, गवय व मृग उत्पन्न केले।
Verse 45
उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः / ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
उंट, वराह, कुत्रे आणि इतर जातीही उत्पन्न झाल्या; आणि त्याच्या रोमांपासून फळे व मुळे देणाऱ्या औषधी वनस्पती जन्मल्या।
Verse 46
एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै / अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा
अशा रीतीने पाच औषधी निर्माण करून, त्या निश्चयाने यज्ञांमध्ये उपयोगात आणल्या गेल्या; आणि या कल्पाच्या आरंभी, प्राचीन काळी, त्रेतायुगाच्या प्रारंभी।
Verse 47
गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः / एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे
गौरज, पुरुष, अविर, घोडे, खच्चर आणि गाढवे—हे सात ग्राम्य (पालतू) मानले गेले; आणि यांखेरीज आणखी सात आरण्य (वन्य)ही सांगितले आहेत।
Verse 48
श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः / औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
श्वापद, द्वीपि, हत्ती, वानर—आणि पाचवे पक्षी; सहावे औदक (जलचर) पशू; आणि सातवे सरीसृप (रेंगणारे) होत।
Verse 49
महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः / मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते
महिष, गवय, उंट, द्विखुर, शरभ, द्विष आणि सातवा मर्कट—हेच ते अरण्यातील पशू होत।
Verse 50
गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
प्रथम मुखातून त्याने गायत्री, ऋक्, त्रिवृत्, स्तोम, रथंतर आणि यज्ञांतील अग्निष्टोम निर्माण केला।
Verse 51
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्
दक्षिण मुखातून त्याने यजुः, त्रैष्टुभ छंद, पंधरावा स्तोम आणि बृहत्सामही उत्पन्न केले।
Verse 52
सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्
पश्चिम मुखातून त्याने साम, जगती छंद, सतरावा स्तोम, वैरूप्य आणि अतिरात्र यज्ञ निर्माण केला।
Verse 53
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च / अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्
चतुर्थ मुखातून त्याने एकविंश स्तोम, अथर्ववेद, आप्तोर्याम, अनुष्टुभ छंद आणि वैराजही निर्माण केले।
Verse 54
विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च / सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्
त्या भगवान् देवाने विद्युत्, वज्र, मेघ आणि रोहित इंद्रधनुष्ये निर्माण केली; आणि तो ‘पर्जन्य’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 55
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये / उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
यज्ञसिद्धीसाठी त्याने ऋचा, यजुः आणि साम मंत्रांची निर्मिती केली; आणि त्याच्या अंगांपासून विविध प्रकारची भुते (जीव) उत्पन्न झाली.
Verse 56
ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः / सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्
प्रजापती ब्रह्मा जेव्हा प्रजासृष्टी करू लागले, तेव्हा त्यांनी प्रथम देव, ऋषी, पितर आणि मानव असे चार समूह निर्माण केले.
Verse 57
ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च / सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा
नंतर त्यांनी चर आणि स्थावर अशी भुते (जीव) निर्माण केली; आणि त्याच वेळी यक्ष, पिशाच तसेच गंधर्व व अप्सरा यांचीही सृष्टी केली.
Verse 58
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
नर, किन्नर, राक्षस, पक्षी, पशु, मृग आणि सर्प यांची सृष्टी केली; तसेच स्थावर-जंगम अशा अव्यय व व्यय—दोन्ही प्रकारांचीही रचना केली.
Verse 59
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः
त्यांचे जे जे कर्म पूर्वसृष्टीत ठरले होते, तेच प्राणी पुन्हा पुन्हा निर्माण होताना वारंवार त्यांनाच प्राप्त होतात।
Verse 60
हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
हिंसक-अहिंसक, क्रूर, धर्म-अधर्माने आच्छादित सत्य-असत्य असे भेद निर्माण करून; ज्याभावाने ते संस्कारित होतात, त्याच्याकडेच ते झुकतात, म्हणून तेच त्यांना रुचते।
Verse 61
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्
महाभूतांतील नानात्व, इंद्रिययुक्त मूर्तींतील भेद, आणि भूतांचा विनियोग—हे सर्व धात्यानेच स्वतः ठरविले।
Verse 62
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः / दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः
काही मनुष्य पुरुषार्थ व कर्म असे म्हणतात; काही विप्र त्याला दैव म्हणतात; आणि भूतचिंतक त्याला स्वभाव मानतात।
Verse 63
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः / न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः
फलप्रवृत्तीच्या स्वभावानुसार पौरुष, कर्म आणि दैव—हे तिन्ही आहेत; पण ज्ञानी त्यांना वेगळे करून कोणास अधिक मानत नाहीत।
Verse 64
एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च / स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
ते ‘असेच’ म्हणत नाहीत, ‘असे नाही’ही म्हणत नाहीत; न दोन्ही, न दोन्ही‑नाही. सत्त्वस्थ समदर्शी स्वकर्मविषयच सांगतात।
Verse 65
नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
महेश्वराने आरंभी वेदशब्दांपासूनच भूतांचे नानारूप आणि कृत विश्वाचा विस्तार निर्माण केला।
Verse 66
आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः
ऋषींनी दिलेली नावे आणि देवांमध्ये दिसणाऱ्या दृष्टी—रात्रीच्या शेवटी उत्पन्न झालेल्या प्रजांना अज (ब्रह्मा) ती पुन्हा त्यांच्यापासूनच देतो।
Frequently Asked Questions
The chapter’s sampled sequence foregrounds asuras first (from a tamas-linked phase), then devas (from a sattva-dominant ‘divine’ body), and then pitṛs (from a further sattvic emanation), alongside a fourfold classification that includes humans as a category in the overall grouping.
Each arises from a ‘discarded’ creative body (tanu): after producing asuras the rejected body becomes night (tamas-bahulā), after producing devas the rejected divine body becomes day, and after producing pitṛs the rejected body becomes twilight (saṃdhyā).
It signals a metaphysical framing in which beings (kṣetrajña-s, ‘knowers’) are related to the manifested field (kṣetra), allowing creation to be read not only as material production but also as the emergence of embodied consciousness within an ordered cosmos.