Shloka 43
लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification
Devanagari script
पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् / मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्
Transliteration
pakṣiṇastu sa sṛṣṭvā vai tataḥ paśugaṇānsṛjan / mukhatojāḥ sṛjanso 'tha vakṣasaścāpyavīḥ sṛjan
Translation
त्याने प्रथम पक्षी निर्माण केले; नंतर पशुगण निर्माण केले. पुढे मुखातून शेळ्या आणि वक्षातून मेंढ्या निर्माण केल्या.
Word by Word
पक्षिणःbirds
पक्षिणः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपक्षिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन — Masculine, Accusative, Plural
तुthen/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, विरोध/अन्वय — Particle ‘but/indeed’
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Pronoun, Nominative, Singular
सृष्ट्वाhaving created
सृष्ट्वा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (Gerund) — ‘having created’
वैindeed
वै:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय, निश्चयार्थक — Emphatic particle ‘indeed’
ततःthen
ततः:
Kāla-adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय, क्रियाविशेषण — Adverb ‘then’
पशुगणान्groups of animals
पशुगणान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपशु-गण (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (पशूनां गणः), पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन — Masculine, Accusative, Plural
सृजन्creating
सृजन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formशतृ-प्रत्यय वर्तमान कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Present active participle ‘creating’ (agreeing with सः)
मुखतःfrom the mouth
मुखतः:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन — Neuter, Ablative, Singular (‘from the mouth’)
अजाःgoats
अजाः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअज (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन — Feminine, Accusative, Plural (goats)
सृजन्creating
सृजन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formशतृ-प्रत्यय वर्तमान कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Present active participle ‘creating’
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Pronoun, Nominative, Singular
अथthen
अथ:
Kāla-adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय, अनन्तरार्थक — Indeclinable ‘then/next’
वक्षसःfrom the chest
वक्षसः:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootवक्षस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन — Neuter, Ablative, Singular (‘from the chest’)
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चय — Conjunction ‘and’
अपिalso
अपि:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चय/अप्यर्थ — Particle ‘also’
अवीःsheep
अवीः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअवि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन — Feminine, Accusative, Plural (sheep/ewes)
सृजन्creating
सृजन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formशतृ-प्रत्यय वर्तमान कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Present active participle ‘creating’