Adhyaya 37
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
या अध्यायात सूत पृथ्वीच्या नामव्युत्पत्ती व पुराकथनात्मक स्मृती सांगतो—वसुधा (धन धारण करणारी), मेदिनी (मेद/द्रव्याशी निगडित; मधु‑कैटभवधापूर्वीच्या प्रलय-स्मृतीचा संकेत), आणि पृथ्वी (राजा पृथु वैण्याच्या अधिकारस्थापना व व्यवस्थेशी संबंधित)। पुढे पृथुला आदिराज म्हणून गौरविले आहे; तो पृथ्वीचे पत्तन व आकर/खनिस्थळे यांद्वारे विभाजन करून व्यवस्था करतो, चातुर्वर्ण्य समाजाचे रक्षण करतो आणि सर्व प्राणी तसेच वेदज्ञ ब्राह्मणांकडून वंदन प्राप्त करतो। केंद्रस्थानी ‘पृथ्वी‑दोहण’ आहे—विविध मन्वंतरांत वत्स, दोग्धा व पात्र निश्चित करून समृद्धी ही योगायोग नसून युगानुसार नियत व विधिनिष्ठ आहे असे दर्शविले आहे। मन्वंतर व सृष्टी‑व्यवस्था यांचा कृषी व राजधर्माच्या रचनेशी संबंध येथे उलगडतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् / वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘शेष मन्वंतरकथन व पृथ्वी-दोहन’ नावाचा छत्तीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—ऐकिवाप्रमाणे ही वसुधा समुद्रापर्यंत पसरलेली होती; कारण ती वसु (धन-संपत्ती) धारण करते, म्हणून तिला ‘वसुधा’ म्हणतात।
Verse 2
मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता / तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः
मधु व कैटभ यांच्या पूर्वी ही पृथ्वी मेदाने (चरबीने) परिप्लुत होती; म्हणून ब्रह्मवादी निरुक्तीनुसार तिला ‘मेदिनी’ असे म्हणतात।
Verse 3
ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः / दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः
नंतर बुद्धिमान वैन्य राजा पृथूने तिला स्वीकारल्यामुळे पृथ्वीला कन्याभाव प्राप्त झाला; म्हणून तेव्हापासून ती ‘पृथिवी’ म्हणून ओळखली जाते।
Verse 4
पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा / तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी
पूर्वी पृथूने धरतीचा योग्य विभाग केला; ती राजासाठी खाणींनी समृद्ध झाली, नगर व खाणींच्या माळेसारखी शोभू लागली।
Verse 5
चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता / एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः
ती (पृथ्वी) चातुर्वर्ण्याने परिपूर्ण होती आणि त्या धिमान (पृथू) ने तिचे रक्षण केले; हे श्रेष्ठ द्विजहो, वैन्य राजा असा प्रभावशाली होता।
Verse 6
नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः / ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
तो सर्व भूतसमूहाकडून सर्वथा नमस्कार्य व पूज्य आहे; तसेच वेद‑वेदांगात पारंगत महाभाग ब्राह्मणांकडूनही।
Verse 7
पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः / पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः
सनातन ब्रह्मयोनि पृथूच नमस्कार्य आहे; महाभाग पार्थिवांनी प्रार्थिला जाणारा, महान यशस्वी।
Verse 8
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि
आदिराज प्रतापवान पृथू वैन्य नमस्कार्य आहे; रणांगणात विजय इच्छिणाऱ्या योद्ध्यांकडूनही वंदनीय।
Verse 9
आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि / यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्
रणांचा आदिकर्ता पृथूच खरोखर नमस्कार्य आहे; जो योद्धा पृथू नृपाचे कीर्तन करून रणात जातो।
Verse 10
स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् / वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः
तो कीर्तिमान पुरुष त्या घोर संग्रामातून कुशलतेने पार होतो; आणि येथे वैश्यवृत्तीत स्थित वैश्यांकडूनही राजर्षी (पृथू) वंदिला जातो।
Verse 11
पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः / एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च
वृत्तीदानामुळे महायशस्वी पृथूच नमस्कार्य आहे; हे विशेष वत्स, हे दोग्धे आणि हेच क्षीर (दूध) आहे।
Verse 12
पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् / ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना
मी क्रमाने सर्व पात्रे सांगितली आहेत; पूर्वी महात्मा ब्रह्म्यानेच प्रथम पृथ्वीचे दुहन केले होते।
Verse 13
वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले / ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः
वायूला वत्स करून वसुधातळी बीजे (प्रकट झाली); मग प्रथम स्वायंभुव मन्वंतरात, आणि नंतर पुन्हा (इतर) मन्वंतरांत।
Verse 14
वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि / ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना
स्वायंभुवाला वत्स करून निश्चयच सर्व धान्य-शस्ये दुहिली गेली; आणि आता प्राप्त स्वारोचिष मन्वंतरातही।
Verse 15
वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी / उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु
स्वारोचिषाला वत्स करून पृथ्वीने शस्यसंपदा दुहिली; तसेच उत्तम (मनु) यांच्या काळातही, आणि देवानुज (मनु) यांच्या काळातही दुहिली गेली।
Verse 16
मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता / पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः
धीमानाने मनुला उत्तम वत्स करून सर्व धान्यांचे दोहन केले; नंतर पाचव्या मन्वंतरात, तामस मनूच्या अंतरकाळात, पृथ्वीचेही दोहन झाले.
Verse 17
दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना / चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः
बलबंधूने तामसाला वत्स करून हिचे दोहन केले; आणि चारिष्टव मनूचा सहावा मन्वंतर प्राप्त झाल्यावर, मनूच्या त्या अंतरकाळातही.
Verse 18
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति / चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः
पुराणाने चारिष्टवाला वत्स मानून पृथ्वीचे दोहन केले; आणि चाक्षुष मन्वंतर प्राप्त झाल्यावर, तेव्हा पुन्हा त्या मन्वंतरातही.
Verse 19
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् / चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः
पुराणाने चाक्षुषाला वत्स करून पृथ्वीचे दोहन केले; आणि चाक्षुष मनूचा अंतरकाळ संपल्यावर, पुन्हा वैवस्वत मन्वंतर प्राप्त झाल्यावर.
Verse 20
वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया / एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै
मी तुला सांगितल्याप्रमाणे, पूर्वी वैन्य (पृथू) याने ह्या पृथ्वीचे दोहन केले होते; आणि या सर्वांनीही, व्यतीत झालेल्या मन्वंतर-अंतरकाळांत, पृथ्वीचे दोहन केले.
Verse 21
देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह / एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह
देव, मनुष्य आणि पुढे भूतादि प्राण्यांद्वारे—अशा प्रकारे येथे भूतकाळ व भविष्यकाळात सर्वांमध्ये हे जाणण्यास योग्य आहे.
Verse 22
देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः / पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ
मन्वंतरात देव सुखाने स्थित होते. हे प्रजाजनहो, पृथूची कथा ऐका—पृथूचे दोन अत्यंत पराक्रमी पुत्र अंतर्द्धि व पाषण जन्मले.
Verse 23
शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत / हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्
शिखंडिनीने अंतर्द्धानापासून हविर्धानाला जन्म दिला. आणि हविर्धानापासून अग्निवंशीय धिषणाने सहा पुत्रांना जन्म दिला.
Verse 24
प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ / प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः
प्राचीनबर्हिषाचे शुक्ल, गय, कृष्ण आणि प्रजाचिन असे पुत्र होते. भगवान प्राचीनबर्हि स्वतः महान प्रजापती होता.
Verse 25
बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ / प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ
बल, श्रुती, तप आणि वीर्य यांमुळे तो पृथ्वीवर एकछत्र सम्राट होता. त्याच्या कुशांचे अग्रभाग पूर्वेकडे होते; म्हणून तो ‘प्राचीनबर्हि’ म्हणून ओळखला गेला.
Verse 26
समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः / महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः
समुद्रकन्येशी तो त्या प्रभूने विवाह केला; महान तपाच्या पलीकडे सवर्णेपासून तो प्रजापती झाला।
Verse 27
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः / सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्
सवर्णेने सामुद्रीपासून प्राचीनबर्हिषाचे दहा पुत्र जन्मास घातले; ते ‘प्रचेतस’ नावाने प्रसिद्ध व धनुर्वेदात पारंगत होते.
Verse 28
अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः / दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
धर्मपालनात एकरूप असे ते समुद्रजलात शयन करून दहा हजार वर्षे महान तप करीत राहिले.
Verse 29
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः / अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
ते तप करीत असता पृथ्वी तापली; रक्षण नसल्याने वृक्षवेली पसरून सर्वत्र दाटल्या आणि मग प्रजाक्षय होऊ लागला.
Verse 30
प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः
तेव्हा चाक्षुष मनूच्या अंतरकाळात, ते (व्यवस्था) परत घेतले गेले असता, वारा वाहू शकला नाही; आकाश वृक्षांनी वेढले गेले.
Verse 31
दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः / तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः
दहा हजार वर्षे प्रजा काहीही चेष्टा करू शकल्या नाहीत. हे ऐकून प्रचेतस सर्वजण तपस्येत युक्त झाले.
Verse 32
मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः / उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्
क्रोधाने उद्भवून त्यांनी मुखांतून वायू व अग्नी सोडले. मग वायूने ते वृक्ष उपटून कोरडे केले.
Verse 33
तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः / द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु
भयंकर अग्नीने त्यांना जाळून टाकले; अशा रीतीने वृक्षांचा क्षय झाला. वृक्षक्षय जाणून, जे काही फांद्यांचे वृक्ष उरले होते…
Verse 34
उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः / दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्
मग राजा सोम प्रचेतसांकडे जाऊन म्हणाला—लोकसंततीच्या कारणासाठी खरे प्रयोजन पाहून…
Verse 35
कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः / वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ
हे प्राचीनबर्हिष राजांनो, क्रोध सोडा. पृथ्वीवर पुन्हा वृक्ष उत्पन्न होतील; अग्नी व वायू शांत होऊ द्या.
Verse 36
रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः / भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया
ही कन्या रत्नमयी आहे, वृक्षांची श्रेष्ठवर्णिनी। हीच भविष्याची प्रजा; मी तिला गर्भात धारण केले आहे.
Verse 37
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता / भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता
हिचे नाव ‘मारीषा’; ही वृक्षांनीच निर्मिली आहे. सोमगर्भे वाढलेली ही तुमची धर्मपत्नी होवो.
Verse 38
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा / अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः
तुमच्या तेजाच्या अर्धाने आणि माझ्या तेजाच्या अर्धाने, हिच्यापासून ‘दक्ष’ नावाचा विद्वान प्रजापती उत्पन्न होईल.
Verse 39
स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै / अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति
तो, तुमच्या तेजोमय शक्तीने अत्यंत दग्ध झालेल्या या भूमीला, अग्निसमान अग्नि होऊन, पुन्हा प्रजांनी समृद्ध करील.
Verse 40
ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः / संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
मग सोमाच्या वचनाने त्या प्रचेतांनी, वृक्षांवरील क्रोध आवरून, मारीषेला धर्माने पत्नी म्हणून स्वीकारले.
Verse 41
मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः / दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः
मग त्यांनी मारिषेत मनाने गर्भ स्थापिला; दहा प्रचेतांपासून मारिषेत प्रजापती उत्पन्न झाला.
Verse 42
दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् / असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्
सोमाच्या अंशाने महातेजस्वी, वीर्यवान् दक्ष जन्मला; प्रथम त्याने मनाने प्रजा निर्माण केली, नंतर मैथुनाने.
Verse 43
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः / विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः
दक्षाने प्रथम मनाने स्थावर-जंगम, द्विपद व चतुष्पद सृष्टी केली; नंतर त्याने स्त्रिया निर्माण केल्या.
Verse 44
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश / कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे
त्याने धर्माला दहा आणि कश्यपाला तेरा कन्या दिल्या; काळाच्या नेत्रांसारख्या सत्तावीस कन्या इंदू (चंद्र) यास अर्पण केल्या.
Verse 45
एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने / द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा
यांना देऊन मग त्याने अरिष्टनेमिला आणखी चार कन्या दिल्या; बहुपुत्राला दोन आणि अंगिरसालाही दोन दिल्या.
Verse 46
कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह / अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते
कृशाश्वाला एक कन्या दिली; त्यांच्यापासून संतती झाली. चाक्षुष मन्वंतरानंतर मनूचे सहावे मन्वंतर असे गायीले जाते.
Verse 47
मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः / वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः
सप्तम प्रजापती वैवस्वत मनूच्या काळात वसुदेव, खग, गायी, नाग तसेच दितीपुत्र व दानव प्रकट झाले.
Verse 48
गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः / ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः / संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते
गंधर्व, अप्सरा आणि इतरही जाती उत्पन्न झाल्या. तेव्हापासून या लोकी प्रजा मैथुनातून जन्मू लागली; पूर्वीची सृष्टी संकल्प, दर्शन व स्पर्शाने होत असे असे म्हणतात.
Verse 49
ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः / संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः
ऋषी म्हणाले—देव, दानव आणि देवर्षी यांची जी शुभ उत्पत्ती आहे, ती पूर्वी सांगितली आहे; तसेच महात्मा दक्षाचीही.
Verse 50
प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया / कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः
तुम्ही सांगितले की प्रजापतीच्या प्राणापासून दक्षाचा जन्म झाला. हे महातपस्वी, मग प्राचेतस (दक्ष) तुम्ही पुन्हा कसा प्राप्त केला?
Verse 51
एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि / दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः
हे सूत! आमचा हा संशय येथे तूच स्पष्ट करावा—सोमाचा दौहित्र कसा श्वशुरत्वाला प्राप्त झाला?
Verse 52
सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः / ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः
सूत म्हणाला—हे श्रेष्ठ जनहो! भूतांमध्ये उत्पत्ती व निरोध नित्य घडतात; येथे ऋषी आणि विद्वान लोक कधीही भ्रमित होत नाहीत.
Verse 53
युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः / पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति
युगोयुग हे सर्व दक्षादी द्विज उत्पन्न होतात आणि पुन्हा लय पावतात; याबाबत विद्वान कधीही भ्रमित होत नाही.
Verse 54
ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः / तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्
हे द्विजोत्तमांनो! पूर्वी यांच्यात ज्येष्ठ-कनिष्ठ भेदही होता; पण तपच श्रेष्ठ ठरले आणि प्रभावाचे कारणही तेच झाले.
Verse 55
इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् / प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
जो चाक्षुष मन्वंतरातील ही चराचर सृष्टी जाणतो, तो प्रजावान होऊन दीर्घायुष्य पार करतो आणि स्वर्गलोकी गौरव पावतो.
Verse 56
एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः / इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः
अशा प्रकारे चाक्षुष मन्वंतराचा सर्ग संक्षेपाने सांगितला. याप्रमाणे मन्वंतरस्वरूप हे सहा निसर्ग पार झाले आहेत.
Verse 57
स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् / एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः
स्वायंभुवापासून चाक्षुषपर्यंतचे सर्ग क्रमाने संक्षेपाने सांगितले आहेत. हे द्विजश्रेष्ठांनो, प्राज्ञांनी जसे सांगितले तसे हे सर्ग आहेत.
Verse 58
वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः / अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः
त्यांचा विस्तार वैवस्वत निसर्गाने जाणावा. विवस्वानाचे हे सर्व सर्ग ना कमी आहेत ना अधिक.
Verse 59
आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोर्ऽथतः / एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः
जो मत्सररहित होऊन याचे पठण करतो, तो आरोग्य, दीर्घायुष्य, यश, धर्म, काम आणि अर्थ हेच गुण प्राप्त करतो.
Verse 60
वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः / समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत
आता मी वर्तमान महात्मा वैवस्वताचा सर्ग संक्षेप व विस्ताराने सांगतो; माझे म्हणणे लक्ष देऊन ऐका.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds King Pṛthu Vainya as the ādi-rāja (archetypal sovereign). Rather than a long dynastic catalogue, it encodes kingship as a cosmological function: partitioning, protecting, and making the earth productive for the varṇa-ordered society.
They function as compressed cosmological memory: Vasudhā highlights the earth as the bearer of ‘vasu’ (wealth/substance); Medinī recalls an early state of material inundation (medas) associated with the Madhu-Kaiṭabha prelude; Pṛthivī links the earth to Pṛthu’s ordering claim, portraying geography as politically and ritually constituted.
The earth’s ‘milking’ is presented as epoch-sensitive: different manvantaras are associated with specific calves (vatsa), milkers (dogdhṛ), and vessels (pātra), implying that prosperity and resource-availability are governed by cyclical cosmic administration rather than a single, timeless event.