Adhyaya 33
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च (Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis)
या अध्यायात सूत सभेला सांगतो की ब्राह्मण-परंपरेतील प्रामाण्य प्रवक्ते ‘नावानिशी’ ओळखा. श्रुतऋषींची नावे वेद-शाखा आणि गुरु–शिष्य–प्रशिष्य परंपरेनुसार गटागटाने दिली आहेत; त्यामुळे युगज्ञान व प्रजा-वर्गीकरण शাখा-जाळ्यांतून जपले जाते हे दिसते. येथे कथानकापेक्षा प्रमाणनिर्धारण महत्त्वाचे—युग/मन्वंतरादी सिद्धांत ओळखता येणाऱ्या मानवी परंपरावाहकांवर आधारलेले आहेत. वारंवार संख्या-निर्देश करून सूची मानकीकृत करण्याचा संग्रहात्मक हेतू सूचित होतो.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनं च नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ऋषिकाणां सुताश्चापि विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ब्राह्यणानां प्रवक्तारो नामतश्च निबोधत
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुशङ्गपादात ‘युग-प्रजा-लक्षण व ऋषि-प्रवर-वर्णन’ नावाचा बत्तीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—ऋषींचे पुत्रही ‘ऋषिपुत्रक’ म्हणून जाणावे; ब्राह्मणांचे प्रवक्ते नावांसह ऐका.
Verse 2
सप्रधानाः प्रवक्ष्यन्ते समासाच्च श्रुतर्षयः / बह्वृचो भार्गवः पैलः सांकृत्यो जाजलिस्तथा
आता संक्षेपाने प्रमुख श्रुतऋषी सांगितले जातील. बह्वृच, भार्गव, पैल, सांकृत्य आणि जाजलि—हे होत.
Verse 3
संध्यास्तिर्माठरश्चैव याज्ञवल्क्यः पराशरः / उपमन्युरिन्द्रप्रमतिर्माडूकिः शाकलिश्च सः
संध्यास्ति, माठर, याज्ञवल्क्य, पराशर, उपमन्यु, इन्द्रप्रमति, माडूकि आणि शाकलि—हेही आहेत.
Verse 4
बाष्कलिः शोकपाणिश्च नैलः पैलो ऽलकस्तथा / पन्नगाः पक्षगन्ताश्च षडशीतिः श्रुतर्षयः
बाष्कली, शोकपाणी, नैल, पैल व अलक; तसेच पन्नग व पक्षगंत—हे सर्व मिळून शहाऐंशी श्रुतऋषी आहेत.
Verse 5
एते द्विजातयो मुख्या बह्वृचानां श्रुतर्षयः / वैशंपायनलौहित्यौ कण्ठकालावशावधः
हे बह्वृच शाखेचे प्रमुख द्विज श्रुतऋषी—वैशंपायन, लौहित्य, कंठ, काल आणि अवशावध आहेत.
Verse 6
श्यामापतिः पलाडुश्च आलंबिः कमलापतिः / तेषां शिष्याः प्रशिष्याश्च षडशीति श्रुतर्षयः
श्यामापती, पलाडू, आलंबी आणि कमलापती; त्यांच्या शिष्य-प्रशिष्यांसह शहाऐंशी श्रुतऋषी आहेत.
Verse 7
एते द्विजर्षयः प्रोक्ताश्चरकाध्वर्यवो द्विजाः / चैमिनिः सभरद्वाजः काव्यः पौष्यञ्जिरेव च
हे द्विजर्षी ‘चरकाध्वर्यु’ म्हणून सांगितले आहेत—चैमिनी, सभरद्वाज, काव्य आणि पौष्यंजीही.
Verse 8
हिरण्यनाभः कौशिल्यो लौगाक्षिः कुसुमिस्तथा / लङ्गली शालिहोत्रश्च शक्तिराजश्च भार्गवः
हिरण्यनाभ, कौशिल्य, लौगाक्षी व कुसुमी; तसेच लंगली, शालिहोत्र आणि भार्गव शक्तिराज.
Verse 9
सामगानामथाचार्य ऐलो राजा पुरूरवाः / षट्चत्वारिंशदन्ये वै तेषां शिष्याः श्रुतर्षयः
सामगानांचे आचार्य ऐल राजा पुरूरवा होते; आणि त्यांचे आणखी छेचाळीस शिष्य होते, जे श्रुतीत निपुण ऋषी होते.
Verse 10
कौशीतिः कङ्कमुद्गश्च कुण्डकः सपराशरः / लोभालोभश्च धर्मात्मा तथा ब्रह्म बलश्च सः
कौशीति, कंकमुद्ग, पराशरसहित कुंडक, धर्मात्मा लोभालोभ, तसेच ब्रह्म आणि बल—हेही होते.
Verse 11
क्रन्थलो ऽथो मदगलो मार्कण्डेयो ऽथ धर्मवित् / इत्येते नवतिर्ज्ञेया होत्रवद्ब्रह्मचारिणः
क्रंथल, मदगल, मार्कंडेय आणि धर्मवित्—अशा रीतीने हे नव्वद जण जाणावे; ते होत्रासारखे ब्रह्मचारी होते.
Verse 12
चरकाध्वर्यवश्चापि ह्यनुमंन्त्रं तु ब्राह्मणम् / चलूभिः सुमतिश्चैव तथा देववरश्च यः
चरकाध्वर्यव, तसेच ब्राह्मण अनुमंत्र; चलूभि, सुमति आणि देववर—हेही होते.
Verse 13
अनुकृष्णस्तथायुश्च अनुभूमिस्तथैव च / तथाप्रीतः कृशाश्वश्व सुमूलिर्बाष्कलिस्तथा
अनुकृष्ण आणि आयु, तसेच अनुभूमि; तसेच प्रीत, कृशाश्व, सुमूली आणि बाष्कली—हेही होते.
Verse 14
चरकाध्वर्यकाध्वर्युनमस्युर्ब्रह्मचारिणः / वैयासकिः शुको विद्वांल्लौकिर्भूरिश्रवास्तथा
चरक व अध्वर्यु, तसेच इतर अध्वर्यु—हे ब्रह्मचारी मुनी नमस्कार करीत; व्यासपुत्र विद्वान् शुक, लौकि आणि बहुश्रवा हेही होते।
Verse 15
सोमाविरतुनान्तक्यस्तथा धौम्यश्च काश्यपः / आरण्या इलकश्चैव उपमन्युर्विदस्तथा
सोमाविरतुनान्तक्य, तसेच धौम्य व काश्यप; आरण्य, इलक, उपमन्यु आणि विद हेही तेथे होते।
Verse 16
भार्गवो मधुकः पिङ्गः श्वेत केतुस्तथैव च / प्रजादर्पः कहोडश्च याज्ञवल्क्यो ऽथ शौनकः
भार्गव, मधुक, पिंग, तसेच श्वेतकेतु; प्रजादर्प, कहोड, याज्ञवल्क्य आणि शौनक हेही (तेथे) होते।
Verse 17
अनङ्गो निरतालश्च मध्यमाध्वर्यवस्तुते / अदितिर्देवमाता च जलापा चैव मानवी
अनंग व निरताल, तसेच मध्यमाध्वर्यवस्तुते; देवमाता अदिती आणि मानवी जलापा ह्याही (तेथे) होत्या।
Verse 18
उर्वशी विश्वयोषा च ह्यप्सरःप्रवरे शुभे / मुद्गला चातुजीवैव तारा चैव यशस्विनी
उर्वशी व विश्वयोषा—या शुभ, श्रेष्ठ अप्सरा; तसेच मुद्गला, चातुजीवा आणि यशस्विनी तारा ह्याही (तेथे) होत्या।
Verse 19
प्रातिमेधी च मार्गा च सुजाता च महातपा / लोपामुद्रा च धर्मज्ञा या च कोशीतिका स्मृता
प्रातिमेधी, मार्गा, सुजाता व महातपा; तसेच धर्मज्ञा लोपामुद्रा आणि ‘कोशीतिका’ म्हणून स्मरणीय अशी ती।
Verse 20
एताश्च ब्रह्मवादिन्य अप्सरो रूपंसमताः / इत्येता मुख्यशः प्रोक्ता मया च ऋषिपुत्रकाः
या सर्व ब्रह्मवादिनी अप्सरा रूपसमता आहेत; हे ऋषिपुत्रहो, मी मुख्यतः यांचाच असा उल्लेख केला आहे।
Verse 21
वैदशाखाप्रणयनास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / ईश्वरा मन्त्रवक्तार ऋषयो ह्यृषिकास्तथा
वेदशाखांचे प्रणेते असल्याने ते ऋषी म्हणून स्मृत आहेत; ते ईश्वरस्वरूप, मंत्रवक्ते—ऋषी तसेच ऋषिका आहेत।
Verse 22
ऋषिपुत्राः प्रवक्तरः कल्पानां ब्राह्मणस्य तु / ईश्वराणामृषीणां च ऋषिकाणां सहात्मजैः
ऋषिपुत्र हे कल्पांचे व ब्राह्मणभागाचे प्रवक्ते आहेत; तसेच ईश्वरस्वरूप ऋषी व ऋषिकांचेही, त्यांच्या आत्मजांसह।
Verse 23
तथा वाक्यानि जनीष्व यथैषां मन्त्रदृष्टयः / तत्राज्ञायुक्तमद्वैतं दीप्तं गंभीरशब्दवत्
त्यांच्या मंत्रदृष्टीप्रमाणेच वचने उत्पन्न कर; तेथे आज्ञायुक्त अद्वैत गंभीर शब्दासारखे तेजस्वी होते।
Verse 24
अत्यन्तमपरोक्षं च लिङ्गं नाम तथैव च / सर्वभूतान्यभूतं च परिदानं च यद्भवेत्
जे लिंग अत्यंत प्रत्यक्ष आहे आणि ज्याचे नावही तसेच आहे; जे सर्व भूतांत व्यापूनही अभूत (अजन्मा) आहे आणि जे परिदान (समर्पण/वितरण) स्वरूप आहे—तेच येथे अभिप्रेत आहे.
Verse 25
क्वचिन्निरुक्तप्रोक्तार्थं वाक्यं स्वायंभुवं विदुः / यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं तत्र नामविभक्तिभिः
कुठे निरुक्ताने सांगितलेल्या अर्थयुक्त वाक्याला ‘स्वायंभुव’ म्हणतात; आणि जे काही मंत्रसंयुक्त असेल, तेथे नाम व विभक्तींच्या साहाय्याने (अर्थ) ठरतो.
Verse 26
प्रत्यक्षाभिहितं चैवमृषीणां वचनं मतम् / नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातैर्बहुलं च यत्
अशा प्रकारे ऋषींचे वचन प्रत्यक्ष सांगितलेले मानले जाते; आणि जे नैगम (वैदिक) विविध शब्दांनी व निपातांनी बहुल असते.
Verse 27
यच्चाप्यस्ति महद्वाक्यमृषीकाणां वचः स्मृतम् / अविस्पष्टपदं यच्च यच्च स्याद्बहुसंशयम्
आणि जे ऋषींचे महान वाक्य स्मृत मानले जाते; तसेच जे पदांनी अस्पष्ट आहे आणि जे बहुसंशय निर्माण करते.
Verse 28
ऋषिपुत्रवचस्तद्वै सर्वाश्च परिदेवताः / हेतुदृष्टान्त बहुलं चित्रशब्दमपार्थकम्
ते ऋषिपुत्रांचे वचन आहे आणि सर्व ‘परिदेवता’ (उपदेव) यांचेही; जे हेतु व दृष्टान्तांनी बहुल, विचित्र शब्दांनी युक्त, पण अर्थहीन असते.
Verse 29
सर्वास्तु तमशक्तं च वाक्यमेतत्तु मानुषम् / मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः
हे वचन मानुष आहे, तरी तमोगुणानेही युक्त आहे. प्रभावामुळे ते ऋषित्वास पोहोचले आणि ‘मिश्र’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.
Verse 30
समुत्कर्षाय कर्षाभ्यां जातिव्यत्याससंभवाः / भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्
उत्कर्ष व अपकर्ष यांमुळे जातींचा व्यत्यास उत्पन्न होतो. भूत-भविष्य-বর্তमानाचे ज्ञान आणि जन्मदुःखाची चिकित्सा (उपाय) हेच आहे.
Verse 31
मिश्राणां तद्भवेद्वाक्यं गुरोर्बलप्रवर्त्तनम् / धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै
मिश्रांचे वचन गुरूच्या बळाला प्रवर्तित करणारे असते. ते धर्मशास्त्राचे प्रणेताः असून महिमेने सर्वत्रगामी आहेत.
Verse 32
तपःप्रकर्षः सुमहान्येषां ते ऋषयः स्मृताः / बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा
यांचा तपःप्रकर्ष अत्यंत महान आहे; म्हणून हे ऋषी म्हणून स्मृत आहेत—बृहस्पति, शुक्र, व्यास आणि सारस्वत.
Verse 33
व्यासाः शास्त्रप्रणयना वेदव्यास इति स्मृताः / यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः
शास्त्रांची रचना करणारे व्यास ‘वेदव्यास’ म्हणून स्मृत आहेत; कारण ते अवरज असूनही पूर्वजांपेक्षा मेधेत अधिक होते.
Verse 34
ऐश्वर्येण च संपन्नास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने
ऐश्वर्याने संपन्न असल्यामुळे ते ऋषी म्हणून स्मरणात आहेत; ऋषिभावात काळ वा वय हे प्रमाण नसते।
Verse 35
दृश्यते हि पुमान्कश्चित्कश्चिज्ज्येष्ठतमो धिया / यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः
काही पुरुष बुद्धीने सर्वात ज्येष्ठ दिसतो; कारण ज्ञानाने मोठा—बालकही श्रुतवान ऋषी होऊ शकतो।
Verse 36
यः कश्चित्पादवान्मध्ये प्रयुक्तो ऽक्षर संपदा / विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते
जो मंत्र पादयुक्त असून अक्षरसमृद्धीने मध्यभागी रचलेला व नियत समाप्तीचा असतो, त्याला ‘ऋक्’ म्हणतात।
Verse 37
यः कश्चित्करणैर्मन्त्रो न च पादक्षरैर्मितः / अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते
जो मंत्र करणांनी (विधींनी) युक्त असतो, पण पाद-अक्षरांनी मोजलेला नसतो, आणि ज्याचा अंत अतियुक्त असतो—तो ‘यजुः’ म्हणतात।
Verse 38
ह्रीङ्कारः प्रणवो गीतः प्रस्तावश्च चतुर्थकम् / पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्
ह्रींकार, प्रणव, गीत आणि प्रस्ताव—हे चौथे; पाचवे प्रतिहोत्र, आणि सहावे ‘उपद्रव’ असे म्हणतात।
Verse 39
निधनं सप्तमं साम्नः सप्तविन्ध्य मिदं स्मृतम् / पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते
सामाच्या सातव्या ‘निधन’ास ‘सप्तविन्ध्य’ असे स्मृत आहे. तसेच ‘पञ्चविन्ध्य’ म्हणजे प्रणव (ॐ) विना असलेला ह्रींकार होय.
Verse 40
ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेर्ऽथतः / आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
धर्मयुक्त उक्तीत जो अर्थतः ब्रह्माला तेव्हा कळविले जाते, ती ‘आशास्ति’ म्हणून गणली जाते; आणि ‘विलाप’ हाच ‘परिदेवना’ आहे.
Verse 41
क्रोधाद्वा द्वेषणाच्चैव प्रश्राख्यानं तथैव च / एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्
क्रोधामुळे किंवा द्वेषामुळे, तसेच प्रश्न व आख्यान यांमुळे—हे सर्व विद्यांमध्ये मंत्राचे विहित लक्षण आहे.
Verse 42
मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ता ऋग्यजुः सामलक्षणाः / मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च
ऋग्-यजुः-सामलक्षण मंत्र नऊ प्रकारचे सांगितले आहेत—मूर्ती, निंदा, प्रशंसा, आक्रोश आणि तोष इत्यादी.
Verse 43
प्रश्रानुज्ञास्तथाख्यानमाशास्मतिविधयो मताः / मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्
प्रश्न, अनुज्ञा, आख्यान, आशा आणि स्मृती—या विधी मानल्या आहेत. आता मी मंत्रांचे भेद चोवीस लक्षणांसह सांगतो.
Verse 44
प्रशंसा स्तुतिराक्रोशो निन्दा च परिदेवना / अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा
प्रशंसा, स्तुती, आक्रोश, निंदा व करुण विलाप; तसेच अभिशाप, प्रतिशाप, प्रश्न आणि प्रत्युत्तरही।
Verse 45
आशीर्यज्ञस्तथाक्षेप अर्थाख्यानं च संकथा / वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै
आशीर्वाद-यज्ञ, उपालंभ, अर्थव्याख्यान व संवाद; वियोग व अभियोग; कथा, स्थापना आणि वरदानही।
Verse 46
प्रतिषेधोप देशौ च नमस्कारः स्पृहा तथा / विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः
प्रतिषेध व उपदेश, नमस्कार, अभिलाषा तसेच विलाप—असे मंत्रांचे चोवीस प्रकार सांगितले आहेत।
Verse 47
ऋषिभिर्यज्ञतत्त्वज्ञैर्विहितं ब्रह्मणं पुरा / हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः
यज्ञतत्त्वज्ञ ऋषींनी पूर्वी ब्राह्मण-भागाची रचना केली; त्यात हेतु, निर्वचन, निंदा, प्रशस्ती, संशय व निधी आहेत।
Verse 48
पुराकृतिपुराकल्पौ व्यवधारणकल्पना / उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु
पुराकृती, पुराकल्प, व्यवधारण, कल्पना आणि उपमा—हे दहा प्रकार ब्राह्मण-भागाच्या विधी आहेत।
Verse 49
लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम / हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
ब्राह्मणाचे हे लक्षण सर्व शाखांत विहित आहे। ‘हन्’ धातूपासून ‘हेतु’ हा शब्द स्मृत मानला आहे; परांनी ज्यास ‘निहन्ति’ (नाश करतो) असे म्हटले आहे।
Verse 50
अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा / तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
किंवा अर्थ स्पष्टपणे प्राप्त झाल्यावर ‘हिन्’ धातूचा गती-क्रियेच्या अर्थाने स्वीकार करावा. तसेच निर्वचन सांगून वाक्यार्थाचा निश्चय करावा.
Verse 51
निन्दां तामाहुरायार्या यद्दोषे निन्दनं वचः / प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया
आर्यजन तिलाच ‘निंदा’ म्हणतात, जे दोषाविषयी निंदन करणारे वचन असते. आणि ‘प्र’ उपसर्गपूर्वक ‘शंस्’ धातूपासून गुणयुक्त ‘प्रशंसा’ म्हणतात.
Verse 52
इदं त्विदमिदं नैदमित्यनिश्चित्य संशयम् / इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते
‘हेच ते’ की ‘हे नाही’ असे न ठरवता जो संशय राहतो; आणि ‘हे असेच करावे’ असे जे सांगितले जाते, त्यालाच ‘विधी’ म्हणतात.
Verse 53
अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः / यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते
एकाच्या संदर्भात दुसऱ्याची जी उक्ति विद्वानांनी सांगितली, तिला ‘पुराकृति’ म्हणतात. आणि ज्याचा अर्थ अत्यंत परोक्ष असतो, त्याला ‘पुराकल्प’ म्हणतात.
Verse 54
पुरातिक्रान्तवाचित्वात्पुराकल्पस्य कल्प नाम् / मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः
प्राचीन वाणीच्या अतिक्रमणामुळे त्या पुराकल्पाची ‘कल्प’ अशी संज्ञा सांगितली आहे; आणि शुद्ध, विस्तृत निगमांमध्ये मंत्र, ब्राह्मण व कल्प यांच्या द्वारा त्याचा विस्तार केला आहे.
Verse 55
अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् / यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्
जे निश्चित न करता रचले जाते, त्यास ‘व्यवधारण-कल्पना’ म्हणतात; जसे हे तसेच ते—आणि हेही तसेच, तेही तसेच।
Verse 56
इत्येवमेषा ह्युपमा दशमो ब्राह्मणस्य तु / इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः
अशा रीतीने ही उपमा ब्राह्मणभागातील दहावी मानली आहे; आणि ब्रह्मविद्येच्या आरंभी ज्ञानीजनांनी रक्षणाचे विधान केले आहे.
Verse 57
तस्य तद्विद्भिरुद्दिष्टा व्याख्याम्यनुपदं द्विजैः / मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु
तत्त्वज्ञांनी जी व्याख्या सांगितली आहे ती, हे द्विजांनो, मी पदोपदी स्पष्ट करीन; तसेच विधिदृष्ट कर्मांमध्ये मंत्रांची कल्पनाही सांगीन.
Verse 58
मन्त्रो मन्त्रयतेर्द्धातोर्ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु / अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् / अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः
‘मंत्र’ हा शब्द ‘मंत्रयते’ धातूपासून आहे, आणि ‘ब्राह्मण’ हे ब्राह्मणांनी सांगितलेले. जे अल्पाक्षरी, असंदिग्ध, सारयुक्त, सर्वतोमुख, स्तोभ-रहित व निर्दोष असेल, त्यास सूत्रवेत्ते ‘सूत्र’ म्हणतात.
Frequently Asked Questions
Primarily rishi-teacher transmission lines: the chapter enumerates śrutarṣis and recognized pravaktṛs (expounders), often grouped by Vedic affiliation and extended through disciples and grand-disciples rather than focusing on Solar/Lunar royal dynasties.
It functions as an authority-map and archival checksum: fixed totals and grouped lists stabilize the tradition, indicating which reciters/schools are considered reliable carriers of yuga and prajā classifications used elsewhere in the Purāṇa.
No. The sampled material is a rishi/pravaktṛ catalog within Prakriyā Pāda and does not present Lalitopākhyāna-style Śākta theology, yantras, or the Bhaṇḍāsura narrative.