Adhyaya 53
अश्वमोचनम् (Aśvamocanam) — “The Release/Recovery of the Sacrificial Horse”
या अध्यायात जैमिनीच्या कथनानुसार राजाच्या अश्वमेध यज्ञात विघ्न येते. वासव/इंद्राच्या प्रेरणेने वायू यज्ञाश्व अचानक उचलून रसातळात नेतो. सागराचे पुत्र पर्वत, अरण्ये व वस्ती असलेले प्रदेश पालथे घालूनही अश्व शोधू शकत नाहीत. ते अयोध्येला परतून पित्याला वृत्त सांगतात; राजा क्रोधाने ‘परत न फिरता पुन्हा जा’ अशी आज्ञा देतो, कारण यज्ञ अपूर्ण राहू नये. मग राजकुमार समुद्रकिनाऱ्यापासून पृथ्वी फोडत पाताळापर्यंत उत्खनन करतात; भूमी थरथरते व प्राणी आक्रोश करतात. अखेरीस पाताळात अश्व दिसतो आणि कपिल मुनींशी होणाऱ्या प्रसंगाची भूमिका तयार होते; वंशपरंपरेतील निर्णायक वळण येथे सूचित होते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५२// जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः / जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागात सगरचरितातील ‘अश्वमोचन’ नावाचा बावन्नावा अध्याय. जैमिनी म्हणाले—ते तिथे बसले असता, वासव (इंद्र) यांच्या प्रेरणेने वायूने त्या क्षणीच घोडा पळवून रसातळात नेला।
Verse 2
अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः / अनयत्तत्पथा राजन्कपिलस्यान्तिकं मुनेः
सर्वांच्या नजरेआड झालेला अश्व हरण करून सदैव वेगवान वायू, हे राजन्, त्याच मार्गाने मुनी कपिलांच्या सान्निध्यात घेऊन गेला।
Verse 3
ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टे ऽश्वे नृपात्मजाः / परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्
मग अश्व हरवल्याने सर्व राजपुत्र व्याकुळ झाले; त्यांनी सारी पृथ्वी परिक्रमा करून त्या घोड्याचा शोध घेऊ लागले।
Verse 4
विचित्य पृथिवीं ते तु स पुराचलकाननाम् / अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्
नगर, पर्वत व अरण्यांसह सारी पृथ्वी त्यांनी धुंडाळली; पण यज्ञपशू न दिसल्याने त्यांना मोठे दुःख झाले।
Verse 5
ततो ऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम् / दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्
मग ते ऋषींनी वेढलेल्या अयोध्येला पोहोचले; पित्याला पाहून नमस्कार करून सर्व वृत्तांत त्यांना निवेदन केला।
Verse 6
परीत्य पृथ्वीमस्माभिर्निविष्टे वरुणालये / रक्ष्यमाणो ऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः
आम्ही पृथ्वी परिक्रमा करून वरुणालयात निविष्ट झालो; पाहत असतानाही, रक्षणात असूनसुद्धा, कोणीतरी तो तुरंग पळवून नेला।
Verse 7
इत्युक्तस्तै रुषाविष्टस्तानुवाच नृपोत्तमः / प्रयास्यध्वमधर्मिष्ठाः सर्वे ऽनावृत्तये पुनः
हे ऐकून क्रोधाने भरलेल्या श्रेष्ठ नृपाने त्यांना म्हटले—अधर्मिष्ठांनो, तुम्ही सर्वजण पुन्हा न परतता निघून जा।
Verse 8
कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्विनष्टो वै दरात्मभिः / तुरगेण विना सत्यं नेहाग मनमस्ति वः
तुम्ही जिवंत असताना, हे भित्र्या मनाचे लोकांनो, तो कसा नष्ट झाला? खरंच, तुरंगाशिवाय तुमचे येथे परत येणे नाही।
Verse 9
ततः समेत्य तस्मात्ते सप्रयाताः परस्परम् / ऊचुर्न दृश्यते ऽद्यापि तुरगः किं प्रकुमह
मग ते तिथून परत येऊन एकत्र झाले व परस्पर म्हणाले—आजही तुरंग दिसत नाही; आता काय करावे?
Verse 10
वसुधा विचितास्माभिः सशैलवनकानना / न चापि दृश्यते वाजी तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्
पर्वत, वन, काननांसह सारी वसुधा आम्ही शोधून काढली; तरी वाजी दिसला नाही, त्याची वार्ताही कुठेच नाही।
Verse 11
तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीम् / विभज्य रवात्वा पातालं विविशाम तुरङ्गमम्
मग त्यांनी समुद्रापासून पाताळसीमेपर्यंत पृथ्वी विभागून, पाताळात प्रवेश करून त्या अश्वाचा शोध घेतला।
Verse 12
इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः / निचख्नुर्भूमिमंबोधेस्तटा दारभ्य सर्वतः
असा विचार करून, क्रूर निश्चयाने ते सर्व समुद्रतटापासून सुरुवात करून सर्वत्र भूमी खणू लागले।
Verse 13
तैः खन्यमाना वसुधा ररास भृशविह्वला / चुक्रुशुश्चापि भूतानि दृष्ट्वा तेषां विचेष्टितम्
त्यांनी खणल्यामुळे वसुधा अत्यंत व्याकुळ होऊन करुण आक्रोश करू लागली; आणि प्राणी त्यांची ही चेष्टा पाहून किंकाळ्या फोडू लागले।
Verse 14
ततस्ते भारतं खण्डं खात्वा संक्षिब्य भूतले / भूमेर्योजनसाहस्रं योजयामासुरंबुधौ
नंतर त्यांनी भारतखंड खणून भूमीतून उखडून काढला आणि पृथ्वीचे सहस्र योजन परिमाण समुद्रात टाकले।
Verse 15
आपातालतलं ते तु खनन्तो मेदिनीतलम् / चरन्तमश्वं पाताले ददृशुर्नृपनन्दनाः
ते नृपनंदन पृथ्वी खणत खणत पाताळतळापर्यंत गेले आणि पाताळात फिरणारा तो अश्व त्यांनी पाहिला।
Verse 16
संप्रहृष्टास्ततः सर्वे समेत्य च समन्ततः / संतोषाज्जहसुः केचिन्ननृतुश्च मुदान्विताः
मग सर्वजण चहूबाजूंनी एकत्र येऊन अत्यंत हर्षित झाले; समाधानाने काही हसले, तर काही आनंदाने नाचले।
Verse 17
ददृशुश्च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसम् / वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्
त्यांनी महात्मा कपिलांना पाहिले—दीप्त तेजस्वी, वृद्ध, पद्मासनात बसलेले आणि नासाग्रावर दृष्टी स्थिर केलेली।
Verse 18
ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् / स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः
त्यांचे मस्तक व ग्रीवा सरळ व दीर्घ, वक्षस्थल पुढे स्थिर; स्वतःच्या तेजाने ते सर्वत्र परिपूर्ण होऊन प्रकाशत होते।
Verse 19
प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपवत् / स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम्
ते चहूबाजूंनी असे प्रकाशत होते जसे वाऱ्याविना स्थानीचा दीप; त्यांचे स्वरूप अंतःकरणात प्रकाशित झालेल्या अखंड ज्ञानमय होते।
Verse 20
समाधिगतचित्तन्तु निभृतांभोधिसन्निभम् / आरूढयोगं विधिवद्ध्येयसंलीनमानसम्
त्यांचे चित्त समाधीत स्थित, शांत समुद्रासारखे; ते योगारूढ होते आणि विधिपूर्वक ध्येयात मन पूर्णपणे लीन केलेले होते।
Verse 21
च्दृदद्यत्दद्वड्ढ द्यदृ डद्धठ्ठण्थ्र्ठ्ठदड्डठ्ठ-थ्र्ठ्ठड्डण्न्र्ठ्ठडण्ठ्ठग्ठ्ठ योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामाल मिवानलम् / विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम्
योगींद्रांतील श्रेष्ठ, शांत, ज्वालामालासारखा दीप्त अग्नीप्रमाणे त्या मुनिला तेथे उभा पाहून ते परस्पर विचार करू लागले.
Verse 22
मुहूर्त्तमिव ते राजन्साध्वसं परमं गताः / ततो ऽयमश्वहर्त्तेति सागरा कालचोदिताः
हे राजन्, ते जणू एका मुहूर्तभर परम भयाने ग्रासले; मग काळाच्या प्रेरणेने म्हणाले—“हा घोडा चोरणारा आहे.”
Verse 23
परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् / ततस्तं परिवार्योचुश्वोरो ऽयं नात्र संशयः
दुष्टबुद्धी लोकांनी मुनिश्रेष्ठ कपिलाला वेढले; मग त्याला चारही बाजूंनी घेरून म्हणाले—“हा चोर आहे, यात संशय नाही.”
Verse 24
अश्वहर्त्ता ततो ऽह्येष वध्यो ऽस्माभिर्दुराशयः / तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः
“हा नक्कीच अश्वहर्ता आहे; दुष्टाशय हा आमच्याद्वारे वध करण्यास योग्य आहे।” असे म्हणत, साध्यासारखा बसलेल्या त्या मुनिकडे ते सर्व नष्टबुद्धी पाहू लागले.
Verse 25
आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा / जैमिनिरुवाच ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः
त्यांनी क्षणात त्या मुनिवर आघात करून त्याला मृत्यूच्या जवळ नेले. जैमिनी म्हणाले—तेव्हा ध्यानभंगाने व्यथित, तरीही अदीन आत्मा असलेल्या मुनिने (म्हटले).
Verse 26
क्रोधेन महताऽविष्टश्चुक्षुभे कपिलस्तदा / प्रचचाल दुराधर्षो धर्षितस्तैर् दुरात्मभिः
महान क्रोधाने आविष्ट कपिल तेव्हा क्षुब्ध झाला; त्या दुरात्म्यांनी धृष्टपणे छेडल्याने अजेयही हलला।
Verse 27
व्यजृंभत च कल्पान्ते मरुद्भिरिव चानलः / तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः
कल्पान्ती वाऱ्यांनी भडकलेल्या अग्नीप्रमाणे तो प्रज्वलित झाला; समुद्रगंभीर देहातून त्याची क्रोधाग्नी प्रकट झाली।
Verse 28
दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणो ऽनलः / शुशुभे धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः
जणू पाताळलोक जाळून टाकावेत असा संकर्षण-अग्नी; धर्षणजन्य क्रोधाच्या स्पर्शाने दीप्त होऊन तो शोभला।
Verse 29
उन्मीलयत्तदा नेत्रे वह्निचक्रसमद्युतिः / तदाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे
अग्निचक्रासारख्या तेजाने तो तेव्हा नेत्र उघडू लागला; हे राजन्, त्याचे दोन्ही डोळे क्षणभर अत्यंत अरुण होऊन चमकले।
Verse 30
पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवांबरे / ततो ऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान्
जणू पूर्वसंध्येला उदयास आलेले पुष्पवंत पर्वतयुगल आकाशात; तरीही वर उचललेल्या त्या नेत्रांनी त्याने राजपुत्रांना पाहिले।
Verse 31
अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये / क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः
काळपर्याय येताच गंभीर कृतान्त क्रुद्ध होऊन पाहू लागला; त्याच्या नेत्रांतून सहसा अग्नीच्या ज्वाला उसळल्या।
Verse 32
निश्चेरुरभिलोदिक्षु कालाग्नेरिव संतताः / सधूमकवलोदग्राः स्फुलिङ्गौघमुचो मुहुः
त्या कालाग्नीच्या अखंड प्रवाहासारख्या सर्व दिशांना पसरल्या; धुराच्या गोळ्यांसह वारंवार ठिणग्यांचे लोट उधळू लागल्या।
Verse 33
मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्ताव्द्यानशुर्दिशः / व्यालोदरौग्रकुहरा ज्वाला स्तन्नेत्रनिर्गताः
मुनिक्रोधाच्या अग्नी-ज्वाला सर्व बाजूंनी दिशांना जाळू लागल्या; सर्पाच्या पोटासारख्या भयंकर गुहेसदृश त्या ज्वाला त्याच्या नेत्रांतून निघाल्या।
Verse 34
विरेजुर्निभृतांभोधेर्वडवाग्नेरिवार्चिषः / क्रोधाग्निः सुमहाराज ज्वालावव्याप्तदिगन्तरः
हे सुमहाराज, त्या शांत समुद्रातील वडवाग्नीच्या ज्वालांसारख्या तेजस्वी दिसल्या; क्रोधाग्नीच्या ज्वालांनी सर्व दिगंत व्यापले।
Verse 35
दग्धांश्चकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्
आकाशमंडल झाकून टाकीत त्याने त्या सर्वांना जाळून भस्म केले।
Verse 36
सशब्दमुद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपविवर्त्तमानानलधूमजालैः / महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतं लोक मभूद्भृशातुरम्
शब्द करीत उन्मत्त वाऱ्याच्या प्रकोपाने फिरणाऱ्या अग्नी-धुराच्या जाळ्यांनी आणि अत्यंत उडालेल्या भूमिरजांनी सर्व लोक आच्छादित झाला व फार व्याकुळ झाला।
Verse 37
ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरंबरम् / शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुर विद्विषस्तान्
मग तो ती अग्नी जणू सर्व बाजूंनी आकाश कुरतडीत आहे असे भासून, वाऱ्याच्या वेगाने झोडपलेल्या ज्वाळांनी त्या देवद्वेषी उर्वीशपुत्रांना क्षणातच निःशेष जाळून टाकले।
Verse 38
मिषतः सर्वलोकस्य क्तोधाग्निस्तमृते हयम् / सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्
सर्व लोक पाहत असतानाच, त्या घोड्याला वगळून, क्रोधाग्नीने सागरपुत्रांना निःशेष भस्म करून टाकले।
Verse 39
एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः / जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव
अशा रीतीने त्या क्रोधाग्नीने पापचित्त सागरपुत्र अचानक तसेच पेटले, जसे दावानलात रसहीन वृक्ष पेटतात।
Verse 40
दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणान्दुरात्मनाम् / अन्योन्यमबुवन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह
त्या दुरात्मा सागरपुत्रांचा नाश पाहून, ऋषींसह देव विस्मित होऊन परस्पर बोलू लागले।
Verse 41
अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः / दुरन्तः खलु लोके ऽस्मिन्नराणामसदात्मनाम्
अहो, घोर पाप करणाऱ्यांचा विपाक उशिरा होत नाही; या लोकी असद्चित्त नरांचा अंत खरोखर दुर्धर आहे।
Verse 42
यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरवुद्धयः / युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्
जर ते पर्वतासारखे, निर्दयी व क्रूरबुद्धी असलेले एकाच वेळी तृणाला लागलेल्या आगीसारखे सहसा नष्ट झाले।
Verse 43
उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः / आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः
हे सर्व प्राण्यांना भय देणारे, सज्जनांनी अत्यंत निंदिलेले; आजीवन उपद्रव करणारे हे, दैवयोगाने, नाश पावले।
Verse 44
परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् / इह कृत्वाशुभं कर्म कःपुमान्विन्दते सुखम्
परांना छळणारा, जो सर्व लोकांत तिरस्कृत आहे—तो येथे अशुभ कर्म करून कोण मनुष्य सुख मिळवतो?
Verse 45
विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः / ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः
सर्व प्राण्यांना आक्रोश करीत ते आपल्या कर्मांनीच निघून गेले; ब्रह्मदंडाने आहत ते पापी शाश्वत वर्षे नरकात गेले।
Verse 46
तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं कर्म पुंसां मनीपिणाम् / दुरतश्च परित्याज्यमितरल्लोकनिन्दितम्
म्हणून ज्ञानी पुरुषांनी सदैव सत्कर्म करावे; लोकनिंदित इतर सर्व गोष्टी दूरूनच त्यागाव्यात।
Verse 47
कर्त्तव्यः श्रेयसे यत्नो यावज्जीवं विजानता / नाचरेत्कस्यचिद्द्रोहमनित्यं जीवनं यतः
जो जाणतो की जिवंत असेपर्यंत प्रयत्न करणे कर्तव्य आहे, त्याने श्रेयासाठी यत्न करावा; जीवन अनित्य आहे म्हणून कोणावरही द्रोह करू नये।
Verse 48
अनित्यो ऽयं सदा देहःसपदश्चातिचञ्चलाः / संसारश्चातिनिस्सारस्तत्कथं विश्वसेद्बुधः
हा देह सदैव अनित्य आहे आणि पावले अत्यंत चंचल आहेत; संसारही अतिशय निःसार आहे—मग ज्ञानी कसा विश्वास ठेवेल?
Verse 49
एवं सुरमुनीन्द्रेषु कथयत्सु परस्परम् / मुनिक्रोधेन्धनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः
अशा रीतीने देव व मुनिश्रेष्ठ परस्पर बोलत असताना, मुनिक्रोधाचे इंधन बनलेले सगरपुत्र नष्ट झाले।
Verse 50
निर्दगधदेहाः सहसा भुवं विष्टभ्य भस्मना / अवापुर्निरयं सद्यः सागरास्ते स्वकमभिः
त्यांचे देह सहसा जळून भस्म झाले; भस्माने भूमी व्यापून, सगरपुत्र आपल्या कर्मांमुळे तत्क्षणी नरकास गेले।
Verse 51
सागरांस्तानशेषेण दग्धवातत्क्रोधजो ऽनलः / क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमञ्जसा
क्रोधातून उत्पन्न झालेल्या त्या अग्नीने सर्व सागर निरवशेष जाळून टाकले आणि क्षणातच अखिल लोक सहज भस्म करण्यास उद्यत झाला।
Verse 52
भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः / तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः
मग भयभीत झालेले, स्वर्गात स्थित देव एकत्र येऊन क्रोधाग्नीचे शमन व्हावे म्हणून त्या महात्म्याची स्तुती करू लागले।
Frequently Asked Questions
The disruption of an aśvamedha: the sacrificial horse (yajña-paśu) is stolen/removed and carried to Rasātala, forcing a royal search to preserve the rite’s completion and legitimacy.
Rasātala and Pātāla are named as the destination and search-depth of the horse; they mark a bhuvana-kośa transition from the surface earth into netherworld strata, showing how ritual history is narrated through cosmographic space.
It belongs to the Sagara-cycle within Solar/Ikṣvāku-associated royal memory: the king’s sons (Sāgaras) undertake the search and excavation, leading toward the Kapila encounter that becomes consequential for later dynastic remembrance.