Adhyaya 50

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरदिग्विजयो नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ४९// जैमिनिरुवाच एवं स राजा विधिवत्पालयामास मेदिनीम् / सप्तद्वीपवतीं सम्यक्साक्षाद्धर्म इवापरः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादात ‘सगरदिग्विजय’ नावाचा एकोणपन्नासावा अध्याय. जैमिनी म्हणाले—त्या राजाने विधिपूर्वक सप्तद्वीपवती पृथ्वीचे योग्य पालन केले; तो जणू प्रत्यक्ष दुसरा धर्मच होता.

Verse 2

ब्राह्मणादींस्तथा वर्णान्स्वेस्वे धर्मे पृथक्पृथक् / स्थापयित्वा यथान्यायं ररक्षाव्याहतेन्द्रियः

त्याने ब्राह्मणादी सर्व वर्णांना त्यांच्या-त्यांच्या धर्मात वेगवेगळे न्यायाप्रमाणे स्थापन करून, इंद्रिये अबाधित ठेवून राज्याचे रक्षण केले.

Verse 3

प्रजाश्च सर्ववर्णेषु यथाश्रेष्ठानुवर्त्तिनः / वर्णाश्चैवानुलोम्येन तद्वदर्थेषु च क्रमात्

सर्व वर्णांतील प्रजा आपापल्या श्रेष्ठांचा अनुकरण करणारी होती; आणि वर्णही अनुलोम क्रमाने, तसेच अर्थव्यवहारातही क्रमशः स्थित होते.

Verse 4

न सति स्थविरे बालं मृत्युरभयुपगच्छति / सर्ववर्णेषु भूपाले महीं तस्मिन्प्रशासति

तो समर्थ (स्थविर) राजा राज्य करीत असताना बालकाजवळही मृत्यू येत नसे; त्या भूपालाच्या शासनात सर्व वर्णांमध्ये निर्भयता होती.

Verse 5

स्फीतान्यपेतबाधानि तदा राष्ट्राणि कृत्स्नशः / तेष्वसंख्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यजनावृताः

तेव्हा सर्व राष्ट्रे समृद्ध व बाधारहित होती; त्यांत असंख्य जनपदे होती, जी चातुर्वर्ण्य प्रजांनी भरलेली होती.

Verse 6

ते चासंख्यागृहग्रामशतोपेता विभागशः / देशाश्चावासभुयिष्टा नृपे तस्मिन्प्रशासति

त्या राजाच्या शासनकाळात असंख्य घरे व गावांचे शेकडो समूह विभागानुसार रचलेले होते; आणि देशभर निवासस्थाने अत्यंत बहुसंख्य होती।

Verse 7

अनाश्रमी द्विजः कश्चिन्न बभूव तदाभुवि / प्रजानां सर्ववर्णेषु प्रारंभाः फलदायिनः

त्या काळी त्या भूमीवर कोणताही द्विज आश्रमविहीन नव्हता; आणि प्रजेच्या सर्व वर्णांत केलेले आरंभ फलदायी होत.

Verse 8

स्वोचितान्येव कर्माणि प्रारभन्ते च मानवाः / पुरुषार्थोपपन्नानि कर्माणि च तदा नृणाम्

मानव आपापल्या योग्य अशा कर्मांनाच आरंभ करत; आणि त्या वेळी लोकांची कर्मे पुरुषार्थाने युक्त व सार्थ ठरत.

Verse 9

महोत्सवसमुद्युक्ताः पुरग्रामव्रजाकराः / अन्योन्यप्रियकामाश्च राजभक्तिसमन्विताः

नगर, ग्राम व व्रजातील लोक महोत्सवांत सदैव तत्पर असत; ते परस्परांच्या प्रियाची इच्छा करणारे आणि राजभक्तीने युक्त होते।

Verse 10

ननिन्दितो ऽभिशस्तो वा दरिद्रो व्याधितो ऽपि वा / प्रजासु कश्चिल्लुब्धो वा कृपणो वापि नाभवत्

प्रजेत कोणीही निंदित वा दोषारोपित नव्हता; कोणी दरिद्री नव्हता, रोगीही नव्हता; आणि कोणी लोभी वा कृपणही नव्हता।

Verse 11

जनाः परगुणप्रीताः स्वसंपर्काभिकाङ्क्षिणाः / गुरुषु प्रणता नित्यं सद्विद्याव्यसनादृताः

लोक परगुणप्रिय, सत्संगाची अभिलाषा धरणारे; गुरूंना नित्य नम्र होऊन वंदन करणारे आणि सद्विद्येच्या अभ्यासात रत असत।

Verse 12

परापवादभीताश्च स्वदाररतयो ऽनिशम् / निसर्गात्खलसंसर्गविरता धर्मतत्पराः

ते परनिंदेच्या भयाने दूर राहत, आपल्या पत्नीवरच सदैव अनुरक्त असत; स्वभावतः दुष्टसंग टाळून धर्मात तत्पर राहत।

Verse 13

आस्तिकाः सर्वशो ऽभूवन् प्रजास्तस्मिन्प्रशासति / एवं सुबाहुतन्ये स्वप्रतापार्जितां महीम्

त्याच्या शासनकाळात प्रजा सर्वथा आस्तिक झाली; अशा रीतीने सुबाहूच्या वंशात तो आपल्या प्रतापाने मिळविलेली पृथ्वी शासित करीत होता।

Verse 14

ऋतवश्च महाभाग यथाकालानुवर्तिनः / शालिभूयिष्ठसस्याढ्या सदैव सकला मही

हे महाभाग! ऋतू यथाकाळ चालत; सारी पृथ्वी सदैव धान्यसमृद्ध, विशेषतः शालीधान्याने परिपूर्ण होती।

Verse 15

बभूव नृपशार्दूले तस्मिन् राज्यानि शासति

तो नृपशार्दूल राज्ये शासित असता असेच शुभ वैभव नांदत होते।

Verse 16

यस्याष्टादशमण्डलाधिपतिभिः सेवार्थमभ्यागतैः प्रख्यातोरुपराक्रमैर्नृपशतैर्मूर्द्धाभिषिक्तैः पृथक् / संविष्टैर्मणिविष्टरेषु नितरामध्यास्यमानामरैः शक्रस्येव विराजते दिवि सभा रत्नप्रभोद्भासिता

ज्याची सभा दिव्यात रत्नप्रभेने उजळून इंद्रसभेसारखी विराजमान आहे; अठरा मंडळांचे अधिपती सेवेसाठी आलेले, आणि प्रसिद्ध पराक्रमाचे, स्वतंत्रपणे मस्तकाभिषिक्त शेकडो राजे, तसेच मणिमय आसनांवर बसलेले देवगण त्या सभेला नित्य शोभा देतात।

Verse 17

संकेताविषयान्तराभ्युपगमाः सर्वे ऽपि सोपायनाः कृत्वा सैन्यनिवेशनानि परितः पुर्याः पृथक् पार्थिवाः / द्रष्टुं काङ्क्षितराजकाः सतनयाविज्ञापयन्तो मुहुर्द्वास्थैरेव नरेश्वराय सुचिरं वत्स्यन्तमन्तःपुरे

सर्व राजांनी संकेताप्रमाणे विविध विषयांची मान्यता भेटवस्तूं सहित करून, नगराभोवती वेगवेगळ्या ठिकाणी सैन्यछावण्या उभारल्या. इच्छित राजाचे दर्शन घ्यावे म्हणून ते पुत्रांसह वारंवार द्वारपालांमार्फत नरेश्वरास विनंती पाठवीत राहिले—जणू तो दीर्घकाळ अंतःपुरातच थांबला आहे।

Verse 18

नमन्नरेद्रमुकुटश्रेणीनामतिघर्षणात् / किणीकृतौ विराजेते चरणौ तस्य भूभुजः

नतमस्तक राजांच्या मुकुटांच्या रांगांच्या तीव्र घर्षणामुळे त्या भूपतीचे चरण किणयुक्त झाले होते, आणि तेच चरण अधिकच शोभून दिसत होते।

Verse 19

सेवागतनरेद्रौघविनिकीर्णैः समन्ततः / रत्नैर्भाति सभा तस्य गुहा सोमे रवी यथा

सेवेसाठी आलेल्या राजसमूहाने सर्वत्र विखुरलेल्या रत्नांमुळे त्याची सभा अशी झळाळते—जशी गुहेत चंद्र आणि सूर्य प्रकाशमान होतात।

Verse 20

एवं स राजा धर्मेण भानुवंशशिखामणिः / अनन्यशासनामुर्वीमन्वशासदरिन्दमः

अशा प्रकारे तो राजा—भानुवंशाचा शिरोमणी, शत्रुदमनकर्ता—धर्माने त्या पृथ्वीचे शासन करीत राहिला, जी केवळ त्याच्याच आज्ञेला मान देत होती।

Verse 21

इत्थं पालयतः पृथ्वीं सगरस्य महीपतेः / न चापपात मुत् पुत्रमुखालोकनजृंभिता

अशा रीतीने महीपती सगर पृथ्वीचे पालन करीत असता, पुत्रमुखदर्शनजन्य आनंदाने तो कधीही खचला नाही।

Verse 22

विना तां दुःखितो ऽत्यर्थं चितयामास नैकधा / अहो कष्टमपुत्रो ऽहमस्मिन्वंशे ध्रुवं तु यत्

तिच्याविना तो अत्यंत दुःखी होऊन वारंवार विचार करू लागला—“अहो, किती कष्ट! या वंशात मी निश्चयच अपुत्र आहे.”

Verse 23

प्रयान्ति नूनमस्माकं पितरः पिण्डविप्लवम् / निरयादपि सत्पुत्रे संजाते पितरः किल

निश्चितच आपल्या पितरांना पिंड-तर्पणक्रियांचा विघात होतो; कारण सत्पुत्र जन्मला की पितर नरकातूनही मुक्त होतात, असे म्हणतात।

Verse 24

प्रीत्या प्रयान्ति तद्गेहं जातकर्मक्रियोत्सुकाः / महता सुकृतेनापि संप्राप्तस्य दिवं किल

ते आनंदाने त्याच्या घरी येतात आणि जातकर्मादी संस्कार करण्यास उत्सुक असतात; मोठ्या पुण्याने स्वर्ग प्राप्त केलेल्याच्या घरीही ते येतात, असे म्हणतात।

Verse 25

अपुत्रस्यामराः स्वर्गे द्वारं नोद्धाटयन्ति हि / पिता तु लोकमुभयोः स्वर्लोकं तत्पितामहाः

अपुत्रासाठी देव स्वर्गाचे द्वार उघडत नाहीत; पण पुत्र असल्यास पिता दोन्ही लोकांत स्थान पावतो आणि त्याचे पितामह स्वर्लोक प्राप्त करतात।

Verse 26

जेष्यन्ति किल सत्पुत्रे जाते वंशद्वये ऽपि च / अनपत्यतयाहं तु पुत्रिणां या भवेद्गतिः

सत्पुत्र जन्मला की दोन्ही वंशांतही जय होते; पण मी निःसंतान असल्याने पुत्रहीनांची जी गती, तीच मला प्राप्त होईल।

Verse 27

न तां प्राप्क्यामि वै नूनं सुदुर्लभतरा हि सा / पदादैन्द्रात्किलाभिन्नमृद्धं राज्यमखण्डितम्

ती गती मी नक्कीच प्राप्त करू शकणार नाही, कारण ती अत्यंत दुर्लभ आहे; इंद्रपदासारखे समृद्ध व अखंड राज्यही तिच्यापासून वेगळे नाही म्हणतात।

Verse 28

मम यत्तदपुण्यस्य याति निष्फलतामिह / इदं मत्पूर्वजैरेव सिंहासनमधिष्ठितम्

माझ्या त्या अपुण्य कर्माचे फळ येथे निष्फळ होत आहे; हे सिंहासन तर माझ्या पूर्वजांनीच अधिष्ठित केले होते।

Verse 29

अपुत्रत्वेन राज्यं च पराधीनत्वमेष्यति / तस्मादौर्वाश्रममहं गत्वा तं मुनिपुङ्गवम्

अपुत्रत्वामुळे राज्यही पराधीन होईल; म्हणून मी और्व ऋषींच्या आश्रमात जाऊन त्या श्रेष्ठ मुनीकडे जाईन।

Verse 30

प्रसादयिष्ये पुत्रार्थं भार्याभ्यां सहितो ऽधुना / गत्वा तस्मै त्वपुत्रत्वं विनिवेद्य महात्मने

आता मी दोन्ही राण्यांसह पुत्रप्राप्तीसाठी त्यांना प्रसन्न करीन; तेथे जाऊन त्या महात्म्याला माझे अपुत्रत्व निवेदन करीन।

Verse 31

स यद्वक्ष्यति तत्सर्वं करिष्ये नात्र संशयः / इति सञ्चिन्त्य मनसा सगरोराजसत्तमः

राजसत्तम सगर मनात विचार करू लागला—“तो जे सांगेल ते सर्व मी करीन; यात संशय नाही.”

Verse 32

इत्येष कृत्यविद्राजन्गन्तुमौर्वाश्रमं प्रति / स मन्त्रिप्रवरे राज्यं प्रतिष्ठाप्य ततो वनम्

हे राजन्, कर्तव्य जाणणारा हा राजा और्व ऋषींच्या आश्रमाकडे जाण्यास निघाला. श्रेष्ठ मंत्र्याकडे राज्याची व्यवस्था सोपवून तो मग वनात गेला.

Verse 33

प्रययौ रथमारुह्य भार्याभ्यां सहितो मुदा / जगाम रथघोषेण मेघनादातिशङ्किभिः

तो आनंदाने रथावर आरूढ झाला आणि दोन्ही राण्यांसह निघाला. रथाच्या घोषाने लोक मेघगर्जनेसारखा नाद समजून थक्क झाले.

Verse 34

स्तब्धेक्षणैर्लक्ष्यमाणो मार्गोपान्ते शिखण्डिभिः / प्रियाभ्यां दर्शयन्राजन्सारङ्गांस्तिमितेक्षणान्

मार्गाच्या कडेला मोर स्तब्ध नजरेने त्याच्याकडे पाहत होते. हे राजन्, तो आपल्या प्रियांस हिरणांना (सारंग) स्थिर नेत्रांनी दाखवीत पुढे गेला.

Verse 35

क्षममूर्ध्वमुखान्सद्यः पलायनपरान्पुनः / वृक्षान्पुष्पफलोपेतान्विलोक्य मुदितो ऽभवत्

जमिनीवर मान वर करून उभे असलेले आणि पुन्हा क्षणात पळून जाण्यास तत्पर प्राणी पाहून, तसेच फुलाफळांनी युक्त वृक्ष पाहून तो आनंदित झाला.

Verse 36

अम्लानकुसुमैः स्वादुफलैः शाद्वलभूमिकैः / सुस्निग्धपल्लवच्छायैरभितः संभृतं नगैः

ते वन अम्लान पुष्पांनी, मधुर फळांनी व हिरव्या शाद्वल भूमीने युक्त होते; सर्व बाजूंनी स्निग्ध पल्लवांच्या छायांनी युक्त पर्वतांनी वेढलेले होते।

Verse 37

चूताग्रपल्लवास्वादस्निग्धकण्ठपिकारवैः / श्रोत्राभिरामजनकैस्संघुष्टं सर्वतोदिशम्

आंब्याच्या अग्रपल्लवांचा स्वाद घेणाऱ्या, स्निग्ध कंठाने कूजन करणाऱ्या पिकांचे स्वर कानांना रम्य वाटून सर्व दिशांना घुमत होते।

Verse 38

सर्वर्तुकुसुमोपेतं भ्रमद्भ्रमरमण्डितम् / प्रसूनस्तबकानम्रबल्लरीवेल्लितद्रुमम्

ते वन सर्व ऋतूंच्या पुष्पांनी युक्त, भ्रमणाऱ्या भुंग्यांनी अलंकृत; फुलांच्या घोसांच्या भाराने वाकलेल्या वेलींनी वेढलेल्या वृक्षांनी शोभत होते।

Verse 39

कपियूथसमाक्रान्तव नस्पतिशतावृतम् / उन्मत्तशिखिसारङ्गकूजत्पक्षिगणान्वितम्

ते वन कपिंच्या यूथांनी व्यापलेले, शेकडो वनस्पतींनी आच्छादित; उन्मत्त मोर, सारंग आणि कूजन करणाऱ्या पक्ष्यांच्या समूहांनी युक्त होते।

Verse 40

गायद्विद्याधरवधूगीतिकासुमनोहरम् / संचरत्किन्नरीद्वन्द्वविराजद्वनगह्वरम्

ते वनगह्वर गाणाऱ्या विद्याधरवधूंच्या गीतिकांनी अत्यंत मनोहर होते; आणि संचार करणाऱ्या किन्नरी-युगुलांच्या शोभेने विराजत होते।

Verse 41

हंससारसचक्राह्वकारण्डवशुकादिभिः / सुस्वरैरावृतोपान्तैः सरोभिः परिवारितम्

हंस, सारस, चक्राह्व, कारंडव व शुक इत्यादी मधुरस्वरी पक्ष्यांनी ज्याचे काठ भरून गेले होते, अशा सरोवरांनी ते स्थान वेढलेले होते।

Verse 42

सरः स्वंबुज कह्लारकुमुदोत्पलराशिषु / शनैः परिवहन्मन्दमारुतापूर्णदिङ्मुखम्

त्या सरोवरात कमळ, कह्लार, कुमुद व उत्पलांच्या राशींवरून मंद वारा हळूहळू वाहत होता आणि सर्व दिशांचे मुख सुगंध-शीतलतेने भरून टाकीत होता।

Verse 43

एवंविधगुणोपेतमधिगाह्य तपोवनम् / गच्छन्रथेनाथ नृपः प्रहर्षं परमं ययौ

अशा गुणांनी युक्त त्या तपोवनात प्रवेश करून, रथाने पुढे जात असता राजा परम हर्षाने भरून गेला।

Verse 44

उपशान्ताशयः सो ऽथ संप्राप्याश्रममण्डलम् / भार्याभ्यां सहितः श्रीमान्वाहादवरुरोह वै

मन शांत झालेला तो श्रीमान् आश्रममंडळात पोहोचून, दोन राण्यांसह वाहनावरून उतरला।

Verse 45

धुर्यान्विश्रामयेत्युक्त्वा यन्तारमवनीपतिः / आससादाश्रमोपान्तं महर्षेर्भावितात्मनः

‘धुर्य जनावरांना विश्रांती दे’ असे सारथ्यास सांगून, अवनीपति त्या भावितात्मा महर्षीच्या आश्रमाजवळ पोहोचला।

Verse 46

स श्रुत्वा मुनिशिष्येभ्यः कृतनित्यक्रियादरम् / मुनिं द्रष्टुं विनीतात्मा प्रविवेशाश्रमं तदा

मुनिशिष्यांकडून नित्यकर्मातील आदर ऐकून, विनीत अंतःकरणाने तो मुनिं दर्शनास तेव्हा आश्रमात प्रविष्ट झाला।

Verse 47

मुनिमध्ये समासीनमृषिवृन्दैः समन्वितम् / ननाम शिरसा राजा भार्याभ्यां सहितो मुदा

ऋषिवृंदांनी वेढलेल्या, मुनिमध्ये आसनस्थ मुनिं पाहून राजा दोन्ही राण्यांसह आनंदाने मस्तक झुकवून प्रणाम केला।

Verse 48

कृतप्रणामं नृपतिमृषिरौर्वः प्रतापवान् / उपविशेति प्रेम्णा वै सह ताभ्यां समादिशत्

प्रणाम केलेल्या नृपतीस प्रतापवान ऋषी और्वांनी प्रेमाने, त्या दोघींंसह, ‘बसा’ असे सांगितले।

Verse 49

अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामुनिः / आतिथ्येन च वन्येन सभार्यं तमतोषयत्

महामुनींनी अर्घ्य, पाद्य इत्यादींनी यथाविधी पूजन करून, वन्य आतिथ्याने राजाला राण्यांसह संतुष्ट केले।

Verse 50

अथातिथ्योपविश्रान्तं प्रणम्या सीनमग्रतः / राजानमब्रवीदौर्वः शनैर्मृद्वक्षरं वचः

आतिथ्याने विश्रांत झालेल्या राजाला प्रणाम करून, समोर बसून और्वांनी हळुवार शब्दांत सावकाश वचन सांगितले।

Verse 51

कुशलं ननु ते राज्ये बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च / अपिधर्मेण सकलाः प्रजास्त्वं परिरक्षसि

तुझ्या राज्यात बाहेर व आत सर्व कुशल आहे ना? आणि तू धर्माने सर्व प्रजांचे पालन व संरक्षण करीत आहेस ना?

Verse 52

अपि जेतुं त्रिवर्गं त्वमुपायैः सम्यगीहसे / फलन्ति हि गुणास्तुभ्यं त्वया सम्यक्प्रचोदिताः

तू योग्य उपायांनी त्रिवर्ग—धर्म, अर्थ, काम—जिंकण्याचा सम्यक् प्रयत्न करीत आहेस का? कारण तुझ्या गुणांना तुझ्याच योग्य प्रेरणेने फल येते.

Verse 53

दिष्ट्यात्वया जिताः सर्वे रिपवो नृपसत्तम / दिष्ट्या च सकलं राज्यं त्वया धर्मेण रक्ष्यते

हे नृपश्रेष्ठ! दैवकृपेने तू सर्व शत्रूंना जिंकले आहेस; आणि दैवकृपेने तुझे संपूर्ण राज्य धर्माने रक्षित आहे.

Verse 54

धर्म एव स्थितिर्येषां तेषां नास्त्यत्रविप्लवः / न तं रक्षति किं धर्मः स्वयं येनाभिरक्षितः

ज्यांची स्थिती धर्मातच आहे, त्यांना येथे कोणताही विप्लव होत नाही. ज्याला धर्म स्वतः रक्षण करतो, त्याचे रक्षण दुसरे काय करील?

Verse 55

पूर्वमेवाहमश्रौषं विजित्य सकलां महीम् / सबलोनगरीं प्राप्तः कृतदारो भवानिति

मी पूर्वीच ऐकले होते की तू संपूर्ण पृथ्वी जिंकून, सैन्यासह नगरात पोहोचलास आणि तुझे विवाहकार्य झाले आहे.

Verse 56

राज्ञां तु प्रवरो धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् / भवन्ति सुखिनो नूनं तेनैवेह परत्र च

राजांचा श्रेष्ठ धर्म म्हणजे प्रजेचे पालन‑रक्षण; त्यानेच लोक निश्चयाने इहलोकी व परलोकी सुखी होतात।

Verse 57

स भवान्राज्य भरणं परित्यज्य मदन्तिकम् / भार्याभ्यां सहितो राजन्समायातो ऽसि मे वद

हे राजन्, तू राज्याचा भार सोडून दोन राण्यांसह माझ्याकडे आला आहेस—मला सांग, याचे कारण काय?

Verse 58

जैमिनिरुवाच एवमुक्तस्तु मुनिना सगरो राजसत्तमः / कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राह तं मधुरं वचः

जैमिनी म्हणाले—मुनिने असे म्हटल्यावर राजश्रेष्ठ सगराने हात जोडून त्यांना मधुर वचन सांगितले।