Adhyaya 47

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते षट्चत्वारिंशत्त मो ऽध्यायः // ४६// वसिष्ठ उवाच ततो मूर्द्धाभिषिक्तानां राज्ञाममिततेजसाम् / षट्सहस्रद्वयं रामो जीवग्राहं गृहीतवान्

अशा रीतीने श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपाद, भार्गवचरित्रातील छेचाळीसावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले—त्यानंतर रामाने मस्तकाभिषिक्त, अमित तेजस्वी राजांपैकी बारा हजारांना जिवंतच बंदी केले.

Verse 2

ततो राजसहस्राणि गृहीत्वा मुनिभिः सह / स जगाम महातेजाः कुरुक्षेत्रं तपोमयम्

मग तो तो मुनिंसह हजारो राजे पकडून, महातेजस्वी तो तपोमय कुरुक्षेत्राकडे गेला।

Verse 3

सरसां पञ्चकं तत्र खानयित्वा भृगुद्वहः / सुखावगाहतीर्थानि तानि चक्रे समन्ततः

तेथे भृगुकुलश्रेष्ठाने पाच सरोवरे खोदून, सर्व बाजूंनी ती सुखद स्नानतीर्थे केली।

Verse 4

जघान तत्र वै राज्ञः शरीरप्रभवामृजा / सरांसि तानि वै पञ्च पूरयामास भार्गवः

तेथे भार्गवाने राजांच्या देहातून उत्पन्न झालेल्या मल-रक्तादि अशुद्धीने त्यांचा संहार केला आणि त्याच्याने ती पाचही सरोवरे भरून टाकली।

Verse 5

स्नात्वा तेषु यथान्यायं जामदग्नयः प्रतापवान् / पितॄन्संतर्पयामास यथाशास्त्रमतन्द्रितः

प्रतापवान जामदग्न्याने त्या सरोवरांत विधिपूर्वक स्नान करून, शास्त्राप्रमाणे आळस न करता पितरांचे तर्पण केले।

Verse 6

पितुः प्रेतस्य राजेन्द्र श्राद्धादिकमशेषतः / ब्राह्मणैः सह मातुश्च तत्र चक्रे यथोदितम्

हे राजेंद्र! त्याने पित्याच्या प्रेतासाठी श्राद्धादी सर्व कर्मे, तसेच मातेसाठीही, ब्राह्मणांसह तेथे शास्त्रोक्त रीतीने केली.

Verse 7

एवं तीर्णप्रतीकः स कुरुक्षेत्रे तपोमये / उवासातन्द्रितः सम्यक् पितृपूजापरायणः

अशा रीतीने कर्तव्य पूर्ण करून तो तपोमय कुरुक्षेत्रात, पितृपूजेत तत्पर, अचूक सावधानतेने व निरंतर तेथे सम्यक् निवास करू लागला.

Verse 8

ततः प्रभृत्यभूद्राजंस्तीर्थानामुत्तमोत्तमम् / विहितं जामदग्न्येन कुरुक्षेत्रे तपोवने

हे राजन्! त्यानंतर कुरुक्षेत्राच्या तपोवनात जामदग्न्य (परशुराम) यांनी विहित केलेले ते तीर्थ, तीर्थांमध्ये परमश्रेष्ठ मानले जाऊ लागले.

Verse 9

सस्यमं तपञ्चकमिति स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् / यत्र यक्रे भृगुश्रेष्ठः पितॄणां तृप्तिमक्षयाम्

‘सस्यमं तपञ्चकम’ असे नाव असलेले ते स्थान त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे, जिथे भृगुश्रेष्ठ (परशुराम) यांनी पितरांची अक्षय तृप्ती घडविली.

Verse 10

स्नानदानतपोहोमद्विजभोजनतर्पणैः / भृशमाप्यायितास्तेन यत्र ते पितरो ऽखिलाः

जिथे स्नान, दान, तप, होम, द्विजभोजन आणि तर्पण यांच्या द्वारा त्याने सर्व पितरांना अत्यंत तृप्त व पुष्ट केले.

Verse 11

अवापुरक्षयां तृप्तिं पितृलोकं च शाश्वतम् / समन्तपञ्चकं नाम तीर्थं लोके परिश्रुतम्

येथे अक्षय तृप्ती व शाश्वत पितृलोकाची प्राप्ती होते; ‘समंतपंचक’ नावाचे हे तीर्थ जगात प्रसिद्ध आहे.

Verse 12

सर्वपापक्षयकरं महापुण्योपबृंहितम् / मर्त्यानां यत्र यातानामेनांसि निखिलानि तु

हे तीर्थ सर्व पापांचा क्षय करणारे व महापुण्याने परिपूर्ण आहे; येथे आलेल्या मर्त्यांची सर्व पापे निश्चयाने नष्ट होतात.

Verse 13

दूरादेवापयास्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत् / तत्क्षेत्रचर्यागमनं मर्त्यानामसतामिह

येथे असत् मर्त्यांची पापे दूरूनच, वाऱ्यातील सुक्या पानांसारखी, उडून जातात; या क्षेत्रात येऊन आचरण करणेच असा परिणाम घडवते.

Verse 14

न लभ्यते महाराज जातु जन्मशतैरपि / समन्तपञ्चकं तीर्थं कुरुक्षेत्रे ऽतिपावनम्

हे महाराज! कुरुक्षेत्रातील अत्यंत पावन ‘समंतपंचक’ तीर्थ कधी कधी शंभर जन्मांतही दुर्लभ असते.

Verse 15

यत्र स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः / कृतकृत्यस्ततो रामः सम्यक् पूर्णमनोरथः

जिथे स्नान केल्याने मनुष्य जणू सर्व तीर्थांत स्नान केल्यासारखा होतो; म्हणून, हे राम, तो कृतकृत्य होऊन पूर्ण मनोरथ होतो.

Verse 16

उवास तत्र नियतः कञ्चित्कालं महामतिः / ततः संवत्सरस्यान्ते ब्राह्मणैः सहितो वशी

महामती वशी तेथे नियमाने काही काळ राहिला. नंतर वर्षाच्या शेवटी तो ब्राह्मणांसह निघाला.

Verse 17

पितृपिण्डप्रदानाय जामदग्न्यो ऽगमद्गयाम् / ततो गत्वा ततः श्राद्धे यथाशास्त्रमरिन्दमः

पितरांना पिंडदान करण्यासाठी जामदग्न्य गयेला गेला. तेथे जाऊन त्या अरिंदमाने शास्त्रविधीनुसार श्राद्ध केले.

Verse 18

ब्राह्मणांस्तर्पयामास पितॄनुद्दिश्य सत्कृतान् / शैवं तत्र परं स्थानं चन्द्रपादमिति स्मृतम्

त्याने पितरांना उद्देशून सत्कृत ब्राह्मणांना तृप्त केले. तेथील परम शैव स्थान ‘चंद्रपाद’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 19

पितृतृप्तिकरं क्षेत्रं तादृग्लोके न विद्यते / यत्रार्चिताः स्वकुलजैर्यथाशक्ति मनागपि

पितरांना तृप्त करणारे असे क्षेत्र जगात नाही, जिथे स्वकुलजांनी यथाशक्ती किंचित जरी पूजन केले तरी.

Verse 20

पितरः पिण्डदानाद्यैः प्राप्स्यन्ति गतिमक्षयाम् / पितॄनुद्दिश्य तत्रासौ तर्प्पितेषु द्विजातिषु

पिंडदान इत्यादींमुळे पितरांना अक्षय गती प्राप्त होते. तेथे त्याने पितरांना उद्देशून तृप्त केलेल्या द्विजांमध्ये (विधी केला).

Verse 21

ददौ च विधिवत्पिण्डं पितृभक्तिसमन्वितः / ततस्तत्पितरः सर्वे पितृलोकादुपागताः

त्याने पितृभक्तीने युक्त होऊन विधिपूर्वक पिंडदान केले. तेव्हा त्याचे सर्व पितर पितृलोकातून तेथे आले.

Verse 22

जगृहुस्तत्कृतां पूजां जमदग्निपुरोगमाः / अथ संप्रीतमनसः समेत्य भृगुनन्दनम्

जमदग्नी पुढे असताना त्यांनी त्याने केलेली पूजा स्वीकारली. मग प्रसन्न मनाने भृगुनंदनाजवळ एकत्र आले.

Verse 23

ऊचुस्तत्पितरः सर्वे ऽदृश्या भूत्वान्तरिक्षगाः / पितर ऊचुः महत्कर्म कृतं वीर भवतान्यैः सुदुष्करम्

त्याचे सर्व पितर अदृश्य होऊन आकाशात स्थित राहून म्हणाले— “हे वीरा, तू महान कर्म केलेस; जे इतरांस अत्यंत कठीण आहे.”

Verse 24

अस्मानपि यथान्यायं सम्यक् तर्पितवानसि / अस्माकमक्षयां प्रीतिं तथापि त्वं न यच्छसि

तू आम्हालाही न्यायाप्रमाणे योग्य रीतीने तृप्त केलेस; तरीसुद्धा तू आमची अक्षय प्रीती (आशीर्वाद) स्वीकारत नाहीस.

Verse 25

क्षत्रहत्यां हि कृत्वा तु कृतकर्माभवद्यतः / क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण भक्त्या च तव दर्शनम्

कारण क्षत्रहत्येने तो कर्मबंधनात पडला होता; पण या क्षेत्राच्या प्रभावाने आणि तुझ्या भक्तीने त्याला तुझे दर्शन झाले.

Verse 26

प्राप्ताःस्म पूजिताः किं तु नाक्षय्यफलभागिनः / त्समात्त्वं वीरहत्यादिपापप्रशमनाय हि

आम्ही येथे येऊन पूजिले गेलो, पण अक्षय फळाचे भागीदार झालो नाही. म्हणून वीरहत्या इत्यादी पापशमनासाठी तू प्रायश्चित्त कर.

Verse 27

प्रायश्चित्तं यथान्यायं कुरु धर्मं च शाश्वतम् / वधाच्च विनिवर्तस्व क्षत्रियाणामतः परम्

न्यायाप्रमाणे प्रायश्चित्त कर आणि शाश्वत धर्माचे आचरण कर. यापुढे क्षत्रियांचा वध करण्यापासून निवृत्त हो.

Verse 28

पितुर्न्न ते ऽपराध्यन्ते न स्वतन्त्रं यतो जगत् / तन्निमित्तं तु मरणं पितुस्ते विहितं पुरा

तुझ्या पित्याविषयी अपराध होत नाही, कारण जगत् स्वातंत्र्यवान नाही. त्या निमित्तानेच तुझ्या पित्याचे मरण पूर्वीच विधिलिखित होते.

Verse 29

हन्तुं कं कः समर्थः स्याल्लोके रक्षितुमेव वा / निमित्तमात्रमेवेह सर्वः सर्वस्य चैतयोः

या लोकी कोण कोणाला मारू शकतो किंवा रक्षण करू शकतो? येथे या दोन्ही बाबतीत प्रत्येकजण एकमेकांचा केवळ निमित्तमात्र आहे.

Verse 30

ध्रुवं कर्मानुरूपं ते चेष्टन्ते सर्व एव हि / कालानुवृत्तं बलवान्नृलोको नात्र संशयः

निश्चितच सर्वजण आपल्या कर्मानुरूपच चेष्टा करतात. मनुष्यलोक काळाच्या अधीन व बलवान् आहे—यात संशय नाही.

Verse 31

बाधितुं भुवि भूतानि भूतानां न विधिं विना / शक्यते वत्स सर्वो ऽपि यतः शक्त्या स्वकर्मकृत्

वत्सा, भूतांचा विधी न घेता पृथ्वीवर प्राण्यांना बाधा देणे शक्य नाही; कारण प्रत्येकजण आपल्या शक्तीनुसार आपल्या कर्माचे फळ भोगतो।

Verse 32

क्षत्रं प्रति ततो रोषं विमुच्यास्मत्प्रियेप्सया / शममा प्नुहि भद्रं ते स ह्यस्माकं परं बलम्

म्हणून क्षत्रियांविषयीचा रोष सोडून, आमच्या प्रियाच्या इच्छेसाठी शांती प्राप्त कर; तुझे कल्याण असो—तीच आमची परम शक्ती आहे।

Verse 33

वसिष्ठ उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधुः सर्वे पितरो भृगुनन्दनम् / स चापि तद्वचः सर्वं प्रतिजग्राह सादरम्

वसिष्ठ म्हणाले—असे बोलून सर्व पितर भृगुनंदनापासून अंतर्धान पावले; आणि त्यानेही त्यांचे सर्व वचन आदराने स्वीकारले।

Verse 34

अकृतव्रणसंयुक्तो मुदा परमया युतः / प्रययौ च तदा रामस्तस्मात्सिद्धवनाश्रमम्

अकृतव्रणासह आणि परम आनंदाने युक्त असा राम तेथून सिद्धवन आश्रमाकडे निघून गेला।

Verse 35

तस्मिन्स्थित्वा भृगुश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सहितो नृप / तपसे धृतसंकल्पो बभूव स महामनाः

हे नृपा, तेथे राहून भृगुश्रेष्ठ ब्राह्मणांसह तपासाठी दृढ संकल्पाचा तो महामना झाला।

Verse 36

सरथं सहसाहं च धनुःसंहननानि च / पुनरागमसंकेतं कृत्वा प्रास्थापयत्तदा

त्याने रथासह, पराक्रमासह आणि धनुष्यांची जुळणीही सिद्ध केली; पुन्हा परत येण्याचा संकेत ठरवून तेव्हा प्रस्थान केले.

Verse 37

ततः स सर्वतीर्थेषु चक्रे स्नानमतन्द्रितः / परीत्यपृथिवीं सर्वां पितृदेवादिबूजकः

त्यानंतर तो आळस न करता सर्व तीर्थांत स्नान करू लागला; आणि संपूर्ण पृथ्वी फिरून पितर, देव इत्यादींचे पूजन करीत राहिला.

Verse 38

एवं क्रमेण पृथिवीं त्रिवारं भुगुनन्दनः / परिचक्राम राजेन्द्र लोकवृत्तमनुव्रतः

हे राजेंद्र! अशा रीतीने क्रमाने भृगुनंदनाने लोकरीतीचे पालन करीत पृथ्वीची तीनदा परिक्रमा केली.

Verse 39

ततः स पर्वतश्रेष्ठं महेन्द्रं पुनरप्यथ / जगाम तपसे राजन्बाह्मणैरभिसंवृतः

त्यानंतर, हे राजन्! तो ब्राह्मणांनी वेढलेला तपासाठी पुन्हा पर्वतश्रेष्ठ महेंद्राकडे गेला.

Verse 40

स तस्मिंश्चिररात्राय मुनि सिद्धनिषेविते / निवासमात्मनो राजन्कल्पयामास धर्मवित्

हे राजन्! मुनि व सिद्धांनी सेविलेल्या त्या स्थानी त्याने दीर्घकाळासाठी आपला निवास ठरविला; तो धर्मज्ञ होता.

Verse 41

मुनयस्तं तपस्यन्तं सर्वक्षेत्रनिवासिनः / द्रष्टुकामाः समाजग्मुर्नियता ब्रह्मवादिनः

सर्व क्षेत्रांत वास करणारे, नियमबद्ध ब्रह्मवादी मुनी त्या तपस्वीला पाहण्याच्या इच्छेने तेथे एकत्र आले।

Verse 42

ददृशुस्ते मुनिगणास्तपस्यासक्तमानसम् / क्षात्रं कक्षमशेषेण दग्ध्वा शान्तमिवानलम्

त्या मुनींनी पाहिले की त्याचे मन तपस्येत आसक्त आहे; त्याने क्षात्रतेज पूर्णपणे जाळून टाकले असून तो शांत अग्नीसारखा दिसत होता।

Verse 43

अथ तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्दिव्यांस्तपोमयान् / अर्घ्यादिसमुदाचारैः पूजयामास भार्गवः

मग आलेल्या त्या दिव्य, तपोमय मुनींना पाहून भार्गवाने अर्घ्य इत्यादी विधिपूर्वक आचारांनी त्यांचे पूजन केले।

Verse 44

कृतकौशलसंप्रश्नपूर्वकाः सुमहोदयाः / तेषां तस्य च संवृत्ताः कथाः पुण्या मनोहराः

कुशल-प्रश्नांनी आरंभ होऊन अत्यंत मंगलमय अशा, त्यांच्यात व त्याच्यात पुण्य व मनोहर कथा घडल्या।

Verse 45

ततस्तेषामनुमते मुनीनां भावितात्मनाम् / हयमेधं महायज्ञमाहर्तुमुपचक्रमे

त्यानंतर भावितात्मा मुनींच्या अनुमतीने त्याने अश्वमेध हा महायज्ञ करण्याची तयारी सुरू केली।

Verse 46

संभृत्य सर्वसंभारानौर्वाद्यैः सहितो नृप / विश्वामित्रभरद्वाजमार्कण्डेयादिभिस्तथा

हे नृपा! सर्व यज्ञसामग्री गोळा करून, और्वादी ऋषींसह तसेच विश्वामित्र, भरद्वाज, मार्कंडेय इत्यादी मुनिंसह तो आला।

Verse 47

तेषा मनुमते कृत्वा काश्यपं गुरुमात्मनः / वाजिमेधं ततो राजन्नाजहार महाक्रतुम्

त्यांच्या संमतीप्रमाणे, आपल्या गुरु कश्यपांना मानून, हे राजन्, त्याने मग वाजिमेध नावाचा महाक्रतू यज्ञ आरंभिला।

Verse 48

तस्याभूत्काश्यपो ऽध्वर्युरुद्गाता गौतमो मुनिः / विश्वामित्रो ऽभवद्धोता रामस्य विदितात्मनः

त्या यज्ञात कश्यप अध्वर्यु झाले, गौतम मुनी उद्गाता झाले, आणि आत्मज्ञ रामाचे होता विश्वामित्र झाले।

Verse 49

ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य मार्कण्डेयो महामुनिः / भरद्वाजाग्निवेश्याद्या वेद वेदाङ्गपारगाः

त्या यज्ञात महामुनी मार्कंडेयांनी ब्रह्मत्वाचे कार्य केले; आणि भरद्वाज, अग्निवेश्य इत्यादी वेद व वेदांगांत पारंगत होते।

Verse 50

मुनयश्चक्रुरन्यानि कर्माण्यन्ये यथाक्रमम् / पुत्त्रैः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च सहितो भगवान्भृगुः

इतर मुनिंनी यथाक्रम इतर कर्मे केली; आणि भगवान भृगु पुत्र, शिष्य व प्रशिष्यांसह उपस्थित होते।

Verse 51

सादस्यमकरोद्राजन्नन्यैश्च मुनिभिः सह / स तैः सहाखिलं कर्म समाप्य भृगुपुङ्गवः

हे राजन्, त्याने इतर मुनींसह सभाकर्म केले; आणि भृगुकुलश्रेष्ठाने त्यांच्यासह सर्व कर्म पूर्ण केले.

Verse 52

ब्रह्माणं पूजयामास यथावद्गुरुणा सह / अलङ्कृत्य यथान्याय कन्यां रूपवतीं महीम्

त्याने गुरूसह विधिपूर्वक ब्रह्मदेवाची पूजा केली; आणि नियमाप्रमाणे रूपवती कन्या ‘मही’ला अलंकृत केले.

Verse 53

पुरग्रामशतोपेतां समुद्रांबरमालिनीम् / आहूय भृगुशार्दूलः सशैलवनकाननाम्

नगरां व शेकडो गावांनी युक्त, समुद्ररूपी वस्त्र-माळेने शोभित, पर्वत-वन-काननांसह त्या (मही)ला भृगुशार्दूलाने बोलावले.

Verse 54

काश्यपाय ददौ सर्वामृते तं शैलमुत्तमम् / आत्मनः सन्निवासार्थं तं रामः पर्यकल्पयत्

तो उत्तम पर्वत वगळून उरलेली सर्व (मही) कश्यपांना दिली; आणि रामाने तो पर्वत आपल्या निवासासाठी निश्चित केला.

Verse 55

ततः प्रभृतिराजेन्द्र पूजयामास शास्त्रतः / हिरण्यरत्नवस्त्रश्वगोगजान्नादिभिस्तथा

तेव्हापासून, हे राजेंद्र, त्याने शास्त्राप्रमाणे पूजा केली—सुवर्ण, रत्ने, वस्त्रे, घोडे, गायी, हत्ती, अन्न इत्यादींनीही.

Verse 56

पुरा समाप्य यज्ञान्ते तथा चावभृथाप्लुतः / चक्रे द्रव्यपरित्यागं तेषामनुमते तदा

पूर्वी यज्ञ समाप्त करून आणि अवभृथ-स्नान करून, तेव्हा त्यांच्या अनुमतीने त्याने द्रव्याचा त्याग केला।

Verse 57

दत्त्वा च सर्वभूतानामभयं भृगुनन्दनः / तत्रापि पर्वतवरे तपश्चर्तुं समारभत्

भृगुनंदनाने सर्व प्राण्यांना अभयदान देऊन, त्याच श्रेष्ठ पर्वतावर तपश्चर्या सुरू केली।

Verse 58

ततस्तं समनुज्ञाय सदस्या ऋत्विजस्तथा / ययुर्यथागतं सर्वे मुनयः शंसितव्रताः

मग त्याला निरोप देऊन सभासद व ऋत्विज तसेच प्रशंसित व्रतधारी सर्व मुनी जसे आले होते तसेच परत गेले।

Verse 59

गतेषु तेषु भगवानकृतव्रणसंयुतः / तपो महत्समास्थाय तत्रैव न्यवसत्सुखी

ते निघून गेल्यावर, भगवान—अकृतव्रणसंयुक्त—महान तपात स्थित होऊन तेथेच सुखाने राहू लागले।

Verse 60

काश्यपी तु ततो भूमिर्जननाथा ह्यनेकशः / सर्वदुःखप्रशान्त्यर्थं मारीचानुमतेन तु

त्यानंतर काश्यपी भूमीत अनेक जननाथ झाले; आणि मरीचीच्या अनुमतीने सर्व दुःख शांत करण्यासाठी (हे घडले)।

Verse 61

तत्र दीपप्रतिष्ठाख्यव्रतं विष्णुमुखोदितम् / चचार धरणी सम्यक् दुखैर्ःमुक्ताभवच्च सा

तेथे विष्णुमुखोदित ‘दीपप्रतिष्ठा’ नावाचे व्रत धरणीने विधिपूर्वक आचरले आणि ती दुःखांपासून मुक्त झाली।

Verse 62

इत्येष जामदग्न्यस्य प्रादुर्भाव उदाहृतः / यस्मिञ्श्रुते नरः सर्वपातकैर्विप्रमुच्यते

अशा प्रकारे जामदग्न्य (परशुराम) यांचा हा प्रादुर्भाव सांगितला आहे; तो ऐकला असता मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 63

प्रभावः कार्त्तवीर्यस्य लोके प्रथिततेजसः / प्रसंगात्कथितः सम्यङ्नातिसंक्षेपविस्तरः

लोकात प्रथित तेजस्वी कार्त्तवीर्याचा प्रभाव प्रसंगानुसार सांगितला आहे—ना फार संक्षेप, ना फार विस्तार।

Verse 64

एवंप्रभावः स नृपः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि / न तादृशः पुमात्कश्चिद्भावी भूताथवा श्रुतः

असा प्रभावशाली राजा कार्त्तवीर्य पृथ्वीवर झाला; त्याच्यासारखा पुरुष ना पूर्वी झाला, ना पुढे होईल—असे ऐकिवात आहे।

Verse 65

दत्तात्रेयाद्वरं वव्रे मृतिमुत्तमपूरुषात् / यत्पुरा सो ऽगमन्मुक्तिं रणे रामेण घातितः

त्याने उत्तम पुरुष दत्तात्रेयांकडून असा वर मागितला—की जशी पूर्वी रणात रामाने मारल्यावर त्याला मुक्ति मिळाली, तशीच त्याची मृत्यु होवो।

Verse 66

तस्यासीत्पञ्चमः पुत्रः पख्यातो यो जयध्वजः / पुत्रस्तस्य महाबाहुस्तालजङ्घो ऽभवन्नृप

त्याचा पाचवा पुत्र जयध्वज म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याचा महाबाहु पुत्र तालजंघ नावाचा राजा झाला.

Verse 67

अभूत्तस्यापि पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् / तालजङ्घाभिधा येषां वीतिहोत्रो ऽग्रजो ऽभवत्

त्यालाही उत्तम धनुर्धर असे शंभर पुत्र झाले. ते ‘तालजंघ’ म्हणून प्रसिद्ध होते; त्यांमध्ये वीतिहोत्र हा ज्येष्ठ होता.

Verse 68

पुत्रैः सवीतिहोत्राद्यैर्हैहयाद्यैश्च राजभिः / कालं महान्तमवसद्धिमाद्रिवानगह्वरे

वीतिहोत्रादी पुत्रांबरोबर आणि हैहयादी राजांबरोबर तो हिमालयाच्या वनगुहेत फार काळ राहिला.

Verse 69

यः पूर्वं राम बाणेन द्रवन्पृष्ठे ऽभिताडितः / तालजङ्घो ऽपतद्भूमौ मूर्छितो गाढवेदनः

जो पूर्वी रामाच्या बाणाने पळताना पाठीवर घायाळ झाला होता, तोच तालजंघ तीव्र वेदनेने मूर्छित होऊन जमिनीवर पडला.

Verse 70

ददर्श वीतिहोत्रस्तं द्रवन्दैववशादिव / रथमारोप्य वेगेन पलायनपरो ऽभवत्

वीतिहोत्राने त्याला जणू दैववश पळताना पाहिले; त्याला रथावर चढवून तो वेगाने पलायन करू लागला.

Verse 71

ते तत्र न्यवसन्सर्वे हिमाद्रौ भयपीडिताः / कृच्छ्रं महान्तमासाद्य शाकमूलफलाशनः

ते सर्वजण तेथे हिमालयात भयाने पीडित होऊन राहिले; मोठे कष्ट सोसून शाक, मूळ व फळे खाऊन उपजीविका करीत होते।

Verse 72

ततः शान्तिं गते रामे तपस्यासक्तमानसे / जालजङ्घः स्वकं राज्यं सपुत्रः प्रत्यपद्यत

नंतर राम तपस्येत आसक्त मनाने शांत झाल्यावर, जालजङ्घाने पुत्रासह आपले राज्य पुन्हा प्राप्त केले।

Verse 73

सन्निवेश्य पुरीं भूयः पूर्ववन्नृपसत्तमः / वसंस्तदा निजं राज्यमापालयदरिन्दमः

श्रेष्ठ नृपाने पुन्हा पूर्वीप्रमाणे नगरी वसवून, तेथे राहून आपल्या राज्याचे पालन व रक्षण केले; तो शत्रुदमन होता।

Verse 74

सुपुत्रः सानुगबलः पूर्ववैरमनुस्मरन् / अभ्याययौ महाराज तालजङ्घः पुरं तव

हे महाराज! उत्तम पुत्र व अनुचर-सेनेसह, पूर्व वैर आठवत तालजङ्घ तुझ्या नगरावर चाल करून आला।

Verse 75

चतुरङ्गबलोपेतः कंपयन्निव मेदिनीम् / रुरोदाभ्येत्य नगरीमयोध्यां स महीपतिः

चतुरंग सेनेने युक्त तो राजा जणू पृथ्वी कंपवित, अयोध्या नगरीजवळ येऊन गर्जना करू लागला।

Verse 76

ततो निष्क्रम्य नगरात्फलगुतन्त्रो ऽपि ते पिता / युयुधे तैर्नृपैः सर्वैर्वृद्धो ऽपि तरुणो यथा

मग तुझे पिता नगरातून बाहेर पडून, जरी अल्पसाधन असले तरी, त्या सर्व राजांशी युद्ध करू लागले—वृद्ध असूनही जणू तरुणच।

Verse 77

निहतानेकमातगतुरङ्गरथसैनिकः / शत्रुभिर्निर्जितो वृद्धः पलायनपरो ऽ भवत्

अनेक हत्ती-घोडे, रथ व सैनिकांचा संहार करूनही, शत्रूंनी जिंकलेला तो वृद्ध शेवटी पलायनास प्रवृत्त झाला।

Verse 78

त्यक्त्वा स नगरं राज्यं सकोशबलवाहनम् / अन्तर्वत्न्या च ते मात्रा सहितो वनमाविशत्

तो नगर, राज्य, कोश, सेना व वाहने सोडून, तुझ्या गर्भवती मातेसह वनात प्रवेशला।

Verse 79

तत्र चौर्वाश्रमोपान्ते निवसन्नचिरादिव / शोकामर्षसमाविष्टो वृद्धभावेन च स्वयम्

तेथे उर्वा-आश्रमाजवळ राहू लागल्यावर, थोड्याच काळात तो शोक व रोषाने ग्रासला गेला आणि स्वतःही वृद्धत्वाच्या भावाने दबला।

Verse 80

विलोक्यमानो मात्रा ते बाष्पगद्गदकण्ठया / अनाथ इव राजेन्द्र स्वर्गलोकमितो गतः

हे राजेंद्र! तुझी माता अश्रूंनी गद्गद कंठाने त्याच्याकडे पाहत राहिली; तो अनाथासारखा येथून स्वर्गलोकास गेला।

Verse 81

ततस्ते जननी राजन्दुःखशोकसमन्विता / चितामारोपयद्भर्तू रुदती सा कलेवरम्

तेव्हा, हे राजन्, दुःख व शोकाने व्याकुळ झालेली ती जननी रडत रडत पतीचे शरीर चितेवर ठेवू लागली।

Verse 82

अनशनादिदुःखेन भर्त्तुर्व्यसनकर्शिता / चकाराग्निप्रवेशाय सुदृढां मतिमात्मनः

उपवास इत्यादी दुःखांनी आणि पतीच्या आपत्तींनी खंगून तिने अग्निप्रवेश करण्याचा मनात अतिशय दृढ निश्चय केला।

Verse 83

और्वस्तदखिलं श्रुत्वा स्वयमेव महामुनिः / निर्गत्य चाश्रमात्तां च वारयन्निदमब्रवीत्

और्व महामुनीने हे सर्व ऐकून स्वतःच आश्रमाबाहेर येऊन तिला थांबवीत असे म्हणाला।

Verse 84

न मर्त्तव्यं त्वया राज्ञि सांप्रतं जठरे तव / पुत्रस्तिष्ठति सर्वेषां प्रवरश्चवर्त्तिनाम्

हे राणी, आत्ता तुला मरू नये; कारण या वेळी तुझ्या उदरात सर्व राजवंशीयांमध्ये श्रेष्ठ असा पुत्र आहे।

Verse 85

इति तद्वचनं श्रुत्वा माता तव मनस्विनी / विरराम मृतेस्तां तु मुनिः स्वाश्रममानयत् / ततः सा सर्वदुःखानि नियम्य त्वन्मुखांबुजम्

हे वचन ऐकून तुझी धैर्यशील माता मृत्युनिश्चयातून परावृत्त झाली; मग मुनीने तिला आपल्या आश्रमात आणले. त्यानंतर तिने सर्व दुःख आवरून तुझ्या कमलमुखाकडे मन लावले।

Verse 86

दिदृक्षुराश्रमोपान्ते तस्यैव न्यवसत्सुखम् / सुषाव च ततः काले सा त्वामौर्वाश्रमे तदा

दर्शनाची इच्छा धरून ती आश्रमाजवळ त्याच्याच सान्निध्यात सुखाने राहिली. नंतर काळ येताच त्या और्व-आश्रमात तिने तुला जन्म दिला.

Verse 87

जातकर्मादिकं सर्वं भवतः सो ऽकरोन्मुनिः / और्वाश्रमे विवृद्धश्च भवांस्तेनानुकंपितः

त्या मुनींनी तुझ्यासाठी जातकर्म इत्यादी सर्व संस्कार केले. और्व-आश्रमात तू वाढलास आणि त्याने करुणेने तुझा सांभाळ केला.

Verse 88

त्वयैव विदितं सर्वमतः परमरिन्दम / एवं प्रभावो नृपतिः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि

हे परम शत्रुदमना, हे सर्व तुलाच विदित आहे. अशा प्रकारे पृथ्वीवर राजा कार्त्तवीर्याचा महान प्रभाव झाला.

Verse 89

व्रतस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकेषु विश्रुतः / यद्वंशजैर्जितो युद्धे पिता ते वनमादिशत्

या व्रताच्या प्रभावाने तो सर्व लोकांत प्रसिद्ध झाला. तुझ्या वंशजांनी युद्धात त्याला जिंकल्यावर तुझ्या पित्याने त्याला वनात जाण्याची आज्ञा दिली.

Verse 90

तद्वृत्तान्तमशेषेण मया ते समुदीरितम् / एतच्च सर्वमाख्यातं व्रतानामुत्तमं तव

तो सर्व वृत्तान्त मी तुला संपूर्णपणे सांगितला आहे. आणि व्रतांमध्ये तुझे हे व्रत सर्वोत्तम आहे, हेही मी कथन केले.

Verse 91

समन्त्रतन्त्रं लोकेषु सर्वलोकफलप्रदम् / न ह्यस्य कर्त्तुर्नृपतेः पुरुषार्थचतुष्टये

मंत्र-तंत्रयुक्त हे व्रत लोकांत सर्वलोकफल देणारे आहे; हे करणाऱ्या नृपाला चारही पुरुषार्थांत कोणताही अडथळा होत नाही।

Verse 92

भवत्यभीप्सितं किञ्चिद्दर्ल्लभं भुवनत्रये / संक्षेपेण मयाख्यातं व्रतं हैहयभूभुजः / जामदग्न्यस्य च मुने किमन्यत्कथयामि ते

त्रिभुवनात जे काही दुर्लभ व अभिष्ट आहे ते प्राप्त होते. हैहय नृपाचे आणि जामदग्न्य मुनींचे व्रत मी संक्षेपाने सांगितले; आता तुला आणखी काय सांगू?

Verse 93

जैमिनिरुवाच ततः स सगरो राजा कृताञ्जलिपुटो मुनिम्

जैमिनी म्हणाले—त्यानंतर राजा सगर हात जोडून मुनींना म्हणाला।

Verse 94

उवाच भगवन्नेतत्कर्तुमिच्छाम्यहं व्रतम् / सम्यक्तमुपदेशेन तत्रानुज्ञां प्रयच्छ मे

तो म्हणाला—भगवन्, हे व्रत मला करावयाचे आहे; योग्य उपदेश करून मला त्याची आज्ञा द्या।

Verse 95

कर्मणानेन विप्रर्षे कृतार्थो ऽस्मि न संशयः / इत्युक्तस्तेन राज्ञातु तथेत्युक्त्वा महामुनिः

तो म्हणाला—हे विप्रर्षे, या कर्माने मी निःसंशय कृतार्थ होईन. असे राजाने म्हटल्यावर महामुनी ‘तथास्तु’ असे म्हणाले.

Verse 96

दीक्षयामास राजानं शस्त्रोक्तेनैव वर्त्मना / स दीक्षितो वसिष्ठेन सगरो राजसत्तमः

भगवान वसिष्ठांनी शास्त्रोक्त विधीने राजाला दीक्षा दिली. वसिष्ठांकडून दीक्षित होऊन राजश्रेष्ठ सगर झाला.

Verse 97

द्रव्याण्यानीय विधिवत्प्रचचार शुभव्रतम् / पूजयित्वा जगन्नाथं विधिना तेन पार्थिवः

द्रव्ये आणून त्या पार्थिवाने विधिपूर्वक शुभ व्रताचे आचरण केले. त्या विधीने जगन्नाथाची पूजा करून.

Verse 98

समाप्य च यथायोग्यमनुज्ञाय गुरुं ततः / प्रतिज्ञामकरोद्राजा व्रतमेतदनुत्तमम्

यथायोग्य रीतीने पूर्ण करून मग गुरूंची अनुमती घेऊन राजाने या सर्वोत्तम व्रताची प्रतिज्ञा केली.

Verse 99

आजीवान्तं धरिष्यामि यत्नेनेति महामतिः / अथानुज्ञाप्य राजानं वसिष्ठो भगवानृषिः

महामती राजाने म्हटले—‘मी हे आयुष्यभर प्रयत्नपूर्वक पाळीन.’ मग राजाला अनुमती देऊन भगवान ऋषी वसिष्ठ…

Verse 100

सन्निवर्त्यानुगच्छन्तं प्रजगाम निजाश्रमम्

मागोमाग येणाऱ्याला परत पाठवून वसिष्ठ आपल्या आश्रमाकडे गेले.