Adhyaya 30
Reṇukā-vilāpa and the Aftermath of Jamadagni’s Slaying (अर्जुनोपाख्यान-प्रसङ्गः)
या अध्यायात अर्जुनोपाख्यानाचा प्रवाह पुढे जातो आणि जमदग्नीच्या वधानंतरचा धर्मधक्का व राजाचा अंतःकरणातील कोलमडणे ठळक होते. वसिष्ठ राजाची अस्वस्थता व आत्मनिंदा सांगतात—ब्राह्मस्व-हरण व ब्रह्महत्या यांमुळे इह-पर दोन्ही लोकांचा नाश होतो, हे राजा ओळखतो. पुढे आश्रमातील प्रसंग येतो; राजा परतताच रेणुका धावून येते व जमदग्नीचे रक्ताने माखलेले, निश्चल शरीर पाहते. तिचा विलाप शोकविधीप्रमाणे उलगडतो—जमदग्नीची सौम्यता व धर्मज्ञान यांची स्तुती, दैवावर दोष, आणि मृत्यूनंतरही सहचर्याची याचना, दांपत्यधर्माची पवित्रता स्मरवत. अखेरीस वनातून समिधा घेऊन राम (परशुराम) परत येतो व पुढील घटनांची भूमिका तयार होते. वंशपरंपरेत हा प्रसंग वळणबिंदू ठरतो—ब्राह्मर्षिविरुद्ध अपराध प्रतिधर्म जागवून क्षत्रिय वैधतेचे पुनर्निर्माण करतो.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः // २९// वासिष्ठ उवाच श्रुस्वैतत्सकलं राजा जमदग्निवधादिकम् / उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील अर्जुनोपाख्यानातील एकोणतीसावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले—जमदग्नीवध इत्यादी हे सर्व ऐकून राजा अत्यंत व्याकुळचित्त झाला आणि अनेक प्रकारे चिंतन करू लागला।
Verse 2
अहो मे सुनृसंसस्य लोकयोरुभयोरपि / ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगर्हिता
अहो! मी किती क्रूर; दोन्ही लोकांत माझी निंदा होईल—ब्राह्मणाचे धन हरण करण्याची इच्छा आणि त्याची हत्या, हे दोन्ही अत्यंत निंद्य आहेत।
Verse 3
अहो नाश्रौषमस्याहं ब्राह्मणस्य विजानतः / वचनं तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः
अहो! जाणत्या त्या ब्राह्मणाचे वचन मी ऐकले नाही; तेव्हा त्याच वेळी त्याला सोडून द्यायला हवे होते—मी मूढात्मा, निर्लज्ज झालो।
Verse 4
इति संचितयन्नंव हृदयेन विदूयता / स्वपुरं प्रतिचक्राम सबलः सानुगस्ततः
असे विचार करीत असता त्याचे हृदय दग्ध झाले; मग तो सैन्यासह व अनुचरांसह आपल्या नगराकडे परत निघाला।
Verse 5
पुरीं प्रतिगते राज्ञि तस्मिन्सपरिवारके / आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका
राजा परिवारासह पुरीत परत गेल्यावर, हे राजन्, रेणुका आश्रमातून अचानक बाहेर निघाली।
Verse 6
अथ सक्षतसर्वाङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम् / निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः
मग तिने आपला पती पाहिला—सर्वांग जखमी, रक्ताने माखलेला, भूमीवर निश्चेष्ट पडलेला।
Verse 7
ततः सा विहतं मत्वा भर्त्तारं गतचेतनम् / अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि
तेव्हा पती चेतनाहीन, मारला गेला असे समजून, जणू वज्राघात झाला तशी ती मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळली।
Verse 8
चिरादिव पुनर्भूमेरुत्थायातीव दुःखिता / पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह
खूप वेळाने ती अतिशय दुःखी होऊन जमिनीवरून उठली; पडून पुन्हा उठताच ती करुण, मधुर स्वरात पुन्हा रडू लागली।
Verse 9
विललाप च सात्यर्थं धरणीधूलिधूसरा / अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे
ती जमिनीच्या धुळीने मळलेली, अश्रूंनी भरलेला चेहरा घेऊन, दीन होऊन शोकसागरात बुडाल्यासारखी अत्यंत विलाप करू लागली।
Verse 10
हा नाथ पिय धर्मज्ञ दाक्षिण्यामृतसागर / हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्
हाय नाथ, प्रिय धर्मज्ञा, तू दाक्षिण्यरूपी अमृताचा सागर आहेस। धिक्! इतका परमशांत असूनही तू असे दुःख कसे इच्छिशील?
Verse 11
आश्रमादभिनिष्क्रान्तः सहसा व्यसानर्णवे / क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद
आश्रमातून अचानक निघून तू आपत्तीच्या समुद्रात पडला; मला अनाथेला या अथांग गर्तेत टाकून, हे मानद, तू कुठे निघून गेलास?
Verse 12
सतां साप्तपदे मैत्रे मुषिताहं त्वया सह / यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि
सज्जनांच्या सप्तपदीने जी मैत्री दृढ होते, ती तुझ्याबरोबर माझ्याकडून जणू हिरावली गेली आहे; तू जिथे एकटा जातोस, तिथे मला नेणे तुला योग्य आहे.
Verse 13
दृष्ट्वा त्वामीदृशावस्थमचिराद्धृदयं मम / न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः
तुला अशी अवस्था पाहूनही माझे हृदय लगेच फाटत नाही, हे महाभाग! खरेच स्त्रिया कठोर असतात.
Verse 14
इत्येवं विलपन्ती सा रुदती च मुहुर्मुहुः / चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता
अशा रीतीने विलाप करत ती वारंवार रडत राहिली; तीव्र दुःखाने व्याकुळ होऊन ‘राम! राम!’ असे म्हणत मोठ्याने आक्रोश करू लागली.
Verse 15
तावद्रामो ऽपि स वनात्समिद्भारसमन्वितः / अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत
तेव्हा रामही वनातून समिधांचा भार घेऊन, जखम न होता, आपल्या आश्रमाकडे परतला।
Verse 16
अपश्यद्भयशंसीनि निमित्तानि बहूनि सः / पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः
त्याने भय दर्शविणारी अनेक अपशकुने पाहिली; ती पाहून हृदय व्याकुळ होऊन तो विभूतीमान त्वरित आश्रमास पोहोचला।
Verse 17
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य रुदती सा भृशातुरा / नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः
तो येताना पाहून ती अत्यंत व्याकुळ होऊन रडू लागली; शोकाने जणू भान हरपल्यासारखी रेणुका पुन्हा आक्रोश करू लागली।
Verse 18
रामस्य पुरतो राजन्भर्तृव्यसनपीडिता / उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
हे राजन्, रामासमोर पतीच्या आपत्तींनी पीडित ती स्त्री दोन्ही हातांनी आपले उदर पीटू लागली।
Verse 19
मार्गे विदितवृत्तान्तः सम्यग्रामो ऽपि मातरम् / कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्
मार्गातच सर्व वृत्तांत कळूनही रामाने आईला कुररी पक्ष्यासारखी शोकाकुल पाहिले आणि तोही दुःखात बुडाला।
Verse 20
धैर्यमारोप्य मेधावी दुःशशोकपरिप्लुतः / नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः
धैर्य धारण करून तो मेधावी तीव्र शोकाने व्याकुळ झाला। अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तो भूमीवर अधोमुख उभा राहिला।
Verse 21
तं तथागतमालोक्य रामं प्राहाकृतव्रणः / किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते
त्याला असा आलेला पाहून, आहतचित्ताने रामाला म्हटले— “हे भृगुशार्दूल! हे काय? हे तुझ्यास शोभत नाही.”
Verse 22
न त्वादृशा महाभाग भृशं शोचन्ति कुत्रचित् / धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये
हे महाभाग! तुझ्यासारखे लोक कुठेही फार शोक करत नाहीत. धैर्यवान महापुरुष दुःखाला क्षयाचे कारण होऊ देत नाहीत.
Verse 23
शोकः सर्वेन्द्रियाणां हि परिशोषप्रदायकः / त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः
शोक सर्व इंद्रियांना शुष्क करणारा आहे. हे महाबाहो! शोक सोड; तुझ्यासारखे त्याचे पात्र नाहीत.
Verse 24
एहिकामुष्मिकार्थानां नूनमेकान्तरोधकः / शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि
हा शोक निश्चयच इहलोकी व परलोकी हितांचा पूर्ण अडथळा आहे. मग तू त्याला हृदयात दृढपणे कसा स्थान देतोस?
Verse 25
तत्त्वं धैर्यधनो भूत्वा परिसांत्वय मातरम् / रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्
म्हणून तू धैर्यरूपी धन बाळगून, वैधव्याच्या दुःखाने व्याकुळ झालेल्या व रडणाऱ्या मातेचे सांत्वन कर.
Verse 26
नैवागमनमस्तीह व्यतिक्रान्तस्य वस्तुनः / तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय
या जगात जी गोष्ट घडून गेली आहे, ती परत येत नाही; म्हणून सर्व भूतकाळ सोडून देऊन केवळ आपल्या कर्तव्याचा विचार कर.
Verse 27
इत्येवं सांत्वमानश्च तेन दुःशसमन्वितः / रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना
याप्रमाणे सांत्वन केले असता, असह्य दुःखाने युक्त असूनही, रामाने हळूहळू स्वतःच स्वतःला सावरले.
Verse 28
दुःखशोकपरीता हि रेणुका त्वरुदन्मुहः / त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
दुःख आणि शोकाने वेढलेली रेणुका वारंवार रडू लागली; तिने एकवीस वेळा आपल्या हातांनी आपल्या उदरावर आघात केला.
Verse 29
तावत्तदन्तिकं रामः समभ्येत्याश्रुलोचनः / रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम्
तेव्हा डोळ्यात अश्रू असलेल्या रामाने तिच्या जवळ जाऊन, रडणाऱ्या मातेला 'आई, पुरे झाले' असे म्हणून सांत्वना दिली.
Verse 30
उवाचापनयन्दुःखाद्भर्तृशोकपरायणाम् / त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम्
पतीच्या शोकात बुडालेल्या मातेचे दुःख दूर करत ते म्हणाले, 'तू जो एकवीस वेळा आपल्या छातीवर आघात केला आहेस...'
Verse 31
तावतसंख्यमहं तस्मात्क्षत्त्रजारमशेषतः / हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते
'...त्यामुळे मी या पृथ्वीवर क्षत्रिय कुळाचा तितक्याच वेळा (२१ वेळा) पूर्णपणे नाश करीन. हे मी तुला सत्य सांगत आहे.'
Verse 32
तस्मात्त्वं शोकमुत्सृज्य धैर्यमातिष्ट सांप्रतम् / नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः
'त्यामुळे तू शोक सोडून आता धैर्य धारण कर. जे घडून गेले आहे, ते खरोखरच परत येत नाही.'
Verse 33
इत्युक्ता रेणुका तेन भृशं दुःखान्वितापि सा / कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
त्यांनी असे म्हटल्यावर, रेणुका अत्यंत दुःखी असूनही, मोठ्या कष्टाने धैर्य एकवटून 'तसे होवो' असे म्हणाली.
Verse 34
ततो रामो महाबाहुः पितुः सह सहोदरैः / अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि
हे राजा! त्यानंतर महाबाहु परशुरामाने आपल्या भावांसह विधीपूर्वक वडिलांच्या देहावर अग्निसंस्कार करण्यास सुरुवात केली.
Verse 35
भर्तृशोकपरिताङ्गी रेणुकापि दृढव्रता / पुत्रान्सर्वान्समाहूय त्विदं वचनमब्रवीत्
पतीच्या शोकाने व्याकुळ झालेली, दृढव्रता रेणुका सर्व पुत्रांना बोलावून हे वचन म्हणाली.
Verse 36
रेणुकोवाच / अहं व-पितरं पुत्राः स्वर्गतं पुण्यशीलिनम् / अनुगन्तुमिहेच्छामि तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हथ
रेणुका म्हणाली— हे पुत्रांनो, तुमचा पुण्यशील पिता स्वर्गास गेला आहे; मी त्याचे अनुगमन करू इच्छिते, म्हणून मला अनुमती द्या.
Verse 37
असह्यदुःशं वैधव्यं सहमाना कथं पुनः / भर्त्रा विरहिता तेन प्रवर्त्तिष्ये विनिन्दिता
असह्य दुःख देणारे वैधव्य सहन करून मी पुन्हा कशी राहू? त्या पतीपासून विरहिता होऊन निंदित जीवन कसे जगू?
Verse 38
तस्मादनुगमिष्यामि भर्त्तारं दयितं मम / यथा तेन प्रवर्त्तिष्ये परत्रापि सहानिशम्
म्हणून मी माझ्या प्रिय पतीचे अनुगमन करीन, जेणेकरून परलोकीही दिवस-रात्र त्याच्यासह राहीन.
Verse 39
ज्वलन्तमिममेवाग्निं संप्रविश्य चिरादिव / भर्तुर्मम भविष्यामि पितृलोकप्रियातिथिः
या ज्वलंत अग्नीत प्रवेश करून, जणू फार काळानंतर, मी माझ्या पतीसाठी पितृलोकी प्रिय अतिथी होईन.
Verse 40
अनुवादमृते पुत्रा भवद्भिस्तत्र कर्मणि / प्रतिभूय न वक्तव्यं यदि मत्प्रियमिच्छथ
हे पुत्रांनो, तेथे त्या कर्मात परवानगीशिवाय मध्ये पडून काही बोलू नका; जर तुम्हाला माझे प्रिय करायचे असेल तर।
Verse 41
इत्येवमुक्त्वा वचनं रेणुका दृढनिश्चया / अग्निं प्रविश्य भर्त्तारमनुगन्तुं मनोदधे
असे बोलून दृढनिश्चयी रेणुकेने अग्नीत प्रवेश करून पतीचा अनुगमन करण्याचा निश्चय केला।
Verse 42
एतस्मिन्नेव काले तु रेणुकां तनयैः सह / समाभाष्यातिगंभीरा वागुवाचाशरीरीणी
त्याच वेळी रेणुकेला तिच्या पुत्रांसह संबोधून अत्यंत गंभीर अशी अशरीरी वाणी बोलली.
Verse 43
हे रेणुके स्वतनयैर्गिरं मे ऽवहिता शृणु / मा कार्षीः साहसं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं तव
हे रेणुके, आपल्या पुत्रांसह सावध होऊन माझी वाणी ऐक. भद्रे, असे धाडस करू नकोस; मी तुझ्यासाठी प्रिय व हितकर सांगतो.
Verse 44
साहसो नैव कर्त्तव्यः केनाप्यात्महितैषिणा / न मर्त्तव्यन्त्वया सर्वो जीवन्भद्राणि पश्यति
जो स्वतःच्या हिताची इच्छा करतो त्याने कोणतेही धाडस करू नये. तुला मरू नये; जिवंत राहिल्यावरच सर्व मंगल दिसते.
Verse 45
तस्माद्धैर्यधना भूत्वा भव त्वं कालकाङ्क्षिणी / निमित्तमन्तरीकृत्य किञ्चिदेव शुचिस्मिते
म्हणून धैर्य हेच धन मानून, हे काळाची वाट पाहणाऱ्या शुचिस्मिते, तू स्थिर राहा; निमित्ताला मध्ये ठेवून थोडाच वेळ थांब.
Verse 46
अचिरेणैव भर्त्ता ते भविष्यति सचेतनः / उत्पन्नजीवितेन त्वं कामं प्राप्स्यसि शोभने / भवित्री चिररात्राय बहुकल्याण भाजनम्
हे शोभने, लवकरच तुझा पती शुद्ध चेतनेने युक्त होईल; नवजीवन प्राप्त करून तू इच्छित सुख मिळवशील, आणि दीर्घ रात्र संपेपर्यंत अनेक कल्याणांची पात्र ठरशील.
Verse 47
वसिष्ठ उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा धृतिमालंब्य रेणुका / तद्वाक्यगौरवाद्धर्षमवापुस्तनयाश्च ते
वसिष्ठ म्हणाले—ते वचन ऐकून रेणुकेने धैर्याचा आधार घेतला; आणि त्या वचनांच्या गौरवामुळे तिच्या पुत्रांनाही हर्ष प्राप्त झाला.
Verse 48
ततोनीत्वा पितुर्देहमाश्रमाभ्यन्तरं मुनेः / शाययित्वा निवाते तु परितः समुपाविशन्
मग त्यांनी पित्याचे देह मुनीच्या आश्रमाच्या आत नेले; निवांत, वाऱ्यापासून सुरक्षित ठिकाणी शय्येवर ठेवून ते सर्वजण भोवती बसले.
Verse 49
तेषां तत्रोपविष्टानामप्रहृष्टात्मचेतसाम् / निमत्तानि शुभान्यासन्ननेकानि महान्ति च
ते तिथे बसले होते, मन-चित्त प्रसन्न नव्हते; तरीही अनेक आणि महान अशी शुभ निमित्ते प्रकट झाली.
Verse 50
तेन ते किञ्चिदाश्वस्तचेतसो मुनिपुङ्गवाः / निषेदुः सहिता मात्रा काङ्क्षन्तो जीवितं पितुः
त्यामुळे ते मुनिपुंगव काहीसे आश्वस्तचित्त झाले. आईसह बसून ते पित्याच्या जीवनाची आकांक्षा करू लागले.
Verse 51
एतस्मिन्नन्तरे राजन्भृगुवंशधरो मुनिः / विधेर्बलेन मतिमांस्तत्रागच्छद्यदृच्छया
याच दरम्यान, हे राजन्, भृगुवंशधारी बुद्धिमान मुनि विधीच्या बळाने, योगायोगाने तेथे येऊन पोहोचला.
Verse 52
अथर्वणां विधिः सा क्षाद्वेदवेदाङ्गपारगः / सर्वशास्त्रार्थवित्प्राज्ञः सकलासुरवन्दितः
तो अथर्वणांचा विधी-आचार्य, साक्षात वेद-वेदांगांत पारंगत, सर्व शास्त्रार्थ जाणणारा प्रज्ञावान आणि सर्व असुरांनी वंदिलेला होता.
Verse 53
मृतसंजीविनीं विद्यां यो वेद मुनिदुर्लभाम् / यथाहतान्मृतान्देवैरुत्थापयति दानवान्
मुनिंनाही दुर्लभ अशी ‘मृतसंजीविनी’ विद्या जो जाणतो, तो देवांनी मारलेले मृत दानवही जसेच्या तसे उठवून (जिवंत) करतो.
Verse 54
शास्त्रमोशनसं येन राज्ञां राज्यफलप्रदम् / प्रणीतमनुजीवन्ति सर्वे ऽद्यापीह पार्थिवाः
ज्याने राजांना राज्यफल देणारे ‘शास्त्रमोशन’ हे नीतिशास्त्र प्रणीत केले, त्याच्याच अनुसार आजही येथे सर्व पार्थिव राजे आचरण करून राज्य चालवितात.
Verse 55
स तदाश्रममासाद्य प्रविष्टो ऽन्तर्महामुनिः / ददर्श तदवस्थांस्तान्सर्वान्दुःखपरिप्लुतान्
महामुनी त्या आश्रमात येऊन आत प्रवेशले आणि सर्वांना दुःखाने व्याप्त अवस्थेत पाहिले।
Verse 56
अथ ते तु भृगुं दृष्ट्वा वंशम्य पितरं मुदा / उत्थायास्मै ददुश्चापि सत्कृत्य परमासनम्
ते भृगूंना, आपल्या वंशपरंपरेतील पित्याला पाहून आनंदित झाले; उठून सत्कार करून त्यांना श्रेष्ठ आसन दिले।
Verse 57
स चाशीर्भिस्तु तान्सर्वानभिनन्द्य महामुनिः / पप्रच्छ किमिदं वृत्तं तत्सर्वं ते न्यवेदयन्
महामुनींनी सर्वांना आशीर्वाद देऊन अभिनंदन केले आणि विचारले—हे काय घडले? तेव्हा त्यांनी सर्व वृत्तांत सांगितला।
Verse 58
तच्छ्रुत्वा स भृगुः शीघ्रं जलमादाय मन्त्रवित् / संजीविन्या विनया तं सिषेच प्रोच्चरन्निदम्
हे ऐकून मंत्रवेत्ता भृगूंनी त्वरेने जल घेतले आणि संजीविनी विद्येने त्याच्यावर शिंपडत हे उच्चारले।
Verse 59
यज्ञस्य तपसो वीय ममापि शुभमस्ति चेत् / तेनासौ जीवताच्छीघ्रं प्रसुप्त इवचोत्थितः
यज्ञ व तपस्येचे सामर्थ्य आणि माझेही शुभ पुण्य असेल तर त्याच्या प्रभावाने तो लवकर जिवंत होवो—जणू झोपेतून उठल्याप्रमाणे।
Verse 60
एवमुक्ते शुभे वाक्ये भृगुणा साधुकारिणा / समुत्तस्थावथार्चीकः साक्षाद्ग्ररुरिवापरः
भृगु ऋषींनी शुभ व साधुकारक वचन उच्चारताच आर्चीक तत्क्षणी उठून उभा राहिला, जणू साक्षात् दुसराच गरुड।
Verse 61
दृष्ट्वा तत्र स्थितं वन्द्यं भृगुं स्वस्य पितामहम् / ननाम भक्त्या नृपते कृताञ्जलिरुवाच ह
तेथे उभे असलेले वंदनीय आपले पितामह भृगु यांना पाहून तो भक्तीने नमस्कार करू लागला; हात जोडून (हे नृपते) असे म्हणाला।
Verse 62
जमदग्निरुवाच धन्यो ऽहं कृतकृत्यो ऽहं सफलं जीवितं च मे
जमदग्नी म्हणाले—मी धन्य आहे, मी कृतकृत्य आहे; माझे जीवनही सफल झाले।
Verse 63
यत्पश्ये चरणौ ते ऽद्य सुरासुरनमस्कृतौ / भगवन्किं करोम्यद्य शुश्रूषां तव मानद
आज मी तुमचे ते चरण पाहत आहे, ज्यांना देव आणि असुरही नमस्कार करतात. हे भगवन्, आज मी काय करू? हे मानद, मला तुमची सेवा करावयाची आहे।
Verse 64
पुनीह्यात्मकुलं स्वस्य चरणांबुकणैर्विभो / इत्युक्त्वा सहसाऽनीतं रामेणार्ध्यं मुदान्वितः
हे विभो, तुमच्या चरणांतील जलकणांनी माझ्या कुलाला पवित्र करा. असे म्हणत तो आनंदित झाला; आणि रामाने तत्क्षणी आणलेले अर्घ्य अर्पण केले।
Verse 65
प्रददौ पादयोस्तस्य भक्त्यान मितकन्धरः / तज्जलं शिरसाधत्त सकुटुंबो महामनाः
मितकंधराने भक्तीने त्याच्या चरणांवर पाद्य अर्पण केले. त्या जलास महात्म्याने कुटुंबासह शिरावर धारण केले.
Verse 66
अथ सत्कृत्य स भृगुं पप्रच्छ विनयान्वितः / भगवन् किं कृतं तेन राज्ञा दुष्टेन पातकम्
मग त्याने भृगूंचा सत्कार करून नम्रतेने विचारले— “भगवन्, त्या दुष्ट राजाने कोणते पातक केले?”
Verse 67
यस्यातिथ्यं हि कृतवानहं सम्यग्विधानतः / साधुबुद्ध्यास दुष्टात्मा किं चकार महामते
ज्याचे मी साधू समजून विधिपूर्वक आतिथ्य केले, तो दुष्टात्मा— हे महामते— काय करून बसला?
Verse 68
वसिष्ठ उवाच एवं स पृष्टो मतिमान्भृगुः सर्वविदीश्वरः / चिरं ध्यात्वा समालोच्य कारणं प्राह भूपते
वसिष्ठ म्हणाले— असे विचारल्यावर सर्वज्ञ, बुद्धिमान भृगूंनी दीर्घ ध्यान करून विचार केला आणि हे भूपते, कारण सांगितले.
Verse 69
भृगुरुवाच शृणु तात महाभाग बीजमस्य हि कर्मणः / यश्च वै कृतवान्पापं सर्वज्ञस्य तवानघ
भृगु म्हणाले— हे तात महाभाग, या कर्माचे बीज ऐक. हे अनघ, सर्वज्ञ तुझ्याविरुद्ध ज्याने पाप केले आहे.
Verse 70
शप्तः पुरा वसिष्ठेन नाशार्थं स महीपतिः / द्विजापराधतो मूढ वीर्यं ते विनशिष्यते
त्या राजाला वसिष्ठांनी पूर्वीच विनाशासाठी शाप दिला होता: 'हे मूढा! ब्राह्मणाशी केलेल्या अपराधा मुळे तुझे सामर्थ्य नष्ट होईल.'
Verse 71
तत्कथं वचनं तस्य भविष्यत्यन्यथा मुनेः / अयं रामो महावीर्यं प्रसह्यनृपपुङ्गवम्
तर त्या मुनींचे वचन खोटे कसे ठरेल? हा महावीर्यवान राम त्या नृपश्रेष्ठाला बळाने...
Verse 72
हनिष्यति महाबाहो प्रतिज्ञां कृतवान्पुरा / यस्मादुरः प्रतिहतं त्वया मातर्ममाग्रतः
...ठार मारेल, हे महाबाहो! त्याने पूर्वी प्रतिज्ञा केली होती: 'हे माते, ज्याअर्थी तू माझ्यासमोर छाती बडवून घेतलीस...'
Verse 73
एकविंशतिवारं हि भृशं दुःखपरीतया / त्रिः सप्तकृत्वो निःक्षत्रां करिष्ये पृथिवीमिमाम्
...एकवीस वेळा, अत्यंत दुःखाने व्याकुळ होऊन. मी या पृथ्वीला एकवीस वेळा क्षत्रियहीन करीन.'
Verse 74
अतो ऽयं वार्यमाणो ऽपि त्वाया पित्रा निरन्तरम् / भाविनोर्ऽथस्य च बलात्करिष्यत्येव मानद
त्यामुळे, तू आणि वडिलांनी सतत अडवूनही, भावी काळाच्या बळावर तो हे नक्कीच करेल, हे मानदा.
Verse 75
स तु राजा महाभागो वृद्धानां पर्युपासिता / दत्तात्रेयाद्धरेरंशाल्लब्धबोधो महामतिः
तो महाभाग राजा नेहमी वृद्धांची सेवा-उपासना करी। हरिच्या अंश असलेल्या दत्तात्रेयांच्या कृपेने त्याला बोध मिळाला व तो महामती झाला।
Verse 76
साक्षाद्भक्तो महात्मा च तद्वधे पातकं भवेत् / एवमुक्त्वा महाराज स भृगुर्ब्रह्मणः सुतः / यथागतं ययौ विद्वान्भविष्यत्कालपर्ययात्
तो साक्षात् भक्त व महात्मा आहे; त्याचा वध केल्यास पातक लागेल. असे सांगून, हे महाराज, ब्रह्मपुत्र भृगु मुनी भविष्यकाळाचा फेर जाणून जसा आला तसाच परत गेला।
Frequently Asked Questions
Rather than listing a pedigree, it advances vaṃśānucarita by showing how a ruler’s offense against a brahmin-sage (Jamadagni) becomes a dynastic turning point, motivating retaliatory action associated with Rāma (Paraśurāma) and reshaping kṣatriya legitimacy.
They are presented as catastrophes affecting both worlds (ihaloka and paraloka): the king’s self-reproach frames these acts as socially and metaphysically corrosive, explaining why Purāṇic history treats violence against brahmin sanctity as a trigger for political collapse and karmic retribution.
It functions as an affective-ethical bridge: her grief amplifies the adharma of the killing, sacralizes the āśrama space, and cues the reader for the imminent arrival of Rāma (Paraśurāma), thereby linking personal tragedy to larger historical-cosmological order.