Adhyaya 14

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे पुण्यदेशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः // १३// बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वदानफलानि च / श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभाग, तृतीय उपोद्धातपाद, श्राद्धकल्पातील ‘पुण्यदेशानुकीर्तन’ नावाचा तेरावा अध्याय. बृहस्पती म्हणाले—आता पुढे मी सर्व दानांचे फळ आणि श्राद्धकर्मात जे शुद्ध व जे वर्ज्य आहे ते सांगीन।

Verse 2

हिमप्रपतने कुर्यादा हरेद्वा हिमं ततः / अग्निहोत्रमुपायुष्यं पवित्रं परमं हितम्

हिमवृष्टीच्या वेळी (यथाशक्ती) करावे किंवा नंतर तो हिम दूर करावा. अग्निहोत्र आयुष्य वाढविणारे, परम पवित्र आणि अत्यंत हितकारक आहे।

Verse 3

नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् / सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यङ्क्षिप्रं वै राहुदर्शने

राहूचे दर्शन याखेरीज रात्री श्राद्ध टाळावे. पण राहूचे दर्शन झाल्यास तर सर्वस्व लावूनही त्वरित श्राद्ध करणे कर्तव्य आहे।

Verse 4

उपरागे न कुर्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति / कुर्वाणस्तत्तरेत्पापं सती नौरिव सागरे

ग्रहणकाळी जो (श्राद्ध) करत नाही तो चिखलात अडकलेल्या गायीप्रमाणे बुडतो. जो करतो तो त्या पापातून समुद्रातील सुदृढ नौकेप्रमाणे तरून जातो।

Verse 5

वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः / विषाणवर्जं खड्गस्य मात्सर्यान्नाशयामहे

वैश्वदेव व सौम्य यज्ञात खड्गमांस हे परम हवि आहे; खड्गाच्या शिंगरहित भागाने आम्ही मत्सराचा नाश करतो.

Verse 6

त्वाष्ट्रा वै यजमानेन देवेशेन महात्मना / पिबञ्छचीपतिः सोमं पृथिव्यां मध्यगः पुरा

महात्मा देवेश यजमान त्वाष्ट्राच्या यज्ञात, शचीपति इंद्राने पूर्वी पृथ्वीच्या मध्यभागी स्थित होऊन सोमपान केले.

Verse 7

श्यामाकास्तत्र उत्पन्नाः पित्रर्थमपरजिताः / विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामासक्ताभ्यां तथेक्षवः

तेथे पितरांसाठी अजेय श्यामाक उत्पन्न झाले; आणि त्याच्या दोन्ही नाकपुड्यांना चिकटलेल्या थेंबांपासून तसेच ऊसही उत्पन्न झाला.

Verse 8

श्रेष्मलाः शीतलाः स्निग्धा मधुराश्च तथेक्षवः / श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सर्वकामिकम्

ऊस कफवर्धक, शीतल, स्निग्ध व मधुर असतो; आणि श्यामाक व ऊस यांनी पितरांसाठी सर्वकामदायक कर्म (श्राद्ध) होते.

Verse 9

कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् / श्यामाकास्तु द्विनामानो विहिता यजनेस्मृते

जो अग्रयण कर्म करतो तो लवकर सिद्धी पावतो; यज्ञस्मृतीत श्यामाकांना द्विनाम असे सांगून विधी ठरविला आहे.

Verse 10

यस्मात्तेदेवसृष्टास्तु तस्मात्ते चाक्षयाः स्मृताः / प्रसातिकाः प्रियङ्गुश्च मुद्गाश्च हरितास्तथा

हे देवांनी निर्माण केलेले असल्यामुळे ते ‘अक्षय’ असे स्मरले जातात—प्रसातिका, प्रियंगु, मुद्ग (मूग) आणि हरित धान्येही।

Verse 11

एतान्यपि समानानि श्यामाकानां गुणैस्तु तैः / कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठास्तु यवशालयः

हीसुद्धा श्यामाकाच्या त्या गुणांसारखीच आहेत; कृष्णमाष व तीळही तसेच—परंतु यव (यवशालय) श्रेष्ठ मानले आहेत।

Verse 12

महायवाश्च निष्पावास्तथैव च मधूलिकाः / कृष्णाश्चैवान्नलोहाश्च गर्ह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि

महायव, निष्पाव व मधूलिका; तसेच कृष्णा व अन्नलोह—हे श्राद्धकर्मात निंद्य मानले जातात।

Verse 13

राजमाषास्तथान्ये वै वर्जनीयाः प्रयत्नतः / मसूराश्चैव पुण्याश्च कुसुंभं श्रीनिकेतनम्

राजमाष व इतर काही धान्ये प्रयत्नपूर्वक वर्ज्य आहेत; पण मसूर पुण्यकारक आहेत, आणि कुसुंभ हे श्रीचे निकेतन मानले आहे।

Verse 14

वर्षास्वतियवा नित्यं तथा वृषकवासकौ / बिल्वामलकमृद्वीकापनसाम्रातदाडिमाः

वर्षाकाळात अतियव नित्य (उपयुक्त) आहेत, तसेच वृषक व वासकही; आणि बिल्व, आवळा, मनुका, फणस, आंबा, सीताफळ व डाळिंबही।

Verse 15

तवशोलंयताक्षौद्रखर्जूराम्रलानि च / खशेरुकोविदार्यश्च तालकन्दं तथा विसम्

तवशोलंयता, अक्षौद्र, खर्जूर व आंबा; तसेच खशेरु, कोविदारी, तालकंद आणि विष—ही सर्व द्रव्ये पावन म्हणून सांगितली आहेत।

Verse 16

तमालं शतकन्दं च मद्वसूचान्तकान्दिकी / कालेयं कालशाकं च भूरिपूर्णा सुवर्चला

तमाल, शतकंद; मद्वसूचा-अंतकान्दिकी; कालेय, काळशाक; तसेच भूरिपूर्णा व सुवर्चला—ही सर्व पुण्य द्रव्ये मानली आहेत।

Verse 17

मांसाक्षं दुविशाकं च बुबुचेता कुरस्तथा / कफालकं कणा द्राक्षा लकुचं चोचमेव च

मांसाक्ष, दुविशाक, बुबुचेता व कुर; तसेच कफालक, कणा, द्राक्षा, लकुच आणि चोच—या द्रव्यांचा निर्देश केला आहे।

Verse 18

अलाबुं ग्रीवकं वीरं कर्कन्धूमधुसाह्वयम् / वैकङ्कतं नालिकेरशृङ्गज पकरूषकम्

अलाबु, ग्रीवक, वीर, कर्कंधू (मधुसाह्वय); तसेच वैकंकत, नारळ, शृंगज व पकरूषक—हीही द्रव्ये सांगितली आहेत।

Verse 19

पिप्पली मरिचं चैव पठोलं बृहतीफलम् / सुगन्धमांसपीवन्ति कषायाः सर्व एव च

पिप्पली, मिरी, पटोल व बृहतीफळ; सुगंधमांसपीवन्ति—आणि सर्व कषाय—हे सर्व कषायरसयुक्त सांगितले आहेत।

Verse 20

एवमादीनि चान्यानि वराणि मधुराणि च / नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमव च

अशा प्रकारे इतरही उत्तम व मधुर पदार्थ द्यावेत; तसेच येथे सुंठ (नागर) आणि दीर्घमूलक (लांब मुळा)ही निश्चयाने अर्पण करावा।

Verse 21

वंशः करीरः सुरसः सर्जकं भूस्तृणानि च / वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः

बांबू, करीर, सुरसा, सर्जक आणि भूमीवरील तृण—हे श्राद्धकर्मात नेहमी वर्ज्य आहेत; त्यांचे वर्जन मी सांगतो।

Verse 22

लशुनं गृञ्जनं चैव तथा वै पल्वलोदकम् / करंभाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः

लसूण, गृञ्जन (कांदा इत्यादी) तसेच तळ्याचे पाणी; आणि करंभादी इतर पदार्थ—हे रस व गंधाने हीन असल्यामुळे (श्राद्धात) योग्य नाहीत।

Verse 23

श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते / पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः

श्राद्धकर्मात ही वर्ज्य आहेत—याचे कारण येथे सांगितले जाईल: पूर्वी देव-आसुर युद्धात, देवांनी बलिला पराजित केल्यावर।

Verse 24

शरैस्तु विक्षतादङ्गात्पतिता रक्तबिन्दवः / तत एतानि जातानि लशुनादीनि सर्वशः

बाणांनी जखमी झालेल्या त्याच्या देहातून रक्तबिंदू पडले; त्यांच्यापासूनच सर्वत्र लसूण इत्यादी पदार्थ उत्पन्न झाले।

Verse 25

तथैव रक्तनिर्यासा लवणान्यौषरणि च / श्रद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः

तसेच रक्तनिर्यास, मीठ व क्षारयुक्त पदार्थ, तसेच रजस्वला स्त्रिया—श्राद्धकर्मात वर्ज्य आहेत.

Verse 26

दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् / लभेद्यत्र न गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गुह्यते

जे दुर्गंधीयुक्त, फेसाळ, किंवा डबक्याचे पाणी; जिथे गाय तृप्त होत नाही; आणि जे रात्री लपवून ठेवले जाते—ते घेऊ नये.

Verse 27

आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् / माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता

मेंढी, हरिण, उंट, तसेच एकखुरी सर्व प्राण्यांचे; आणि म्हैस व चमर (याक) यांचे दूध—जाणकाराने वर्ज्य मानावे.

Verse 28

अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः / न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः

आता पुढे मी प्रयत्नपूर्वक वर्ज्य देश सांगतो; ज्या ठिकाणी श्राद्ध व शौच-अशौच यांचे संपूर्ण पालन दिसत नाही.

Verse 29

वन्यमूलफलैर्भक्ष्यैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया / राजनिष्ठामवाप्नोति स्वर्गमक्षयमेव च

वनातील मूळ-फळ इत्यादी भक्ष्य पदार्थांनी श्रद्धेने श्राद्ध करावे; तो राजमान (राजनिष्ठा) प्राप्त करतो आणि अक्षय स्वर्गही मिळवतो.

Verse 30

अनिष्टशब्दां संकीर्णां जन्तुप्याप्तामथाविलाम् / पूतिगन्धां तथा भूमिं वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि

श्राद्धकर्मात अशुभ शब्दांनी गजबजलेली, जंतूंनी व्यापलेली, मलिन व दुर्गंधीयुक्त अशी भूमी टाळावी।

Verse 31

नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः / त्रिशङ्कोर्वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादश योजनम्

जिथे नद्या समुद्रापर्यंत जातात आणि द्वार दक्षिण-पूर्वेस आहे, तो त्रिशंकूचा देश बारा योजनपर्यंत वर्ज्य आहे।

Verse 32

उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च वैकटम् / देशास्त्रिशङ्कवो नाम वर्ज्या वै श्राद्धकर्मणि

महानदीच्या उत्तरेस आणि वैकटाच्या दक्षिणेस ‘त्रिशंकव’ नावाचे जे देश आहेत, ते श्राद्धकर्मात नक्कीच वर्ज्य आहेत।

Verse 33

कारस्कराः कलिङ्गश्च सिधोरुत्तरमेव च / प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः

कारस्कर, कलिंग आणि सिंधूच्या उत्तरेकडील देश, तसेच जिथे आश्रमधर्म नष्ट झाला आहे—असे देश प्रयत्नपूर्वक वर्ज्य आहेत।

Verse 34

नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धकर्म व्यवस्थितम् / गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितॄंश्च पितामहांन

नग्न इत्यादी अशोभनीय लोकांनी व्यवस्थित श्राद्धकर्म पाहू नये; कारण त्यांच्या दृष्टीस पडलेले श्राद्ध पितरांपर्यंत व पितामहांपर्यंत पोहोचत नाही।

Verse 35

शंयुरुवाच नग्नादीन्भगवन्सम्यगाचक्ष्व परिपृच्छतः / बृहस्पतिरुवाच सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम्

शंयु म्हणाला—हे भगवन्, नग्नादींबद्दल नीट सांगावे; मी विचारतो आहे. बृहस्पती म्हणाले—सर्व भूतांसाठी वेदत्रयी हेच आवरण (रक्षण) मानले गेले आहे.

Verse 36

तां ये त्यजन्ति संमोहात्ते वै नग्नादयो जनाः / प्रलीयते वृषो यस्मिन्निरालंबश्च यो बृषे

जे मोहाने त्या (वेदत्रयी)चा त्याग करतात तेच नग्नादी लोक होत. ज्यात धर्म (वृष) लय पावतो आणि जो धर्मासाठी आधारहीन होतो.

Verse 37

वृषं यस्तु परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति / वृषो वेदाश्रमस्तस्मिन्यो वै सम्यङ्न पश्यति

जो धर्म (वृष) सोडून दुसरीकडे मोक्ष शोधतो—धर्मच वेद व आश्रमधर्माचा आधार आहे; त्यात जो सम्यक् पाहत नाही तो भरकटतो.

Verse 38

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वृषलः स न संशयः / पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तथा

तो ब्राह्मण असो, क्षत्रिय असो, वैश्य असो—तो वृषलच आहे, यात संशय नाही. पूर्वी देव-आसुर युद्धात पराजित असुरांनीही तसेच केले.

Verse 39

पाशण्डा वै कृतास्तात तेषां सृष्टिः प्रजायते / वृद्धश्रावकिनिर्ग्रन्थाः शाक्या जीवककार्पटाः

हे तात, पाषंड (वेदविरोधी पंथ) निर्माण झाले आणि त्यांच्यापासून त्यांची सृष्टि (परंपरा) उत्पन्न झाली—वृद्ध-श्रावक, निर्ग्रंथ, शाक्य, जीवक, कार्पट इत्यादी.

Verse 40

ये धर्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः / वृथा जटी वृथा मुण्डी वृथा नग्नश्च यो द्विजः

जे धर्माचे पालन करत नाहीत, तेच नग्न (धर्मभ्रष्ट) लोक आहेत. धर्माशिवाय जटा वाढवणे, मुंडन करणे किंवा नग्न राहणे हे द्विजांसाठी व्यर्थ आहे.

Verse 41

वृथा व्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः / कुलधर्मातिगाः शश्वद्वृथा वृत्तिकलत्रकाः

ज्यांचे व्रत आणि जप व्यर्थ आहेत, तेच ते नग्न लोक आहेत. जे कुलधर्माचे उल्लंघन करतात, त्यांची उपजीविका आणि पत्नी (संसार) नेहमीच व्यर्थ ठरतात.

Verse 42

कृतकर्मदिशस्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः / एतैर्हि दत्तं दृष्टं वै श्राद्धं गच्छति दानवान्

हे आपल्या कर्मांचे प्रदर्शन करणारे कुमार्गी म्हणून ओळखले जातात. यांनी दिलेले किंवा पाहिलेले श्राद्ध पितरांना न मिळता दानवांना (राक्षसांना) मिळते.

Verse 43

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिको गुरुतल्पगः / दस्युश्चैव नृशंसश्च दर्णने तान्विसर्जयेत्

ब्रह्महत्या करणारा, कृतघ्न, नास्तिक, गुरुपत्नीशी गमन करणारा, दरोडेखोर आणि क्रूर माणूस - यांचे दर्शन टाळावे.

Verse 44

पतिताः क्रूरकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् / देवतानामृषीणां च विवादे प्रवदन्ति ये

जे पतित आहेत आणि क्रूर कर्मे करणारे आहेत, त्या सर्वांचा त्याग करावा. तसेच जे देवता आणि ऋषींबद्दल वाद घालतात (निंदा करतात), त्यांनाही टाळावे.

Verse 45

देवांश्च ब्राह्मणांश्चैव आम्नायं यस्तु निन्दति / असुरान्यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्व्रजत्युत

जो देव, ब्राह्मण आणि वेदपरंपरेची निंदा करतो, तो असुर व यातुधानांच्या लोकासच जाऊन मिळतो।

Verse 46

ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्र्रियं युगम् / वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्

कृतयुग ब्राह्मणप्रधान सांगितले आहे, त्रेता क्षत्रियप्रधान युग मानले आहे। द्वापर वैश्यप्रधान म्हणतात आणि कलियुग शूद्रप्रधान स्मृत आहे।

Verse 47

कृते ऽपूज्यन्त पितरस्त्रेतायां तु सुरास्तथा / युद्धानि द्वापरे नित्यं पाखण्डाश्च कलौ युगे

कृतयुगात पितरांची पूजा होते, त्रेतायुगात देवांचीही. द्वापरात नित्य युद्धे, आणि कलियुगात पाखंड वाढते।

Verse 48

अपमानापविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः / श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि दर्शनादेव सर्वशः

अपमान करून हाकललेला कोंबडा, गावचा डुक्कर आणि कुत्रा—हे केवळ दर्शनानेच सर्वथा श्राद्ध नष्ट करतात।

Verse 49

श्वसूकरोप संसृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च / पतितैर्मलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन

कुत्रा-सुकरांच्या संसर्गात असलेले, दीर्घरोगी, पतित व मलिन लोक—यांना कधीही पाहू नये।

Verse 50

अन्नं पश्येयुरेते यत्तन्नार्हं हव्यकव्ययोः / उत्स्रष्टव्याः प्रधा नार्थैः संस्कारस्त्वापदो भवेत्

हे जे अन्न दिसते, ते हव्य‑कव्य (देव‑पितृ) कर्मास योग्य नाही. असे पदार्थ टाकून द्यावेत; आपत्तीमध्येच शुद्धी‑संस्कार करावा.

Verse 51

हविषां संहतानां च पूर्वमेव विवर्जयेत् / सृष्टं युक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते

एकत्र साठवलेले हवि‑पदार्थ आधीच वर्ज्य करावेत. योग्य जलाने सिद्ध केलेल्या वस्तूचे विधिपूर्वक प्रोक्षण (शिंपडणे) केले जाते.

Verse 52

सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वाप्यपवारणम् / गुरुसूर्याग्निवास्राणां दर्शनं वापि यत्नतः

सिद्धार्थ (मोहरी) व कृष्ण तीळ यांद्वारे अपवारण (दोष‑निवारण) करावे; किंवा प्रयत्नपूर्वक गुरु, सूर्य, अग्नी व पवित्र वस्त्रांचे दर्शन घ्यावे.

Verse 53

आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च / अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत्

जे अन्न‑आदि आसनावर चढलेले, किंवा पायाने लागून अपवित्र झालेले; अमेध्य जंगमांनी पाहिले/स्पर्शिलेले; कोरडे किंवा शिळे—ते त्याज्य आहे.

Verse 54

अस्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्नावलेहितम् / शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्यु पाहृतम्

जे अन्न न शिजलेले, जळालेले, किंवा आगीत झळाळून चाटल्यासारखे झालेले; तसेच ज्यात खडी, किडे, दगड किंवा केस मिसळलेले—तेही त्याज्य आहे.

Verse 55

पिण्याकं मथितं चैव तथा तिलयवादिषु / सिद्धीकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः

पिण्याक, मथित पदार्थ तसेच तिळ‑यव इत्यादींपासून केलेले, आणि प्रत्यक्ष मीठ घालून सिद्ध केलेले भक्ष्य—हे श्राद्धकर्मात वर्ज्य आहेत.

Verse 56

दृष्ट्वा चैव तथा दोषोपात्तश्वोपहतं तथा / वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि

दोषयुक्त किंवा कुत्र्याने स्पर्शून/बिघडवलेले पदार्थ दिसल्यास, तसेच वस्त्राने झटकून खाली पडलेले पदार्थ—श्राद्धकर्मात वर्ज्य आहेत.

Verse 57

संति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञाभिमानिनः / अयज्ञय तयो नाम ते ध्वंसंति यथा रजः

वेदविरोध करून काही जण स्वतःला मोठे ज्ञानी मानतात; ते ‘अयज्ञय’ या नावाने ओळखले जातात—ते धुळीसारखे नष्ट होतात.

Verse 58

दधिशाकं तथा भक्ष्यं तथा चौषधिवर्जितम् / वार्त्ताकं वर्जयेच्छ्राद्धे सर्वानभिषवानपि / सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम्

दही‑शाक तसेच भक्ष्य, आणि औषधीविरहित पदार्थ; श्राद्धात वार्त्ताक (वांगे) व सर्व प्रकारचे अभिषव (मद्य/किण्वित) वर्ज्य. सैन्धव मीठ व मानस‑संभव मीठही (वर्ज्य).

Verse 59

पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि वर्तिते / अग्नौ प्रक्षिप्य गृङ्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः

हे दोन्ही परम पवित्र आहेत; प्रत्यक्षरीत्याही शुद्ध मानले गेले आहेत. अग्नीत अर्पण करून मग ग्रहण करावे, आणि यत्नपूर्वक हातात घेऊन (उपयोग) करावा.

Verse 60

गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम् / द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवावपनं पुनः

मस्तक तेथे स्पर्श करावे—तेच ‘ब्रह्मतीर्थ’ असे स्मृत आहे. द्रव्यांचे जलप्रोक्षण करावे आणि तसेच पुन्हा अवपन/लेपन करावे.

Verse 61

निधाय चाद्भिः सिंचेत्त त्तथा चासु निवेशनम् / अश्ममूलफलेक्षूणां रज्जूनां चर्मणामपि

ठेवून जलाने सिंचन करावे आणि नंतर त्यांचे यथास्थान निवेशन करावे—दगड, मुळे, फळे, ऊस, दोर तसेच चामड्याच्या वस्तूही.

Verse 62

वैदलानां च सर्वेषां पूर्ववच्छौचमिष्यते / तथा दन्तास्थि दारुणां शृङ्गाणां चावलेखनम्

सर्व वैदल (बांबू/वेळू इ.) वस्तूंचे शौच पूर्वीप्रमाणेच सांगितले आहे. तसेच दात, हाड, लाकूड व शिंग यांचेही खरडून शुद्धी (अवलेखन) करावी.

Verse 63

सर्वेषां मृन्मयानां च पुनर्दाहो विधीयते / मणिमुक्ताप्रवालानां जलजानां च सर्वशः

सर्व मृन्मय वस्तूंचा पुनर्दाह (पुन्हा भाजणे/तपवणे) विधी आहे. तसेच मणी, मोती, प्रवाळ आणि सर्व जलजात वस्तूंच्याही (शुद्धीचा) विधान आहे.

Verse 64

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः / स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः

सिद्धार्थ (मोहरी) कल्काने किंवा तिळकल्काने शौच होते. याने सर्व केसांचे पदार्थ तसेच लोकर (आविक) वस्तू सर्वथा शुद्ध होतात.

Verse 65

द्विपदां चैव सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते / आद्यन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं विधिः

सर्व द्विपद प्राण्यांचे शौच माती व पाण्याने करावे; आणि शौचाच्या आरंभी व शेवटी पाण्याने प्रक्षालन करण्याचा विधी आहे.

Verse 66

तथा कार्पासिकानां च भस्मना समुदाहृतम् / फलपुष्पपलाशानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते

तसेच कापसाच्या वस्त्रांची शुद्धी भस्माने सांगितली आहे; आणि फळे, फुले व पाने यांची शुद्धी पाण्याने धुऊन (प्लावन) करावी असे मानले आहे.

Verse 67

प्रोक्षणं ह्युपलेपश्च भूमेश्चैवावलेखनम् / निषेको गोक्रमो दाहः खननं शुद्धिरिष्यते

प्रोक्षण (शिंपडणे), उपलेप, भूमीचे खरडणे, निषेक, गोक्रम (गाईचे चालणे), दाह आणि खणणे—ही शुद्धी मानली जाते.

Verse 68

निष्क्रमो ऽध्वगतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा / पुंसां चतुष्पदां चव मृद्भिः शौचं विधीयते

गावाबाहेर निघून मार्गावर वाऱ्याने पवित्र झालेली वसुंधरा (माती) मिळते; मनुष्य व चतुष्पद प्राण्यांचे शौच त्या मातीने करावे.

Verse 69

एवमेव समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः / अनिर्दिष्टमतो यद्यत्तन्मे निगदतः शृणु

अशा रीतीने शौचाचा उत्तम विधी सांगितला; आता जे काही निर्दिष्ट झालेले नाही, ते मी सांगतो—ऐका.

Verse 70

प्रातर्गृहाद्दक्षिणपश्चिमेन गत्वा चेषुक्षेपमात्रं पदं वै / कुर्यात्पुरीषं हि शिरो ऽवगुण्ठ्य न वै स्पृशेज्जातु शिरः करेण

प्रातः घरातून दक्षिण‑पश्चिम दिशेला जाऊन बाणफेकीएवढ्या अंतरावर जावे. डोके झाकून मलत्याग करावा आणि कधीही हाताने डोके स्पर्श करू नये.

Verse 71

शुक्लैस्तृणैर्वा कार्ष्ठैर्वा पर्णैर्वेणुदलैन च / सुसंवृत्ते प्रदेशे च णन्तर्धाय वसुंधराम्

पांढऱ्या गवताने, लाकडाने, पानांनी किंवा बांबूच्या तुकड्यांनी, नीट झाकलेल्या जागी, भूमी झाकून (मल) लपवावा.

Verse 72

उद्धृत्योदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः / दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः

पाणी काढून घेऊन व माती घेऊन, वाणी संयमित ठेवावी. दिवसा उत्तरमुख होऊन करावे, आणि रात्री दक्षिणमुख होऊन.

Verse 73

दक्षिणेन तु हस्तेन गृहीत्वाथ कमण्डलुम् / शौचं वामेन हस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः

उजव्या हाताने कमंडलू धरावा. डाव्या हाताने शौच करावे आणि गुदावर तीन वेळा माती लावावी.

Verse 74

दश चापि शनैर्दद्याद्वामहस्ते क्रमेण तु / उभाभ्यां वा पुनर्दद्याद्द्वाभ्यां सप्त तु मृत्तिकाः

डाव्या हातावर क्रमाने हळूहळू दहा वेळा माती द्यावी. किंवा दोन्ही हातांनी पुन्हा करावे—दोन्ही हातांनी सात वेळा माती द्यावी.

Verse 75

मृदा प्रक्षाल्य पादौ तु आचम्य च यथाविधि / आपस्त्वाद्यास्त्रयश्चैव सुर्याग्न्यनिलदेवताः

मातीने पाय धुऊन आणि विधिपूर्वक आचमन करून ‘आपस्त्वा’ इत्यादी तीन मंत्रांचा जप करावा—सूर्य, अग्नी व वायुदेवतांचे स्मरण करून।

Verse 76

कुर्यात्संनिहितो नित्यमच्छिद्रे द्वे कमण्डलू / ःंसवार्यवनैरेव यथावत्पादधावनम्

दररोज जवळ राहून छिद्ररहित दोन कमंडलू ठेवावेत; आणि ‘हंसवार्यवन’ इत्यादी जलाने यथाविधी पाय धुवावेत।

Verse 77

आचमनं द्वितीयं च देवकार्ये ततो ऽपरम् / उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टमुक्ते ह्युदात्दृतः

देवकार्य करताना दुसरे आचमन करावे आणि त्यानंतरही (आचमन) करावे; तसेच दुष्ट वचन बोलल्यास तीन रात्री उपवास हे श्रेष्ठ प्रायश्चित्त सांगितले आहे।

Verse 78

विप्रकृष्टेषु कृच्छ्रं च प्राय श्चित्तमुदाहृतम् / स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं च तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्

दूर (अशौच इ.) प्रसंगी ‘कृच्छ्र’ प्रायश्चित्त सांगितले आहे; आणि कुत्रा व श्वपाक (चांडाळ) यांना स्पर्श झाल्यास ‘तप्तकृच्छ्र’ आचरावे।

Verse 79

मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुचिकारणात् / त्रिरात्रमुक्तं सस्नेहान्येकरात्रमतो ऽन्यथा

मानवी अस्थी स्पर्श झाल्यास शुद्धीसाठी उपवास करावा; स्नेह (तेल/चिकटपणा) असल्यास तीन रात्री, अन्यथा एक रात्रि असे सांगितले आहे।

Verse 80

कारस्कराः कलिङ्गाश्च तथान्ध्रशबरादयः / पीत्वा चापोभूतिलपा गत्वा चापि युगं धरम्

कारस्कर, कलिंग तसेच आंध्र-शबर इत्यादी लोक जलरूप औषधीचे पान करूनही युगधर्माची मर्यादा धारण करून पुढे गेले।

Verse 81

सिंधोरुत्तरपर्यन्तं तथोदीच्यन्तरं नरः / पापदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता जनैः

सिंधूच्या उत्तरेकडील टोकापर्यंत आणि उत्तरेकडील प्रदेशांत जे काही पापदेश आहेत, जे पापी जनांनी वसलेले आहेत—त्यांचा उल्लेख आहे।

Verse 82

शिष्टैस्तु वर्जिता ये वै ब्राह्मणैल्वेदपारगैः / गच्छतां रागसंमोहात्तेषां पापं न गच्छति

ज्या देशांना वेदपारंगत ब्राह्मण व शिष्टजन वर्ज्य मानतात, राग-मोहाने तिकडे जाणाऱ्यांचे पापही तिथे जात नाही—ते स्वतःच पापात पडतात।

Verse 83

गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते / आरुह्य भृगुतुङ्गं तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम्

अपुण्य देशांत गेल्यास मनुष्य सर्व पापाचा भागी होतो; पण भृगुतुंगावर चढून पुण्यमयी सरस्वतीकडे गेल्यास पावित्र्य प्राप्त होते।

Verse 84

आपगां च नदीं रम्यां गङ्गां देवीं महानदीम् / हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूचिताः

ती रम्य आपगा—देवी गंगा, महानदी—आणि हिमवतापासून उत्पन्न झालेल्या नद्या, तसेच ऋषींनी पूजिलेल्या इतर नद्या।

Verse 85

सरस्तीर्थानि सर्वाणि नदीः प्रस्रवणानि च / गत्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे चात्यन्तमश्नुते

जो सर्व सरोवरतीर्थे, नद्या व झरे येथे जाऊन स्नान-पूजन करतो, तो पापांतून मुक्त होऊन स्वर्गात परम सुख भोगतो।

Verse 86

दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं मृतकमूतके / ब्रह्मणस्य द्वादशाहं क्षत्रियस्य विधीयते

मृत्यू वा जन्मामुळे (मृतक-मूतक) दहा रात्रींचे अशौच सांगितले आहे; ब्राह्मणासाठी बारा दिवस आणि क्षत्रियासाठीही तसेच विधीने ठरविले आहे।

Verse 87

अर्द्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य चैव ह / उदक्या सर्ववर्णानां चतूरात्रेण शुध्यति

वैश्यासाठी अर्धा महिना आणि शूद्रासाठी पूर्ण महिना अशौच आहे; रजस्वला (उदक्या) मुळे सर्व वर्ण चार रात्रींनी शुद्ध होतात।

Verse 88

उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्तावसायिनम् / नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वा शौचं विधीयते

रजस्वला, सूतिका, कुत्रा, चांडाळादी, नग्न मनुष्य व प्रेतवाहक यांना स्पर्श केल्यास शौच (शुद्धी) करण्याची विधी आहे।

Verse 89

स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु शुद्धो द्वादशभिर्द्विजः / एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा

वस्त्रांसह स्नान करून बारा वेळा मातीने (मृत्तिकेने) शुद्धी केल्यास द्विज शुद्ध होतो; मैथुन व वमनानंतरही हेच शौच मानले आहे।

Verse 90

मृदा प्रक्षाल्यहस्तौ तु कुर्याच्छौचं च मानवः / प्रक्षाल्य चाद्भिः स्नात्वा तु हस्तौ चैव पुनर्मृदा

मनुष्याने मातीने हात धुऊन शौच करावे. नंतर पाण्याने स्नान करून हात धुऊन पुन्हा मातीने शुद्धी करावी.

Verse 91

त्रिः कृत्वा द्वादशान्तानि यथा लेपस्तथा भवेत् / एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्वकृत्येषु नित्यदा

तीनदा करून द्वादश स्थानांपर्यंत असे करावे की लेपाप्रमाणे होईल. अशी शौचविधी सर्व कर्मांत नित्य सांगितली आहे.

Verse 92

परिदद्यान्मृदस्तिस्रस्तिस्रः पादावसेचने / अरण्ये शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्

पाय धुण्यासाठी तीन-तीन वेळा माती द्यावी. हे अरण्यातील शौचविधान आहे; पुढे ग्राम्य विधान सांगतो.

Verse 93

मृदः पञ्चदशामेध्या हस्तादीनां विशेषतः / अतिरिक्तमृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव च

विशेषतः हात इत्यादींसाठी पंधरा वेळा माती शुद्धिकारक आहे. अधिक माती द्यावी आणि शेवटी फक्त पाण्यानेच धुवावे.

Verse 94

अद्भिरव्यक्तके शौचमेतच्चैतेषु कृत्स्नशः / कण्ठं शिरो वा आवृत्य रथ्यापणगतो ऽपि वा

या सर्व बाबतींत अशुद्धी स्पष्ट नसेल तर पाण्यानेच पूर्ण शौच होते. गळा किंवा डोके झाकून रस्ता वा बाजारात गेल्यावरही तसेच.

Verse 95

अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् / पक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं ततः

पायांची शुद्धी न करता आचमन केले तरी मनुष्य अशुद्धच राहतो. पात्र धुऊन ठेवावे, मग आचमन करून त्यावर जल शिंपडून शुद्धी करावी.

Verse 96

द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं ततः / पुष्पादीनां तृणानां च प्रोक्षणं हविषां तथा

इतर द्रव्यांचेही तसेच अभ्युक्षण करावे. पुष्पादी, तृण तसेच हवि यांचेही तद्वत् प्रोक्षण करून शुद्धी करावी.

Verse 97

परात्दृतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा / नाप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिच्छ्रद्धे दैवे ऽथ वा पुनः

दूरून आणलेल्या द्रव्यांना ठेवून तसेच अभ्युक्षण करावे. श्राद्धात किंवा देवकार्यांत अप्रोक्शित कोणतीही वस्तू स्पर्श करू नये.

Verse 98

उत्तरोणाहरेद्द्रव्यं दक्षिणेन विसर्जयेत् / संवृते यजमानस्तु सर्वश्राद्धे समाहरेत्

डाव्या (उत्तर) हाताने द्रव्य आणावे आणि उजव्या (दक्षिण) हाताने ते अर्पण/विसर्जित करावे. यजमान संयत व आच्छादित राहून सर्व श्राद्धात सामग्री समाहारावी.

Verse 99

उच्छिष्टे स्याद्विपर्यासोदैवे पित्र्येतथैव च / दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालभेत्

उच्छिष्ट अवस्थेत (हस्त-क्रमाचा) विपर्यास होतो; देवकार्य व पितृकार्यांतही तसेच. उजव्या हातानेच दक्षिणा वेदीवर ठेवावी/स्पर्श करावी.

Verse 100

कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं तथा / क्षरणं स्वप्नयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयो

देव व पितरांच्या संदर्भात हातांनी होणारा विकार, स्वप्नातील क्षरण, तसेच मूत्र व विष्ठा—यांबाबत शुद्धीचा विधी सांगितला आहे।

Verse 101

निष्ठीविते तथाभ्यङ्गे भुत्क्वा विपरिधाय च / उच्छिष्टानां च संस्पर्शे तथा पादावसेचने

थुंकणे, तेलमर्दन, जेवून वस्त्र बदलणे, उच्छिष्टाचा स्पर्श, तसेच पाय धुणे—या प्रसंगीही शुद्धीचा विधी आहे।

Verse 102

उच्छिष्टस्य च संभाषादशित्वा प्रयतस्य वा / संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च

उच्छिष्टाशी बोलणे, किंवा शुचिर्भूत व्यक्तीने भोजन केल्यावर, तसेच सर्व प्रकारच्या संशयात—आणि शिखा सोडल्यावरही—शुद्धी करावी।

Verse 103

विना यज्ञोपवीतेन मोघं तत्समुपस्पृशेत् / उष्ट्रस्यावेश्च संस्पर्शे दर्शने ऽवाच्यवाचिनाम्

यज्ञोपवीताशिवाय केलेले आचमन निष्फळ ठरते; उंट व मेंढीचा स्पर्श, तसेच अपवित्र वचन बोलणाऱ्यांचे दर्शन—यांतही शुद्धी सांगितली आहे।

Verse 104

जिह्वया चैव संस्वृश्य देतासक्तं तथैव च / सशब्दमेगुलीभिर्वा पतितं वा विलोकयन्

जीभेने स्पर्श करणे, वीर्यासक्त होणे, बोटांनी आवाज करून अशिष्ट करणे, किंवा पतिताला पाहत राहणे—या प्रसंगीही शुद्धी सांगितली आहे।

Verse 105

स्थितो यश्चाचमेन्मोहदाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् / उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः

जो उभा राहून मोहाने आचमन करतो, तो आचमन करूनही अशुद्ध ठरतो. शुद्ध स्थानी बसून, संयमी होऊन पूर्व किंवा उत्तराभिमुख व्हावे.

Verse 106

पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानु त्वपः स्पृशेत् / प्रसन्नस्त्रिः पिबेद्वारि प्रयतः सुसमाहितः

पाय व हात धुऊन, दोन्ही गुडघ्यांच्या मध्ये जलास स्पर्श करावा. प्रसन्नचित्त, संयमी व एकाग्र होऊन तीनदा जल प्राशन करावे.

Verse 107

द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः / खानि मूर्द्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च

दोनदा मार्जन (शुद्धी-परिमार्जन) करावे, नंतर एकदा अभ्युक्षण करावे. इंद्रियद्वारे, मस्तक, देह तसेच हात-पायही शुद्ध करावेत.

Verse 108

अभ्युक्षयेत्ततस्तस्य यद्यन्मीमांसित भवेत् / एवमाचमतस्तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च

त्यानंतर त्याचे जे काही विचार्य/मीमांस्य असेल ते अभ्युक्षणाने शुद्ध करावे. अशा प्रकारे आचमन करणाऱ्यास वेद, यज्ञ आणि तपही फलदायी होतात.

Verse 109

दानानि व्रतचर्याश्च भवन्ति सफलानि वै / क्रियां यः कुरुते मोहादनासम्येह नास्तिकः

दान आणि व्रतचर्या निश्चयच सफल होतात. जो मोहाने अयोग्य वेळी क्रिया करतो, तो येथे धर्ममार्गात नास्तिकासमान आहे.

Verse 110

भवन्ति हि वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः / वाक्कायबुद्धिपूतानि अस्पृष्टं वाप्यनिन्दितम्

निःसंशय त्याच्या या क्रिया व्यर्थ ठरतात. वाणी, देह व बुद्धीने शुद्ध असलेले अस्पृष्ट व निंदारहित मानले जाते.

Verse 111

ज्ञेयान्येतानि मेध्यानि दुष्टमेध्यो विपर्यये / मनोवाक्कायमग्निश्च कालश्चैवोपलेखनम्

ही सर्व ‘मेध्य’ (शुद्धिकारक) म्हणून जाणावी; याच्या उलट ‘दुष्ट-मेध्य’ आहेत. मन, वाणी, देह, अग्नी आणि काळ—हेच शोधनाचे साधन आहे.

Verse 112

विख्यापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव वा / अतो ऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम्

शौचधर्मांचा प्रसार करणे किंवा सतत अज्ञानात राहणे—हेही (फलरूप) आहे. म्हणून जो मोहाने शौचात संकर करतो, तो भ्रमित होतो.

Verse 114

पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् / शौचे चाश्रद्दधानो हि म्लेच्छजातिषु जायते १४।११३// अयज्वा चैव पापश्च तिर्यग्योनिगतो ऽपि च / शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः

निःसंशय त्याचे फळ पिशाच व यातुधानांना मिळते. जो शौचात अश्रद्ध आहे तो म्लेच्छ जातींत जन्मतो. जो अयज्वा, पापी किंवा तिर्यग्योनीत गेला असला तरी शौचाने मोक्ष साधला तर तो स्वर्गवासी होतो.

Verse 115

शुचिकामा हि देवा वै देवैश्चैतदुदाहृतम् / बीभत्सानशुचींश्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा

देव निश्चयच शुचिता इच्छितात—देवांनीच हे सांगितले आहे. घृणास्पद व अशुचि जनांना सुर नेहमीच टाळतात.

Verse 116

त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मिणः / ब्रह्मण्यायाति थेयाय शौचयुक्ताय धीमते

न्यायाने शुभकर्म करणारे तीन प्रकारची शुचिता पाळतात; शौचयुक्त व धीमान पुरुषाकडे ब्राह्मण्य तेज व धर्मभाव येतो.

Verse 117

पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः / तस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पितरः श्रीविवर्द्धनाः / मनसाकाङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रवरानपि

हे द्विजांनो! जो पितृभक्त, संयमी व करुणाशील आहे, त्याला देव आणि श्रीवर्धक पितर मनोइच्छित, त्रैलोक्यात श्रेष्ठ अशा कामनाही देतात.