Adhyaya 12

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः // ११// सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः / आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील श्राद्धकल्पात ‘समिद्वर्णन’ नावाचा अकरावा अध्याय. सूत म्हणाले—देव व पितर परस्पर एकमेकांशी नियत मानले गेले आहेत; बृहस्पती म्हणाले—ही विधी आथर्वण परंपरेची आहे।

Verse 2

पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् / देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः

प्रथम पितरांची पूजा करावी, नंतर देवांची. देवताही प्रयत्नपूर्वक आधी पितरांचेच अर्चन करतात।

Verse 3

दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता / विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश

दक्षाची कन्या ‘विश्वा’ या नावाने प्रसिद्ध होती; तिच्यापासून धर्मापासून ‘विश्वा’ नावाच्या दहा कन्या उत्पन्न झाल्या।

Verse 4

प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः / समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः

ते तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध व सर्व लोकांनी वंद्य होते; त्या सर्व महात्म्यांनी अत्यंत उग्र व महान तप केले।

Verse 5

हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते / शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा

हिमालयाच्या रम्य शिखरावर, देवर्षिगणांनी सेविलेल्या त्या स्थानी, शुद्ध मनाने प्रसन्न होऊन पितरांनी तेव्हा त्यांना सांगितले।

Verse 6

वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे / एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः

पितर म्हणाले—“आम्ही प्रसन्न आहोत; वर मागा, कोणती इच्छा पूर्ण करू?” असे पितरांनी म्हटल्यावर तेव्हा त्रैलोक्यभावन (उत्तर देऊ लागला)।

Verse 7

ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः / प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः

ब्रह्मा म्हणाले—“तुमच्या तपाने मी, महातेजस्वी, संतुष्ट झालो आहे; या तपाने मी प्रसन्न आहे—तुमची कोणती इच्छा पूर्ण करू?”

Verse 8

एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा / ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्

तेव्हा विश्वकर्मा ब्रह्माने असे सांगितल्यावर, सर्व विश्वे एकत्र येऊन लोकभावन ब्रह्माला म्हणाले.

Verse 9

श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः / प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः

ते म्हणाले—“श्राद्धकर्मात आमचाही अंश असावा; हाच आमचा इच्छित वर.” तेव्हा त्रिदशांनी पूजिलेल्या ब्रह्माने त्यांना उत्तर दिले.

Verse 10

भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः / पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः

ब्रह्मा म्हणाला—“तुम्ही जसा वर मागता तसाच होईल.” पितरांनीही “तथास्तु” असे म्हटले; यात संशय नाही.

Verse 11

सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह / अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै

इथे जे काही दिसते ते आमच्यासहच भोगावे; आमच्या कल्पित श्राद्धात तुमचे अन्नप्राशन निश्चयाने होईल.

Verse 13

भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे / माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति /१ १२।१२// अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः / विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्

मनुष्यांमध्ये असेच होईल—हे आम्ही सत्य सांगतो. ते माळा, सुगंध व अन्नाने प्रथम तुमची पूजा करतील. आधी तुम्हाला अर्पण करून मग आम्हाला देतील; प्रथम आमचे विसर्जन, नंतर देवतांचे.

Verse 14

रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् / भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि

श्राद्धाचे रक्षण आणि अतिथी-सत्काराची ही द्विविध विधी भूत, देवता व पितरांच्या कर्मात सांगितली आहे।

Verse 15

एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति / एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह

असे योग्य रीतीने केले असता सर्व काही घडेल; अशा प्रकारे त्यांना वर देऊन ब्रह्मा पितृगणांसह स्थित झाले।

Verse 16

क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् / वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः

क्षमाशील व अनुग्रहकर्ता देवाने सांगितल्याप्रमाणेच केले; वेदात मनुष्यांसाठी पाच महायज्ञ सांगितले आहेत।

Verse 17

एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः / यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत

मनुष्याने हे पाच महायज्ञ सतत करावेत; जिथे दाते उभे राहतील ते स्थान नीट जाणून घ्या।

Verse 18

निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् / ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्

तो निर्भय, रजोरहित, शोकहीन व व्यथा-क्लेशरहित असे ब्राह्म स्थान प्राप्त करतो, जे सर्व लोकांत पूज्य आहे।

Verse 19

शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः / अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते

शूद्रानेही हे पाच कर्म मंत्रांशिवाय करावीत. याच्या उलट जो फक्त भोग करतो तो नित्य ऋणाचा भागी होतो.

Verse 20

ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् / तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः

जो फक्त स्वतःसाठी शिजवतो तो पापात्मा ऋण भोगतो. म्हणून ज्ञानी पुरुषाने नेहमी पाच महायज्ञ करावेत.

Verse 21

उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च / बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्

पाण्याच्या आरंभी बलि द्यावी आणि पाण्याच्या शेवटीही तशीच द्यावी. बलि विधिपूर्वक ठेवून उंचावरून अधिक उंच ठिकाणी अर्पावी.

Verse 22

परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् / तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति

दुसऱ्या शिंगाकडे, गायीच्या मूत्राजवळ, बलि व सूत्र वर उचलून अर्पावे. जो जीवित आहे तो पितरांसाठी निवेद्य पिंड ठरतो.

Verse 23

इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि / निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः

इष्ट अन्न व भक्ष्यांनी विधिपूर्वक भोजन घालावे. काही जण निवेद्याची इच्छा करतात आणि प्रयत्नाने जीवनही टिकवतात.

Verse 24

देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत / इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्

हे महात्मे पितर देवांचेही देव मानले जातात. काही आचार्य पिंड-निवेदन नंतर करावे अशी इच्छा करतात.

Verse 25

पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः / तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः

येथे नित्य प्रथम विप्रांचे पूजन करावे. धर्म-अर्थात कुशल बृहस्पती म्हणाले—‘नाही, तसे नव्हे’ (की नंतर करावे).

Verse 26

पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् / योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः

प्रथम पिंड अर्पण करावे, नंतर विप्रांना भोजन द्यावे. पितर योगात्मा, महात्मा व योगसम्भव आहेत.

Verse 27

सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः / तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः

योगस्थित हे पितर सोमाला पुष्ट करतात. म्हणून शुद्ध होऊन, योगनिष्ठ राहून पिंड अर्पण करावे.

Verse 28

पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः / ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि

हे पितरांसाठी जणू प्रत्यक्ष हवनात अर्पण केलेले हविर्भागच ठरते—जर योगस्थ एका ब्राह्मणाला सहस्र ब्राह्मणांइतका ग्रास दिला तर.

Verse 29

यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् / असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता

यजमान व भोजन करणाऱ्यांना पाण्यातील नौकेप्रमाणे पार उतरवावे. जिथे असत्यांचा पक्षपात व सज्जनांचा अपमान होतो.

Verse 30

दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः / इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्

तेथे दैवकृत भयंकर दंड तत्क्षणी पडतो. जो माझ्याच धर्मातील भोळ्या माणसाला फसवून भोजन घालतो.

Verse 31

आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति / पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः

आदि-कर्म सोडल्यास दाता तेथे नष्ट होतो. भोग इच्छिणारा मनुष्य प्रथम नेहमी अग्नीत पिंड अर्पण करो.

Verse 32

दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् / उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति

संतान इच्छिणाऱ्याने प्रयत्नाने मंत्रपूर्वक मध्यम दान द्यावे. उत्तम तेज हवे असल्यास नित्य गायींना दान करावे.

Verse 33

प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति / प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति

प्रज्ञा, यश व कीर्तीकरिता जलात दान अर्पण करावे. दीर्घायुष्याची प्रार्थना करून कावळ्यांना दान द्यावे.

Verse 34

सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति / एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्

जो सौकुमार्य (कोमलता) इच्छितो, त्याने ते कुक्कुटांना अर्पण करावे. पिंड-निर्वपनात असेच फळ शास्त्रात सांगितले आहे.

Verse 35

आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः / पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्

दक्षिणमुख होऊन पिंड आकाशात सोडावा किंवा पाण्यात अर्पण करावा. पितरांचे स्थान आकाश असून दक्षिण दिशा त्यांची दिशा मानली आहे.

Verse 36

एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः / अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्

काही विप्र पुन्हा म्हणतात की प्रथम पिंडोद्धरण (अग्रभाग उचलणे) करावे. त्या विप्रांच्या अनुमतीने ही विधी इच्छेनुसार स्वीकारावी.

Verse 37

पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा / अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने

पुष्पे, फळे, भक्ष्ये व अन्न—या सर्वांचे अग्रभाग काढून हव्यवाहन अग्नीत हवन करावे.

Verse 38

भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च / हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः

भङ्य अन्न, पेय, मुळे व फळे—हे अग्नीत हुत्वा करून, नंतर दक्षिणमुख होऊन पिंडांचे निर्वपन करावे.

Verse 39

वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च / उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्

वैवस्वत (यम) व सोम यांना हवन करून पिंड अर्पण करावे; उदक-तर्पण करून नंतर विप्रांना भोजन घालावे.

Verse 40

अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः / स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि

मग क्रमाने विप्रांना शक्तीनुसार भक्ष्य व अन्न देऊन, स्निग्ध, उष्ण, सुगंधित पदार्थांनी आणि रसांनीही तृप्त करावे.

Verse 41

एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः / तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः

एकाग्र होऊन जवळ बसलेला, शुद्ध व संयमी, हात जोडून उभा, त्यातच तत्पर व श्रद्धावान मनुष्य इच्छित फल प्राप्त करतो.

Verse 42

अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः / तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः

पितामह (पितर) उदारता, कृतज्ञता, दाक्षिण्य, संस्कारित वाणी, तप, यज्ञ आणि दान हे प्रदान करतात.

Verse 43

अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु / आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु

हे सौम्य! द्विजांनी भोजन केल्यावर पुढील जो विधी क्रमाने सांगितला आहे, तो माझ्याकडून ऐक.

Verse 44

प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः / ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा

भूमीला जल शिंपडून पवित्र करून उचलून, प्रथम पितृपरायण होऊन, नंतर विधिनिर्दिष्ट कर्माने अन्नाचे विकिरण करावे।

Verse 45

स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् / अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्

मग ‘स्वधा’ असे उच्चारून, विधिपूर्वक भरपूर दक्षिणा देऊन विप्रांचे पूजन करावे; अन्नशेषाची परवानगी घेऊन श्रेष्ठ द्विजांचा सत्कार करावा।

Verse 46

प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्

मग हात जोडून, संयमित होऊन, सोबत जाऊन त्यांना निरोप द्यावा।