Adhyaya 9
Book 2 institutionalizes the Vijigīṣu’s internal engine: the superintendent system that converts royal will into measurable outputs—revenue (samudaya), expenditure (vyaya), and timely execution of works. Chapter 2.9 is a governance-control module: it prescribes (1) staffing based on amātya-sampad (ministerial qualifications), (2) perpetual performance testing because officials “turn” under assignment, (3) a managerial intelligence framework—knowing the doer, instruments, place, time, task, forecast, and outcome, (4) anti-collusion design by keeping officers neither tightly united (saṃhatā) nor mutually hostile (vigṛhītā), (5) compulsory escalation to the king for new initiatives except emergency response, and (6) a dual incentive system: penalties at negligence-points and honors for superior compliance. It culminates in a fiscal-ethical doctrine: revenue loss equals eating the king’s wealth; artificial revenue-doubling equals eating the countryside—thus treasury growth must be real, not predatory. This chapter strengthens the Amātya limb to protect Kośa and Janapada without provoking instability.
Sutras
Sutra 1
अमात्यसम्पदोपेताः सर्वाध्यक्षाः शक्तितः कर्मसु नियोज्याः ॥ कZ_०२.९.०१ ॥
सर्वाध्यक्ष (विभागप्रमुख) अमात्य-सम्पत्तीने युक्त असावेत, आणि त्यांच्या क्षमतेनुसार त्यांना कामांमध्ये नेमावे।
Sutra 2
कर्मसु चैषां नित्यं परीक्षां कारयेत् चित्तानित्यत्वान्मनुष्यानाम् ॥ कZ_०२.९.०२ ॥
आणि त्यांच्या कामांमध्ये तो नेहमी तपासणी/परीक्षा करून घ्यावी, कारण माणसांचे चित्त अनित्य (अस्थिर) असते।
Sutra 3
अश्वसधर्माणो हि मनुष्या नियुक्ताः कर्मसु विकुर्वते ॥ कZ_०२.९.०३ ॥
माणसेही घोड्यांसारख्या स्वभावाची; कामावर नेमली की ती कामात विचलित होऊन अनियमित वागतात।
Sutra 4
तस्मात्कर्तारं करणं देशं कालं कार्यं प्रक्षेपमुदयं चैषु विद्यात् ॥ कZ_०२.९.०४ ॥
म्हणून या बाबतीत कर्ता, साधन, देश, काळ, कार्य, आगाऊ/प्रक्षेप आणि त्यातून होणारा लाभ/उत्पन्न (उदय) हे जाणावे.
Sutra 5
ते यथासंदेशमसंहता अविगृहीताः कर्माणि कुर्युः ॥ कZ_०२.९.०५ ॥
ते आदेशाप्रमाणे कामे करतील—ना एकत्र (गठजोड करून), ना दबावाखाली/कठोर नियंत्रणाखाली.
Sutra 6
संहता भक्षयेयुः विगृहीता विनाशयेयुः ॥ कZ_०२.९.०६ ॥
ते एकत्र झाले तर ‘खातील’ (गबन करतील); आणि परस्परविरोधी झाले तर (काम/कारभार) नष्ट करतील.
Sutra 7
न चानिवेद्य भर्तुः कंचिदारम्भं कुर्युः अन्यत्रापत्प्रतीकारेभ्यः ॥ कZ_०२.९.०७ ॥
स्वामी/राजाला न कळवता ते कोणताही उपक्रम/आरंभ करू नयेत; फक्त आपत्कालीन प्रतिकाराच्या उपायांखेरीज.
Sutra 8
प्रमादस्थानेषु चैषामत्ययं स्थापयेद्दिवसवेतनव्ययद्विगुणम् ॥ कZ_०२.९.०८ ॥
आणि ज्या ठिकाणी निष्काळजीपणाची शक्यता आहे, तेथे त्यांच्यावर दिवसाच्या वेतन-आणि-खर्चाच्या व्ययाच्या दुप्पट दंड ठरवावा.
Sutra 9
यश्चैषां यथादिष्टमर्थं सविशेषं वा करोति स स्थानमानौ लभेत ॥ कZ_०२.९.०९ ॥
यांपैकी जो आदेशाप्रमाणे कार्य साध्य करतो—किंवा विशेष उत्कृष्टतेसह करतो—त्याला पद व मान मिळावा।
Sutra 10
अल्पायतिश्चेन्महाव्ययो भक्षयति ॥ कZ_०२.९.१० ॥
जर उत्पन्न कमी आणि खर्च फार मोठा असेल, तर ते ‘भक्षण’—गबन/गळती—दर्शवते।
Sutra 11
विपर्यये यथायतिव्ययश्च न भक्षयति इत्याचार्याः ॥ कZ_०२.९.११ ॥
उलट परिस्थितीत—जेव्हा उत्पन्न व खर्च योग्य प्रमाणात असतात—(काही) आचार्य म्हणतात की तो गबन करत नाही।
Sutra 12
अपसर्पेणैवोपलभ्येतेति कौटिल्यः ॥ कZ_०२.९.१२ ॥
कौटिल्य म्हणतो: हे केवळ गुप्त तपासणीने (छुप्या देखरेखीने)च कळते/सापडते।
Sutra 13
यः समुदयं परिहापयति स राजार्थं भक्षयति ॥ कZ_०२.९.१३ ॥
जो राज्याचे उत्पन्न (समुदय) कमी करतो, तो प्रत्यक्षात राजाचा अर्थ/सार्वजनिक निधी भक्षतो।
Sutra 14
स चेदज्ञानादिभिः परिहापयति तदेनं यथागुणं दापयेत् ॥ कZ_०२.९.१४ ॥
जर तो अज्ञान इत्यादी कारणांनी तूट पडू देत असेल, तर त्याला त्याच्या पात्रता/दोषानुसार (यथागुण) भरपाई द्यायला लावावी.
Sutra 15
यः समुदयं द्विगुणमुद्भावयति स जनपदं भक्षयति ॥ कZ_०२.९.१५ ॥
जो महसूलाची मागणी कृत्रिमरीत्या दुप्पट करतो, तो प्रत्यक्षात जनपदाला भक्षतो (अत्याचारी शोषण करतो)।
Sutra 16
स चेद् राजार्थमुपनयत्यल्पापराधे वारयितव्यः महति यथापराधं दण्डयितव्यः ॥ कZ_०२.९.१६ ॥
आणि जर तो (अतिरिक्त वसुली) राजाच्या खात्यात जमा करीत असेल, तर अल्प अपराधात त्याला रोखावे/तंबी द्यावी; मोठ्या अपराधात अपराधानुसार दंड करावा.
Sutra 17
यः समुदयं व्ययमुपनयति स पुरुषकर्माणि भक्षयति ॥ कZ_०२.९.१७ ॥
जो महसुलाच्या बाबी खर्च म्हणून दाखवतो, तो कर्मचाऱ्यांचे श्रम/सेवा भक्षतो—म्हणजेच हिशेबात फेरफार करतो.
Sutra 18
स कर्मदिवसद्रव्यमूल्यपुरुषवेतनापहारेषु यथापराधं दण्डयितव्यः ॥ कZ_०२.९.१८ ॥
कामाचे दिवस, माल, किंमत/मूल्यांकन आणि कर्मचाऱ्यांचे वेतन—यांच्या अपहारात त्याला अपराधानुसार दंड करावा.
Sutra 19
तस्मादस्य यो यस्मिन्नधिकरणे शासनस्थः स तस्य कर्मणो याथातथ्यमायव्ययौ च व्याससमासाभ्यामाचक्षीत ॥ कZ_०२.९.१९ ॥
म्हणून ज्या ज्या विभागावर जो जो पर्यवेक्षक अधिकारी नेमलेला असेल, त्याने त्या कार्यालयाच्या कामाचा वस्तुस्थितीनुसार अहवाल तसेच त्याचे उत्पन्न-खर्च यांचा हिशेब—सविस्तर आणि संक्षेप—दोन्ही प्रकारे सादर करावा।
Sutra 20
मूलहरतादात्विककदर्यांश्च प्रतिषेधयेत् ॥ कZ_०२.९.२० ॥
तो मूलहर, तादात्विक आणि कदर्य—यांना आळा घालून निषिद्ध करावा।
Sutra 21
यः पितृपैतामहमर्थमन्यायेन भक्षयति स मूलहरः ॥ कZ_०२.९.२१ ॥
जो पितृ-पैतामहिक संपत्ती अन्यायाने भोगतो/खातो, तोच मूलहर होय।
Sutra 22
यो यद् यदुत्पद्यते तत्तद्भक्षयति स तादात्विकः ॥ कZ_०२.९.२२ ॥
जे जे उत्पन्न होते, ते ते जो लगेच भोगतो/खातो, तो तादात्विक होय।
Sutra 23
यो भृत्यात्मपीडाभ्यामुपचिनोत्यर्थं स कदर्यः ॥ कZ_०२.९.२३ ॥
जो अधीनस्थांना पीडा देऊन आणि स्वतःला कष्ट देऊन (कंजूष साठवणीने) धन साठवतो, तो ‘कदर्य’ होय।
Sutra 24
स पक्षवांश्चेदनादेयः विपर्यये पर्यादातव्यः ॥ कZ_०२.९.२४ ॥
त्याला समर्थक पक्ष असेल तर त्याच्यावर उघडपणे कारवाई करू नये; उलट परिस्थितीत वसुलीच्या उपायांनी त्याच्याकडून धन परत काढून घ्यावे।
Sutra 25
यो महत्यर्थसमुदये स्थितः कदर्यः सम्निधत्तेऽवनिधत्तेऽवस्रावयति वा सम्निधत्ते स्ववेश्मनि अवनिधत्ते पौरजानपदेषु अवस्रावयति परविषये तस्य सत्त्री मन्त्रिमित्रभृत्यबन्धुपक्षमागतिं गतिं च द्रव्याणामुपलभेत ॥ कZ_०२.९.२५ ॥
मोठ्या महसूल-संचयात असलेला कंजूस धन एकतर साठवतो, किंवा पुरून ठेवतो, किंवा बाहेर झिरपू देतो—स्वतःच्या घरात साठवतो, नगर-जनपदातील लोकांत लपवतो, किंवा दुसऱ्या प्रदेशात पाठवतो. गुप्तहेराने त्याचे मंत्री, मित्र, सेवक, नातेवाईक व पक्ष यांचा शोध घ्यावा आणि धनाच्या येण्याजाण्याच्या वाटाही शोधाव्यात।
Sutra 26
यश्चास्य परविषये संचारं कुर्यात्तमनुप्रविश्य मन्त्रं विद्यात् ॥ कZ_०२.९.२६ ॥
आणि जो त्याच्या वतीने दुसऱ्या प्रदेशात ये-जा करण्याची व्यवस्था करतो, त्याच्यात शिरकाव करून त्याची योजना/गुप्त व्यवस्था जाणून घ्यावी।
Sutra 27
सुविदिते शत्रुशासनापदेशेनैनं घातयेत् ॥ कZ_०२.९.२७ ॥
प्रकरण नीट सिद्ध झाल्यावर, शत्रूच्या आदेशाचा बहाणा करून त्याला ठार मारावे।
Sutra 28
तस्मादस्याध्यक्षाः संख्यायकलेखकरूपदर्शकनीवीग्राहकोत्तराध्यक्षसखाः कर्मणि कुर्युः ॥ कZ_०२.९.२८ ॥
म्हणून त्याच्या आजूबाजूला कामकाजात असे देखरेख करणारे समकक्ष ठेवावेत—गणक/लेखापाल, लेखक, रूपदर्शक (माल/नाणे तपासणारा), नीवीग्राहक (ठेव/तारण-ग्राही), उच्च अधीक्षक आणि ‘मित्र’ (लावलेले साथी)।
Sutra 29
उत्तराध्यक्षा हस्त्यश्वरथारोहाः ॥ कZ_०२.९.२९ ॥
वरिष्ठ अधीक्षक हे हत्ती, घोडा व रथावर आरूढ (स्वार) असावेत।
Sutra 30
तेषामन्तेवासिनः शिल्पशौचयुक्ताः संख्यायकादीनामपसर्पाः ॥ कZ_०२.९.३० ॥
त्यांचे शिष्य/प्रशिक्षार्थी—कुशल व शुचिता/प्रामाणिकतेने युक्त—लेखापाल इत्यादींवर गुप्त नजर ठेवणारे असावेत.
Sutra 31
बहुमुख्यमनित्यं चाधिकरणं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.९.३१ ॥
बहुसदस्यीय आणि अनित्य (पर्यायी/तात्पुरते) असे कार्यालय/मंडळ स्थापावे.
Sutra 32
यथा ह्यनास्वादयितुं न शक्यं जिह्वातलस्थं मधु वा विषं वा ॥ कZ_०२.९.३२अब् ॥
जसे जिभेच्या पृष्ठभागावर असलेले—मध असो वा विष—न चाखणे अशक्य आहे.
Sutra 33
युक्तास्तथा कार्यविधौ नियुक्ता ज्ञातुं न शक्या धनमाददानाः ॥ कZ_०२.९.३३च्द् ॥
तसेच कामकाजाच्या प्रक्रियेत नेमलेले व गुंतलेले अधिकारी पैसा घेत असतानाही सहज ओळखता येत नाहीत.
Sutra 34
न तु प्रच्छन्नभावानां युक्तानां चरतां गतिः ॥ कZ_०२.९.३४च्द् ॥
पण लपलेला हेतू ठेवून फिरणाऱ्या नेमलेल्या लोकांची चाल/गतिविधी कळत नाही.
Sutra 35
यथा न भक्षयन्त्यर्थं भक्षितं निर्वमन्ति वा ॥ कZ_०२.९.३५च्द् ॥
जेणेकरून ते ना तर महसूल ‘खाऊन’ टाकतील, ना खाल्लेलं ‘ओकून’ देतील (म्हणजे अपहारानंतर लपवून किंवा हेरफेर करून परतफेड दाखवतील)।
Sutra 36
नित्याधिकाराः कार्यास्ते राज्ञः प्रियहिते रताः ॥ कZ_०२.९.३६च्द् ॥
त्यांना सतत अधिकारपदावर ठेवावे—ते राजाच्या प्रिय व हितकर (कल्याणकारी) कार्यात रत असतात.
Frequently Asked Questions
Stable execution without collusion or sabotage, truthful revenue growth (samudaya) without predation, quicker emergency response with controlled discretion, and higher administrative reliability—thereby protecting both Kośa (treasury) and Janapada (productive base).
At identified negligence-risk points (pramādasthāna), an atyaya (fine/forfeit) set at twice the daily wage-expenditure (divasavetana-vyaya-dviguṇa); additionally, revenue loss is treated as ‘eating’ the king’s wealth and is recoverable with payment calibrated to the officer’s competence (yathāguṇaṃ dāpayet).