Adhyaya 196: Description of the City of Dharmarāja (Yama)

Verse 1

अथ धर्मराजपुरवर्णनम् ॥ वैशम्पायन उवाच ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सर्वं निरवशेषतः ॥

ഇപ്പോൾ ധർമ്മരാജൻ (യമൻ) നഗരത്തിന്റെ വർണ്ണനം. വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭാവിതാത്മാക്കളായ ഋഷികളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വാക്യജ്ഞൻ എല്ലാം അവശേഷമില്ലാതെ പറഞ്ഞു.

Verse 2

नाचिकेत उवाच ॥ श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कथ्यमानं मया द्विजाः ॥ योजनानां सहस्रं तु विस्ताराद्द्विगुणायतम् ॥

നാചികേതൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ദ്വിജശാർദൂലന്മാരേ, ശ്രവിക്കുവിൻ; ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ഞാൻ ഇതിനെ വിവരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ വീതി സഹസ്ര യോജന, നീളം അതിന്റെ ഇരട്ടിയാണ്.

Verse 3

द्विगुणं परिवेषेण तद्वै प्रेतपतेः पुरम् ॥ भवनैरावृतं दिव्यैर्याम्बूनदमयैः शुभैः ॥

ഇരട്ടിയുള്ള പരിവേഷംകൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ടത് പ്രേതപതിയുടെ പുരമാണ്; അത് ശുഭവും ദിവ്യവും ആയ ജാംബൂനദ-സ്വർണ്ണമയ ഭവനങ്ങളാൽ ആവൃതമാണ്.

Verse 4

हर्म्यप्रासादसंबाधमहाट्टालसमन्वितम् ॥ सौवर्णेनैव महता प्राकारॆणाभिवेष्टितम् ॥

ആ നഗരം ഹർമ്യ-പ്രാസാദങ്ങളാൽ സാന്ദ്രമാണ്, മഹത്തായ അട്ടാലികകളാൽ സമന്വിതമാണ്, കൂടാതെ മഹാവിസ്തൃതമായ സ്വർണ്ണമയ പ്രാകാരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 5

कैलासशिखराकारैर्भवनैरुपशोभितम् ॥ तत्र वै विमला नद्यस्तोयपूर्णाः सुशोभनाः ॥

കൈലാസശിഖരസദൃശമായ ഭവനങ്ങളാൽ അത് ശോഭിക്കുന്നു; അവിടെ നിർമ്മലമായ നദികൾ ജലപൂർണ്ണങ്ങളായി അത്യന്തം മനോഹരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 6

दीर्घिकाश्च तथा कान्ता नलिन्यश्च सरांसि च ॥ तडागाश्चैव कूपाश्च वृक्षषण्डाः सुशोभनाः

അവിടെ ദീർഘികകൾ, മനോഹരമായ നലിനികൾ, സരോവരങ്ങൾ എന്നിവയുണ്ട്; അതുപോലെ തടാകങ്ങൾ, കിണറുകൾ, അത്യന്തം ശോഭനമായ വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളും ഉണ്ട്.

Verse 7

नरनारीसमाकीर्णा गजवाजिसमाकुलाः ॥ नानादेशसमुत्थानैर्नानाजातिभिरेव च

ആ നഗരം പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു; ഗജങ്ങളും അശ്വങ്ങളും കൊണ്ട് സമാകുലമായിരുന്നു; പല ദേശങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന പല ജാതികളിലെ ജനങ്ങളാൽ പരിപൂർണ്ണമായിരുന്നു।

Verse 8

सर्वजीवैस्तथाकीर्णं तस्य राज्ञः पुरोत्तमम् ॥ क्वचिद्युद्धं क्वचिद्द्वन्द्वं तेन बद्धो यमालये

ആ രാജാവിന്റെ അത്യുത്തമ നഗരി സർവ്വവിധ ജീവികളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. എവിടെയോ യുദ്ധം, എവിടെയോ ദ്വന്ദ്വം; അതിനാൽ അവൻ യമാലയത്തിൽ ബന്ധിതനായി।

Verse 9

क्वचिद्गायन् हसांश्चैव क्वचिद्दुःखेन दुःखितः ॥ क्वचित्क्रीडन् यथाकर्म क्वचिद्भुञ्जन् क्वचित्स्वपन्

എവിടെയോ അവൻ പാടിയും ചിരിച്ചും ഇരുന്നു; എവിടെയോ ദുഃഖം മൂലം ദുഃഖിതനായി. എവിടെയോ തന്റെ കർമാനുസാരം കളിച്ചു; എവിടെയോ ഭക്ഷിച്ചു, എവിടെയോ നിദ്രിച്ചു।

Verse 10

स्वकर्मभिः प्रदृश्यन्ते स्थूलाः सूक्ष्माश्च जन्तवः ॥ मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे

സ്വന്തം കർമങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവും ആയ ജീവികൾ ദൃശ്യമാകുന്നു. ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ അവരെ ആ രാജാവിന്റെ അത്യുത്തമ നഗരിയിൽ കണ്ടു।

Verse 11

अङ्गानि चैव सीदन्ति मनो विह्वलतीव मे ॥ दिव्यभावाः स्पृशन्त्येते चिन्तयानस्य तत्फलम्

എന്റെ അവയവങ്ങൾ ക്ഷീണിക്കുന്നു; എന്റെ മനസ്സ് വിഹ്വലമായതുപോലെ ആകുന്നു. അതിന്റെ ഫലം ചിന്തിക്കുമ്പോൾ ഈ ദിവ്യഭാവങ്ങൾ എന്നെ സ്പർശിക്കുന്നു।

Verse 12

तथापि कथयिष्यामि यथादृष्टं तथाश्रुतम् ॥ पुष्पोदका नाम तत्र नदीनाṃ प्रवरा नदी

എങ്കിലും ഞാൻ കണ്ടതും കേട്ടതും യഥാതഥമായി വിവരിക്കും. അവിടെ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ‘പുഷ്പോദകാ’ എന്ന നദിയുണ്ട്॥

Verse 13

दृश्यते न च दृश्येत नानावृक्षसमाकुला ॥ सुवर्णकृतसोपाना दिव्यकाञ्चनवालुका

അത് ദൃശ്യമാകുന്നു; എങ്കിലും ദൃശ്യമല്ലാത്തതുപോലെ—അത്ര അത്ഭുതം. നാനാവൃക്ഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്; സ്വർണ്ണനിർമ്മിത പടികളുള്ളത്; ദിവ്യ സ്വർണ്ണമണൽ നിറഞ്ഞത്॥

Verse 14

प्रसन्नेन च तोयेन शीतलेन सुगन्धिना ॥ पुष्प्यत्फलवनाकीर्णा नाना पक्षिसमाकुला

അതിന്റെ ജലം നിർമ്മലവും ശീതളവും സുഗന്ധിതവുമായിരുന്നു. തീരങ്ങൾ പുഷ്പഫലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു; നാനാവിധ പക്ഷികളാൽ കവിഞ്ഞിരുന്നു॥

Verse 15

भ्राजते सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ॥ तस्यास्तीरे मया दृष्टाः पादपाश्च सहस्रशः

അത് ദീപ്തമായി തിളങ്ങുന്നു; നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയും സർവ്വപാപനാശിനിയുമാണ്. അതിന്റെ തീരത്ത് ഞാൻ ആയിരക്കണക്കിന് വൃക്ഷങ്ങളെ കണ്ടു॥

Verse 16

अमराः क्रीडमानाश्च जलक्रीडां पुनःपुनः ॥ विशालजघना यस्यां गन्धर्वाः सामगा इव

അവിടെ അമരന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും ജലക്രീഡയിൽ രമിക്കുന്നു. ആ നദിയിൽ വിശാലനിതംബങ്ങളായ സ്ത്രീകൾ ഉണ്ട്; ഗന്ധർവന്മാർ സാമഗായകരെപ്പോലെ ഗാനം ചെയ്യുന്നു॥

Verse 17

भुजङ्गावनताङ्ग्यश्च किन्नर्यश्च सुगायनाः ॥ दिव्यभूषणसम्भोगैः क्रीडन्त्यत्र समागताः

ഇവിടെ സർപ്പത്തെപ്പോലെ സുന്ദരമായി വളഞ്ഞ അവയവങ്ങളുള്ള സ്ത്രീകളും, മധുരഗാനം പാടുന്ന കിന്നരീകളും, ദിവ്യാഭരണങ്ങളുടെ ആസ്വാദനത്തോടെ ഒന്നിച്ചുകൂടി ക്രീഡിക്കുന്നു।

Verse 18

एवं नारीसहस्राणि तत्र दिव्यानि नित्यशः ॥ क्रीडन्ति सलिले तत्र प्रासादेषु शुभेषु च

ഇങ്ങനെ അവിടെ നിത്യവും ആയിരക്കണക്കിന് ദിവ്യസ്ത്രീകൾ ജലത്തിൽ ക്രീഡിക്കുകയും, മംഗളകരമായ പ്രാസാദങ്ങളിലുമെല്ലാം വിഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 19

प्रमदाश्च जले तत्र कामरूपाः सुमेखलाः ॥ रमयन्त्यो नरास्तत्र यथाकामं यथासुखम्

അവിടെ ജലത്തിൽ മനോഹരികളായ സ്ത്രീകൾ ഉണ്ട്—ഇഷ്ടാനുസരണം രൂപം ധരിക്കാവുന്നവർ, മനോഹരമായ മേഘലകളാൽ അലങ്കരിതർ—അവർ അവിടെയുള്ള പുരുഷന്മാരെ ആഗ്രഹത്തിനും സുഖത്തിനും അനുസരിച്ച് രമിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 20

तां नदीं क्षोभयन्त्यस्ताः क्रीडन्ति सहिताः प्रियैः ॥ गायन्ति सलिले काश्चिन्मधुरं मधुविह्वलाः

അവർ പ്രിയരോടൊപ്പം ക്രീഡിച്ചു ആ നദിയെ അലറിപ്പൊങ്ങിക്കുന്നു; ചിലർ മധുവിന്റെ മദത്തിൽ മയങ്ങി ജലത്തിൽ മധുരമായി പാടുന്നു।

Verse 21

जलतूर्यनिनादेन भूषणानां स्वनेन च ॥ भाति सा निम्नगा दिव्या दिव्यरत्नैरलंकृता

ജലവാദ്യങ്ങളുടെ നിനാദവും ആഭരണങ്ങളുടെ ഝങ്കാരവും കൊണ്ട്, ദിവ്യരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ദിവ്യ നദി ദീപ്തമായി ഭാസിക്കുന്നു।

Verse 22

वैवस्वती नाम महानदी सा शुभा नदीनां प्रवरा अतिरम्या ॥ प्रयाति मध्ये नगरस्य नित्यं मातेव पुत्रं परिपालयन्ती

ആ മഹാനദിയുടെ നാമം വൈവസ്വതീ—അവൾ ശുഭകരി, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയും അത്യന്തം രമണീയയും. അവൾ നഗരത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലൂടെ നിത്യം ഒഴുകി, അമ്മ മകനെ കാക്കുന്നതുപോലെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 23

तोयानुरूपा च मनोहरा च दिव्येन तोयेन सदैव पूर्णा ॥ यस्यास्तु हंसाः पुलिनेषु मत्ताः कुन्देन्दुवर्णाः प्रचरन्ति नित्यम्

അവൾ ജലത്തോടു യോജിച്ച മനോഹരിയാകുന്നു; ദിവ്യജലത്താൽ സദാ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അവളുടെ തീരങ്ങളിൽ കുന്ദപുഷ്പവും ചന്ദ്രനും പോലെ വെളുത്ത, ആനന്ദമത്തമായ ഹംസങ്ങൾ നിത്യം സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 24

रथाङ्गसाह्वैः प्रवरैश्च पद्मैः प्रतप्तजाम्बूनद कर्णिकाभिः ॥ या दृश्यते चैव मनोज्ञरूपा सुवर्णसोपानयुता सुकान्ता

അവൾ മനോഹരരൂപയായി ദൃശ്യമാകുന്നു—‘രഥാംഗ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ശ്രേഷ്ഠ പദ്മങ്ങളാലും, തപ്ത ജാംബൂനദ-സ്വർണ്ണത്തിന്റെ കർണികകളാലും അലങ്കൃതയായി. അവൾ സുകാന്തയും സ്വർണ്ണസോപാനങ്ങളാൽ യുക്തയുമാണ്.

Verse 25

यस्यास्तु तोयं विमलं सुगन्धि स्वादु प्रसन्नं त्वमृतोपमं च ॥ वृक्षास्तु यस्या वनखण्डजाताः सदा शुभैः पुष्पफलैरुपेताः

അവളുടെ ജലം നിർമ്മലം, സുഗന്ധമുള്ളത്, മധുരം, പ്രസന്നം—അമൃതോപമം. അവളുടെ വനഖണ്ഡങ്ങളിൽ ജനിച്ച വൃക്ഷങ്ങൾ സദാ ശുഭ പുഷ്പഫലങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാണ്.

Verse 26

नार्यः सुरूपा मदविह्वलाश्च क्रीडन्ति ता यत्र मनोज्ञरूपाः ॥ यस्यां जनः क्रीडनताडनाद्यैर्विवर्णतां याति न वै कदाचित् ॥

അവിടെ മനോഹരരൂപമുള്ള, സുന്ദരികളായ സ്ത്രീകൾ മദവിമോഹിതരായി ക്രീഡിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലത്ത് ജനങ്ങൾ ക്രീഡ, താഡന മുതലായ വിനോദപ്രവൃത്തികളിലുമെങ്കിലും ഒരിക്കലും വർണ്ണക്ഷയം അല്ലെങ്കിൽ കാന്തിഹാനി പ്രാപിക്കുകയില്ല.

Verse 27

या देवतानामपि पूजनीया तापनिधीनां च तथा मुनीनाम् ॥ या दृश्यते तोयभरेण कान्ताकृतिः कवीनामिव निर्मलार्था ॥

അവൾ ദേവന്മാർക്കും പൂജ്യയാണ്; തപോനിധികൾക്കും മുനിമാർക്കും അതുപോലെ വന്ദ്യയാണ്. അവൾ ജലപൂർണ്ണയായി മനോഹരരൂപത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്നു—കവികളുടെ വാണിപോലെ നിർമലാർത്ഥസുഷ്ഠുവായി.

Verse 28

वादित्रगीतस्वनतालयुक्ता गायन्ति नार्यः सहिताः सदा हि ॥ कन्याकुलानां मृदुभाषितानि मनोहराणां च वनेषु तेषु ॥

വാദ്യങ്ങളുടെയും ഗാനത്തിന്റെയും സ്വര-താളങ്ങളോടുകൂടി സ്ത്രീകൾ ഒരുമിച്ച് എപ്പോഴും പാടുന്നു. ആ വനങ്ങളിൽ കന്യാകുലങ്ങളുടെ മൃദുവായ, മനോഹരമായ വാക്കുകൾ മുഴങ്ങുന്നു.

Verse 29

कुर्वन्ति संहर्षमिव स्वनेन मनोज्ञरूपा दिवि देवतानाम् ॥ मृदङ्गनादश्च सुतन्त्रियुक्तगीतध्वनिश्चैव सुवंशयुक्तः ॥

അവരുടെ ശബ്ദം കൊണ്ട് ദിവിയിലെ ദേവന്മാർക്ക് ഹർഷം ജനിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; അവർ രൂപത്തിലും മനോഹരരാണ്. അവിടെ മൃദംഗത്തിന്റെ മുഴക്കം, തന്ത്രിവാദ്യങ്ങളോടുകൂടിയ ഗാനധ്വനി, കൂടാതെ സുവംശ (വംശി)യുടെ സ്വരവും ഉണ്ട്.

Verse 30

प्रासादकुञ्जेषु विहार्यमाणा न तृप्तिमेवं बहु ताः प्रयान्ति ॥ गन्धः सुगन्धोऽगुरुचन्दनानां वातः शुभो वाति सुशीतमन्दः ॥

പ്രാസാദങ്ങളുടെ കുഞ്ജങ്ങളിൽ വിഹരിക്കുന്ന അവർ ഏറെ ആസ്വദിച്ചിട്ടും തൃപ്തിയിലാകുന്നില്ല. അവിടെ അഗരു-ചന്ദനങ്ങളുടെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ശുഭമായ, ശീതളമായ, മന്ദമായ കാറ്റ് വീശുന്നു.

Verse 31

क्वचित् सुगन्धः प्रचचार भूयः प्रासादरोधं प्रविरूढमार्गः ॥ क्वचिज्जनाः क्रीडनकावसक्ताः क्वचिच्च नारीनरगीतशब्दाः ॥

ചിലിടങ്ങളിൽ സുഗന്ധം വീണ്ടും വീണ്ടും പരക്കുന്നു; പ്രാസാദഭിത്തികളോടു ചേർന്ന് വളർന്ന വഴികൾ കണ്ടെത്തി സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ. ചിലിടങ്ങളിൽ ജനങ്ങൾ കളിയിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ സ്ത്രീപുരുഷന്മാർ പാടുന്ന ഗാനശബ്ദങ്ങൾ കേൾക്കുന്നു.

Verse 32

तथाऽपरे क्रीडनकाः सकान्ताः सुवर्णवेदीकृतसानुशोभाः ॥ विमानभूताः प्रचरन्ति तोये प्रमत्तनारीनरसं्कुलाश्च ॥

അതുപോലെ ചിലർ ക്രീഡാരതരായി, പ്രിയയോടുകൂടെ, സ്വർണ്ണവേദികപോലെ നിർമ്മിതമായ സാനുക്കളാൽ ശോഭിച്ച്, വിമാനം തന്നെയായതുപോലെ ജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഉല്ലസിതരായ സ്ത്രീപുരുഷന്മാർകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 33

शक्यो विभागो न हि रम्यताया ह्यसौ दिनैर्वा बहुभिः प्रवक्तुम् ॥ नैषा कथा कर्मसमाधियुक्ता शक्त्या प्रवक्तुं दिवसैरनल्पैः ॥

ആ മനോഹാരിതയുടെ പൂർണ്ണ വ്യാപ്തി അനവധി ദിവസങ്ങളായാലും പറയാൻ കഴിയില്ല. കര്‍മ്മ-സമാധിയോടു ചേർന്ന ഈ കഥയും ഏറെ സമയംയും പരിശ്രമവും ഉണ്ടായാലും യഥാവിധി വിവരണം ചെയ്യാൻ സാധ്യമല്ല।

Verse 34

क्वचिन्नृत्यन् क्वचित्तिष्ठन् क्वचिद्बन्धनसंस्थितः ॥ एवं शतसहस्राणि तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥

എവിടെയോ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, എവിടെയോ നിൽക്കുന്നു, എവിടെയോ ബന്ധനം/നിയമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു—ഇങ്ങനെ ആ രാജാവിന്റെ ഉത്തമ നഗരത്തിൽ ലക്ഷക്കണക്കിന് ദൃശ്യങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു।

Verse 35

तत्रापरे वृक्षषण्डा नित्यपुष्पफलान्विताः ॥ ते च कामप्रदा नित्यं तथा द्विजसमायुताः ॥

അവിടെ മറ്റൊരു ഭാഗത്ത് പുഷ്പഫലങ്ങളാൽ നിത്യസമൃദ്ധമായ വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവ നിത്യം ഇഷ്ടവസ്തുക്കൾ നൽകുന്നു; അവിടേക്ക് ദ്വിജന്മാരും (പണ്ഡിതർ/ദ്വിജാതികൾ) കൂടിച്ചേരുന്നു।

Verse 36

जलं च दत्तं बहुभिर्नरैश्च तस्याः स्वरूपप्रतिमा च निष्ठा ॥ प्रासादपङ्क्तिर्ज्वलनप्रकाशा तस्यास्तु तीरे बहुभक्तिरम्याः ॥

അനേകം ആളുകൾ ജലം അർപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്; അവളുടെ സ്വരൂപത്തിന്റെ പ്രതിമയ്ക്കും ദൃഢമായ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. അവളുടെ തീരത്ത് അഗ്നിപ്രകാശംപോലെ ദീപ്തമായ പ്രാസാദങ്ങളുടെ നിര നിലകൊള്ളുന്നു; അതു സമൃദ്ധമായ ഭക്തിയാൽ മനോഹരം।