Adhyaya 159: The Procedure and Merit of Circumambulating Mathurā
Mathurā-pradakṣiṇā-vidhiḥ
Ritual-Manual (Tīrtha-Māhātmya) with Sacred Geography
ഈ അധ്യായത്തിൽ ധരണിയും വരാഹനും തമ്മിലുള്ള ഉപദേശാത്മക സംവാദമാണ്. ധരണി അനേകം തീർത്ഥമാഹാത്മ്യങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, മനുഷ്യർക്ക് സർവതീർത്ഥദർശനവും ഭൂമി-പ്രദക്ഷിണയും നൽകുന്ന ദുഷ്പ്രാപ്യ പുണ്യം എളുപ്പത്തിൽ എങ്ങനെ ലഭിക്കുമെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. വരാഹൻ ഭൂമി-പ്രദക്ഷിണയുടെ അതിവിശാലമായ, സംഖ്യാമാനമായി അളക്കപ്പെട്ട വ്യാപ്തി വിവരിച്ച്, അത് ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, വീരപുരുഷന്മാർ പോലെയുള്ള അപൂർവന്മാർ മാത്രമേ ചെയ്തിട്ടുള്ളൂ എന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് മഥുരാ-പ്രദക്ഷിണ സപ്തദ്വീപ-യാത്രയ്ക്കും സമസ്ത ഭൂമി-പ്രദക്ഷിണയ്ക്കും തുല്യമായതോ അതിലും ശ്രേഷ്ഠമായതോ ആയ ഫലം നൽകുന്നു എന്ന പരിഹാരതത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ധരണി കൃത്യമായ വിധിക്രമം ചോദിക്കുമ്പോൾ, വരാഹൻ ബ്രഹ്മാവും സപ്തർഷികളും ചെയ്ത മുൻദൃഷ്ടാന്തവും ഒരു കാലനിർദ്ദേശവും ആധാരമാക്കി ആ അനുഷ്ഠാനക്രമം ആരംഭിക്കുന്നു.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 159
Verse 1
अथ मथुराप्रदक्षिणा विध्यादिकम् ॥ धरण्युवाच ॥ श्रुतं सुबहुशो देव तीर्थानां गुणविस्तरम् ॥ प्रोच्यमानं तु पुण्याख्यं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥
ഇപ്പോൾ മഥുരാ-പ്രദക്ഷിണയുടെ വിധി മുതലായവ പറയപ്പെടുന്നു. ധരണി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഗുണവിസ്താരം, പുണ്യമെന്നു പ്രസിദ്ധമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നതു ഞാൻ പലവട്ടം കേട്ടിട്ടുണ്ട്—നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ, ഹേ ജനാർദന।
Verse 2
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैस्तादृशं फलम् ॥ भूमेः प्रदक्षिणायाश्च यादृशं तीर्थसेवया ॥
ദാനങ്ങളാലോ തപസ്സാലോ യജ്ഞങ്ങളാലോ അത്തരം ഫലം ലഭ്യമല്ല; ഭൂമിയുടെ പ്രദക്ഷിണയും തീർത്ഥസേവയും ഭക്തിയോടെ ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം അതുല്യം।
Verse 3
भुवश्च चतुरन्तायास्तीर्थप्रक्रमणं हरे ॥ सर्वतीर्थाभिगमनमस्ति दुर्गतरे नृणाम् ॥
ഹേ ഹരി! നാലുദിക്കുകളിലേക്കും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ഭൂമിയിലുടനീളം തീർത്ഥപ്രക്രമണം ചെയ്ത് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും പോകുന്നത് മനുഷ്യർക്കു അത്യന്തം ദുഷ്കരം।
Verse 4
अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र येन सम्यगवाप्यते ॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा तत्सर्वं कथयस्व मे ॥
ഇവിടെ അതിനെ ശരിയായി പ്രാപിക്കാനുള്ള ഏതെങ്കിലും ഉപായമുണ്ടോ? പ്രസന്നമുഖനായി കൃപാപൂർവം അതെല്ലാം എനിക്ക് പറയുക।
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ भद्रे शृणु महत्पुण्यं पृथिव्यां सर्वतोदिशम् ॥ परिक्रम्य यथाध्वानं प्रमाणगणितं शुभम् ॥
ശ്രീ വരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ഹേ ഭദ്രേ, കേൾക്കുക—പൃഥ്വിയിലെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും മഹാപുണ്യമുണ്ട്; പ്രദക്ഷിണം ചെയ്താൽ യാത്രാമാർഗത്തിന്റെ ശുഭപ്രമാണം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 6
भूम्याः परिक्रमॆ सम्यक्योजनानां प्रमाणकम् ॥ षष्टिकोṭिसहस्राणि षष्टिकोṭिशतानि च ॥
ഭൂമിയുടെ സമ്യക് പരിക്രമയിൽ യോജനകളുടെ പ്രമാണം ഇതാണ്—അറുപത് കോടി സഹസ്രങ്ങളും, അറുപത് കോടി ശതങ്ങളും കൂടി।
Verse 7
तीर्थान्येतानि देवाश्च तारकाश्च नभस्थले ॥ गणितानि समस्तानि वायुना जगदायुषा ॥
ഈ തീർത്ഥങ്ങളും ദേവന്മാരും ആകാശമണ്ഡലത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ലോകത്തിന്റെ പ്രാണസ്വരൂപനായ വായുവാൽ ഗണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 8
ब्रह्मणा लोमशेनैव नारदेन ध्रुवेण च ॥ जाम्बवत्याश्च पुत्रेण रावणेन हनूमता ॥
ഇത് (ഗണന/പരിക്രമണം) ബ്രഹ്മാവും ലോമശനും നാരദനും ധ്രുവനും; കൂടാതെ ജാംബവതിയുടെ പുത്രനും രാവണനും ഹനുമാനും ചെയ്തിരിക്കുന്നു.
Verse 9
एतैरनेकधा देवैः ससागरवना मही ॥ क्रमिता बलिना चैव बाह्यमण्डलरेखया ॥
ഈ ദേവന്മാർ പലവിധത്തിൽ സമുദ്രങ്ങളും വനങ്ങളും സഹിതമായ ഭൂമിയെ പരിക്രമിച്ചു; ബലിയുമെല്ലാം ബാഹ്യമണ്ഡലരേഖ (പരിധി) അനുസരിച്ച് അതിനെ ക്രമിച്ചു.
Verse 10
योगसिद्धैस्तथा कैश्चिन्मार्कण्डेयमुखैरपि ॥ क्रमिता न क्रमिष्यन्ति न पूर्वे नापरे जनाः ॥
മാർക്കണ്ഡേയൻ മുതലായ ചില യോഗസിദ്ധ മഹാത്മാക്കളും ഇതിനെ പരിക്രമിച്ചിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ സാധാരണ ജനങ്ങൾ—മുൻകാലത്തെയും പിന്നീടുള്ളതെയും—ഇത് (പൂർണ്ണമായി) ക്രമിക്കുകയില്ല.
Verse 11
अल्पसत्त्वबलोपेतैः प्राणिभिश्चाल्पबुद्धिभिः ॥ मनसापि न शक्यंते गमनस्य च का कथा ॥
സത്ത്വവും ബലവും അല്പമായും ബുദ്ധിയും ക്ഷീണമായും ഉള്ള ജീവികൾക്ക് ആ യാത്ര മനസ്സിൽ പോലും ചിന്തിക്കാൻ കഴിയില്ല; പിന്നെ യഥാർത്ഥ ഗമനം എങ്ങനെ പറയാം.
Verse 12
सप्तद्वीपे च तीर्थानां भ्रमणाद्यत्फलं भवेत् ॥ प्राप्यते चाधिकं तस्मान्मथुरायाः परिक्रमॆ ॥
സപ്തദ്വീപങ്ങളിലെ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ച് ലഭിക്കുന്ന ഫലത്തേക്കാൾ അധികഫലം മഥുരയുടെ പ്രദക്ഷിണയാൽ ലഭിക്കുന്നു।
Verse 13
मथुरां समनुप्राप्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥
മഥുരയിൽ എത്തി പ്രദക്ഷിണ ചെയ്യുന്നവൻ, സപ്തദ്വീപങ്ങളോടുകൂടിയ ഭൂമിയെ തന്നെ പ്രദക്ഷിണ ചെയ്തതുപോലെ ആകുന്നു।
Verse 14
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वकामानभीप्सुभिः ॥ कर्तव्या मथुरां प्राप्य नरैः सम्यक्प्रदक्षिणा ॥
അതുകൊണ്ട് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ പരമശ്രമത്തോടെ മഥുരയിൽ എത്തി യഥാവിധി പ്രദക്ഷിണ നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം।
Verse 15
धरण्युवाच ॥ यथाविधानक्रमणं मथुरायामवाप्यते ॥ प्रदक्षिणाफलं सम्यगनुक्रमविधिं वद ॥
ധരണി പറഞ്ഞു—വിധിപ്രകാരം മഥുരയിൽ പ്രദക്ഷിണ എങ്ങനെ നടത്തപ്പെടുന്നു? അതിന്റെ ഫലവും ക്രമാനുസൃതമായ വിധിയും ശരിയായി പറയുക।
Verse 16
श्रीवराह उवाच ॥ पुरा सप्तर्षिभिः पृष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ इदमेव पुरा प्रोक्तं यथा पृष्टा त्वया ह्यहम् ॥
ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് സപ്തർഷികൾ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനോട് ഇതേ കാര്യമാണ് ചോദിച്ചത്; അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഇതേവിധം പ്രസ്താവിച്ചു, നീ ഇന്നെനിക്ക് ചോദിച്ചതുപോലെ തന്നെ।
Verse 17
श्रुत्वा सर्वपुराणोक्तं तीर्थानुक्रमणं परम् ॥ पृथिव्याश्चतुरन्तायास्तथा तद्वक्तुमुद्यतः ॥
സകലപുരാണങ്ങളിലും പ്രസ്താവിച്ച പരമ തീർത്ഥാനുക്രമണം ശ്രവിച്ച ശേഷം, ഭൂമിയുടെ നാലുദിക്കുകളിലേക്കുള്ള വ്യാപ്തിയെ സംബന്ധിച്ചും അതു പ്രസ്താവിക്കാൻ അദ്ദേഹം തയ്യാറായി।
Verse 18
सर्वदेवेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ॥ सर्वदानॆषु यत्प्रोक्तमिष्टापूर्त्तेषु चैव हि ॥
സകല ദേവന്മാരോടനുബന്ധിച്ചുള്ള പുണ്യം, സകല തീർത്ഥങ്ങളിലെ ഫലം, സകല ദാനങ്ങളിൽ പ്രസ്താവിച്ചതും—ഇഷ്ടവും പൂർത്തവും എന്ന കർമങ്ങളിലുമുള്ളതും—
Verse 19
इत्युक्त्वा ऋषयो जग्मुरभिवाद्य स्वयम्भुवम् ॥ आगत्य मथुरां देवीमाश्रमांश्चक्रिरे द्विजाः ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ഋഷിമാർ സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാവ്)നെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ ദിവ്യമായ മഥുരയിൽ എത്തി ദ്വിജന്മാർ അവിടെ ആശ്രമങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു।
Verse 20
ध्रुवेण सहिताश्चासन्कामयाना स्तु तद्दिनम् ॥ कुमुदस्य तु मासस्य नवम्यां शुक्लपक्षके ॥
അവർ ധ്രുവനോടുകൂടെയായിരുന്നു; ആ ദിനത്തിൽ വ്രതാചരണം ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു—കുമുദനാമ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ।
Verse 21
मथुरोपक्रमं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।
മഥുരാ-ഉപക്രമം (വിധിപൂർവമായ ആരംഭം/വ്രതം) ചെയ്താൽ ഒരാൾ സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമുക്തനാകുന്നു।
Verse 22
अन्तरा भ्रमणेनैव सुग्रीवेण महात्मना ॥ तथा च पूर्वं देवेन्द्रैः पञ्चभिः पाण्डुनन्दनैः।
ഈ ഇടക്കാല പ്രദക്ഷിണ മാത്രം മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവൻ നിർവഹിച്ചു; അതുപോലെ മുൻകാലത്ത് ദേവന്മാരിൽ ഇന്ദ്രസമന്മാരായ പാണ്ഡുനന്ദനന്മാരായ അഞ്ചുപേരും നിർവഹിച്ചു।
Verse 23
यत्फलं लभ्यते विप्रास्तस्माच्छतगुणोत्तरम् ॥ प्रक्रमान्मथुरायास्तु सत्यमेतद्वदामि वः।
ഹേ വിപ്രന്മാരേ, മറ്റു മാർഗങ്ങളാൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം ഏതായാലും, മഥുരാ പരിക്രമ ആരംഭിക്കുന്നതാൽ അത് നൂറിരട്ടി അധികമാകുന്നു; ഇതു സത്യമെന്നു ഞാൻ നിങ്ങളോടു പറയുന്നു।
Frequently Asked Questions
The text frames an accessibility principle in sacred practice: because full terrestrial and multi-tīrtha pilgrimage is portrayed as impracticable for most humans, Mathurā-pradakṣiṇā is taught as a concentrated substitute that yields comparable or greater merit. In the dialogue form, this also functions as an Earth-centered ethic, where honoring a specific terrestrial locus (Mathurā) is presented as reverence toward Pṛthivī and her sacred geography.
A specific calendrical marker is given: navamī (the ninth lunar day) in the śukla-pakṣa (bright fortnight) of the month Kumuda. The narrative also situates the practice in a precedent episode involving sages arriving and commencing the Mathurā undertaking on that day.
Through Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response, the chapter treats the earth as a measurable, sacred whole (with oceans and forests) and links human movement (pradakṣiṇā/parikramaṇa) to honoring terrestrial integrity. By shifting from exhaustive resource-intensive travel to a localized circumambulation, the text implicitly promotes a model of devotion that reduces the burden of traversing the entire world while still affirming the sanctity of Pṛthivī’s landscapes.
The chapter references Brahmā (Svayambhū) and the Saptarṣis as transmitters of the ritual account, and names multiple exemplary figures associated with cosmic/terrestrial circumambulation or measurement: Lomāśa, Nārada, Dhruva, Jāmbavatī’s son, Rāvaṇa, Hanūmat, Bali, Sugrīva, and the five Pāṇḍava brothers (Pāṇḍu-nandanāḥ).