Adhyaya 169

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कस्मात्सा तुष्टिदा प्रोक्ता नागराणां विशेषतः । धारानामेति विख्याता कस्मात्सा धरणीतले

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—നാഗരർക്കായി പ്രത്യേകിച്ച് അവളെ ‘തുഷ്ടിദാ’ (സന്തോഷദായിനി) എന്നു എന്തുകൊണ്ട് വിളിച്ചു? ഭൂമിയിൽ അവൾ ‘ധാരാ’ എന്ന നാമത്തിൽ എന്തുകൊണ്ട് പ്രസിദ്ധയായി?

Verse 2

सूत उवाच । चमत्कारपुरे पूर्वं धारानामेति विश्रुता । आसीत्तपस्विनी साध्वी नागरी ब्राह्मणोत्तमा । तस्याः सख्यमरुन्धत्या आसीत्पूर्वं सुमेधया

സൂതൻ പറഞ്ഞു—മുൻകാലത്ത് ചമത്കാരപുരത്തിൽ ‘ധാരാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായ ഒരു നാഗരീ ബ്രാഹ്മണോത്തമ, സാദ്ധ്വിയായ തപസ്വിനി ഉണ്ടായിരുന്നു. മുൻപേ അവൾക്ക് സുമേധയുള്ള അരുന്ധതിയുമായി സഖ്യതയുണ്ടായിരുന്നു.

Verse 3

अरुन्धती यदा प्राप्ता चमत्कारपुरे शुभे । स्नानार्थं शंखतीर्थं तु वसिष्ठेन समागता

അരുന്ധതി ശുഭമായ ചമത്കാരപുരത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ, സ്നാനാർത്ഥം വസിഷ്ഠനോടൊപ്പം ശംഖതീർത്ഥത്തിലേക്ക് വന്നു.

Verse 4

तया दृष्टाथ सा तत्र अंगुष्ठाग्रेण संस्थिता । वायुभक्षा निराहारा दिव्येन वपुषान्विता

അപ്പോൾ അവൾ അവളെ അവിടെ കണ്ടു—അവൾ പെരുവിരലിന്റെ അഗ്രത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, വായുവിനെ മാത്രം ആഹാരമാക്കി, നിരാഹാരിണിയായി, ദിവ്യപ്രഭയുള്ള ദേഹത്തോടെ യുക്തയായി ഇരുന്നു.

Verse 5

तया पृष्टा च सा साध्वी का त्वं कस्य सुता शुभे । किमर्थं तु स्थिता चोग्रे तपसि ब्रूहि मे शुभे

അവൾ ചോദിച്ചതിനാൽ ആ സാധ്വി പറഞ്ഞു—“ഹേ ശുഭേ, നീ ആരാണ്, ആരുടെ പുത്രിയാണ്? എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ ഈ ഘോര തപസ്സിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നത്? എനിക്കു പറയുക, ഹേ കല്യാണി।”

Verse 6

धारोवाच । देवशर्माख्यविप्रस्य सुताहं नागरस्य च । बालत्वे वर्तमानाया वैधव्यं मे व्यवस्थितम्

ധാര പറഞ്ഞു—“ദേവശർമ എന്ന നാഗര ബ്രാഹ്മണന്റെ പുത്രിയാണ് ഞാൻ. ബാല്യത്തിലിരിക്കെ തന്നെ എനിക്ക് വൈധവ്യം വിധിയായി വന്നു.”

Verse 7

शंखतीर्थस्य माहात्म्यं श्रुत्वा शंखेश्वरस्य च । ततोऽहं संस्थिता ह्यत्र तस्यैवाराधने स्थिता

“ശംഖതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും ശംഖേശ്വരന്റെ മഹിമയും കേട്ടിട്ട് ഞാൻ ഇവിടെ സ്ഥിരമായി പാർത്തു; അവന്റെ ആരാധനയിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു।”

Verse 8

अरुन्धत्युवाच । तवोपरि महान्स्नेहो दर्शनात्ते व्यवस्थितः । तस्मादागच्छ गच्छावो ममाश्रमपदं शुभम्

അരുന്ധതി പറഞ്ഞു—“നിന്നെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ തന്നെ നിനക്കു മേൽ എനിക്ക് മഹാസ്നേഹം ഉണർന്നു. അതിനാൽ വാ; നാം എന്റെ ശുഭ ആശ്രമസ്ഥാനത്തിലേക്ക് പോകാം।”

Verse 9

सरस्वत्या स्तटे शुभ्रे सर्वपातकनाशने । शास्त्रगोष्ठीरता नित्यं तत्र तिष्ठ मया सह

സർവ്വപാപനാശിനിയായ സരസ്വതിയുടെ ശുഭ്ര തീരത്ത്, എന്നോടൊപ്പം അവിടെ തന്നെ വസിക്കൂ; നിത്യം ശാസ്ത്രഗോഷ്ഠികളിൽ രമിക്കൂ।

Verse 10

ततः संप्रस्थिता सा तु तया सार्धं तपस्विनी । अनुज्ञाता स्वपित्रा तु जनन्या बांधवैस्तथा

അതിനുശേഷം ആ തപസ്വിനി അവളോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു; സ്വന്തം പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും ബന്ധുക്കളുടെയും അനുവാദം നേടി।

Verse 11

तस्याः सख्यं चिरं कालं तया सह बभूव ह । कस्यचित्त्वथ कालस्य सा शक्तिस्तत्र चागता

അവളോടുള്ള അവളുടെ സൗഹൃദം ദീർഘകാലം നിലനിന്നു. പിന്നെ കുറെ കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആ ശക്തിയും അവിടെ എത്തി.

Verse 12

विश्वामित्रेण संसृष्टा वसिष्ठस्य वधाय च । सा स्तंभिता वसिष्ठेन कृता देवीस्वरूपिणी । संपूज्या देवमर्त्यानां सर्वरक्षाप्रदा शुभा

വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം ചേർന്ന് വസിഷ്ഠവധത്തിനായി പ്രവൃത്തയായ അവൾ, വസിഷ്ഠനാൽ തടയപ്പെട്ടു ദേവീസ്വരൂപിണിയായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടു—ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും പൂജ്യ, ശുഭ, സർവ്വരക്ഷാപ്രദായിനി।

Verse 13

ततस्तु धारया तस्याः कैलासशिखरोपमः । प्रासादो निर्मितो विप्रा नानारत्नविचित्रितः

അതിനുശേഷം ധാര അവൾക്കായി കൈലാസശിഖരസദൃശമായ ഒരു പ്രാസാദം നിർമ്മിച്ചു; ഹേ വിപ്രന്മാരേ, അത് നാനാവിധ രത്നങ്ങളാൽ വിചിത്രമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।

Verse 14

चकाराथ ततः स्तोत्रं तस्याः सा च तपस्विनी

അനന്തരം ആ തപസ്വിനിയായ സ്ത്രീ ദേവിയെ സ്തുതിച്ച് ഒരു സ്തോത്രം രചിച്ചു।

Verse 15

नमस्ते परमे ब्राह्मि धारयोगे नमोनमः । अर्धमात्रे परे शून्ये तस्यार्धार्धे नमोस्तु ते

ഹേ പരമ ബ്രാഹ്മീ! നിനക്കു നമസ്കാരം; ധാരണയോഗരൂപിണീ! നിനക്കു പുനഃപുനഃ നമസ്കാരം. പരാത്പര അർധമാത്ര, പരമ ശൂന്യ, ‘അർധത്തിന്റെ അർധ’മായ അതിസൂക്ഷ്മസ്വരൂപിണീ! നിനക്കു നമോऽസ്തു।

Verse 16

नमस्ते जगदाधारे नमस्ते भूतधारिणि । नमस्ते पद्मपत्राक्षि नमस्ते कांचनद्युते

ഹേ ജഗദാധാരിണീ! നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ സർവ്വഭൂതധാരിണീ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ പദ്മപത്രനയനേ! നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ കാഞ്ചനദ്യുതിയുള്ളവളേ! നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 17

नमस्ते सिंहयानाढ्ये नमस्तेऽस्तुमहाभुजे । नमस्ते देवताभीष्टे नमस्ते दैत्यसूदिनि

ഹേ സിംഹവാഹനശോഭിതേ! നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ മഹാഭുജേ! നിനക്കു നമോऽസ്തു. ഹേ ദേവതകളുടെ അഭീഷ്ടേ! നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ദൈത്യസൂദിനീ! നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 18

नमस्ते महिषाक्रांतशरीरच्छिन्नमस्तके । नमस्ते विंध्यनिरते सुरामांसबलिप्रिये

ഹേ മഹിഷാസുരനെ ചവിട്ടി അവന്റെ ശിരസ് ഛേദിച്ച ദേവീ! നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ വിന്ധ്യനിരതേ, സുരാ-മാംസ-ബലിയിൽ പ്രീതിയുള്ളവളേ! നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 19

त्वं लक्ष्मीस्त्वं शची गौरी त्वं सिद्धिस्त्वं विभावरी । त्वं स्वाहा त्वं स्वधा तुष्टिस्त्वं पुष्टिस्त्वं सुरेश्वरी

നീ ലക്ഷ്മി, നീ ശചീ, നീ ഗൗരി. നീ സിദ്ധി, നീ രാത്രിസ്വരൂപിണി. നീ സ്വാഹാ, നീ സ്വധാ; നീ തുഷ്ടി, നീ പുഷ്ടി; നീ ദേവന്മാരുടെ അധീശ്വരി.

Verse 20

शक्तिरूपासि देवि त्वं सृष्टिसंहारका रिणी । त्वयि दृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ഹേ ദേവീ, നീ ശക്തിസ്വരൂപിണി—സൃഷ്ടിയും സംഹാരവും ചെയ്യുന്നവൾ. നിനക്കുള്ളിൽ തന്നെയാണ് ഈ സമസ്ത ത്രിലോകം, ചരാചരസഹിതം, ദൃശ്യമാകുന്നത്.

Verse 21

यथा तिलेस्थितं तैलं दधिसंस्थं यथा घृतम् । हविर्भुजश्च काष्ठस्थः सुगुप्तं लभ्यते न हि

എള്ളിനുള്ളിൽ എണ്ണ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ, തൈരിനുള്ളിൽ നെയ്യ് നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ; ഹവിർഭോജി അഗ്നി മരക്കട്ടയിൽ സുഖുപ്തമായി വസിക്കുന്നതുപോലെ—ആഴത്തിൽ മറഞ്ഞത് വെളിപ്പെടുത്താതെ ലഭ്യമാകില്ല.

Verse 22

तथा त्वमपि देवेशि सर्वगापि न लक्ष्यसे

അതുപോലെ, ഹേ ദേവേശീ, നീ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിട്ടും എളുപ്പത്തിൽ ലക്ഷ്യമാകുന്നില്ല.

Verse 23

सूत उवाच । एतेन स्तोत्रमुख्येन स्मृता सा परमेश्वरी । बहूनि वर्ष पूगानि पूजयंत्या दिनेदिने

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഈ മുഖ്യസ്തോത്രം കൊണ്ടു ആ പരമേശ്വരി സ്മരിക്കപ്പെട്ടു; അവളെ ദിനംപ്രതി പൂജിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അനേകം വർഷങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ കടന്നുപോയി.

Verse 24

कस्यचित्त्वथ कालस्य चैत्रशुक्लाष्टमी सिता । तस्मिन्नहनि देवी सा नद्यां संस्नाप्य पूजिता

പിന്നീട് ഒരു സമയത്ത് ചൈത്ര ശുക്ല അഷ്ടമിയുടെ പുണ്യദിനത്തിൽ, ആ ദേവിയെ നദിയിൽ സ്നാനിപ്പിച്ച് അതേ ദിവസം വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചു।

Verse 25

बलि पूजां ततो दत्त्वा स्तोत्रेणानेन च स्तुता । ततः प्रत्यक्षतां गत्वा तामुवाच तपस्विनीम्

അതിനുശേഷം ബലി അർപ്പിച്ച് പൂജ നടത്തി, ഈ സ്തോത്രംകൊണ്ട് ദേവിയെ സ്തുതിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവി പ്രത്യക്ഷയായി ആ തപസ്വിനിയോട് അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 26

पुत्रि तुष्टास्मि भद्रं ते स्तोत्रेणानेन चानघे । वरं वरय भद्रं ते तव दास्यामि वांछितम्

“മകളേ, ഈ സ്തോത്രംകൊണ്ട് ഞാൻ തൃപ്തയായിരിക്കുന്നു; നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ, ഹേ നിർമലേ. വരം ചോദിക്കൂ; നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ—നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു ഞാൻ നൽകും।”

Verse 27

धारोवाच । यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । तन्मे नाम तवाप्यस्तु प्रासादेऽत्र हि केवलम्

ധാര പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവീ, നീ എനിക്കു പ്രസന്നയായിരിക്കയും എനിക്കു വരം നൽകുവാൻ ഉദ്ദേശിക്കയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, ഈ പ്രസാദത്തിൽ മാത്രം എന്റെ നാമവും നിന്റെ നാമത്തോടൊപ്പം ചേർന്നിരിക്കട്ടെ।”

Verse 28

अपरं नागरो योऽत्र त्वस्मिन्नहनि संस्थिते । प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा तव दत्त्वा फलत्रयम्

“കൂടാതെ: ഇവിടെ ഉള്ള നാഗരനിവാസികളിൽ ആരെങ്കിലും ഈ ദിനത്തിൽ തന്നെ ഇവിടെ വന്ന് താമസിച്ച്—മൂന്നു പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, നിനക്ക് മൂന്നു ഫലങ്ങൾ അർപ്പിച്ച്—”

Verse 29

स्तोत्रेणानेन भवतीं स्तुत्वा च कुरुते नतिम् । तस्य संवत्सरं यावद्रोगो रक्ष्यस्त्वयाऽखिलः

ഈ സ്തോത്രംകൊണ്ട് നിന്നെ സ്തുതിച്ച് ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിക്കുന്നവനുവേണ്ടി, ഒരു വർഷം മുഴുവൻ നീ എല്ലാ രോഗങ്ങളും അകറ്റി കാത്തരുളണം।

Verse 30

या च वंध्या भवेन्नारी सा भूयात्पुत्रसंयुता । दुर्भगा च ससौभाग्या कुरूपा रूपसंभवा । रोगिणी रोगनिर्मुक्ता सर्वसौख्यसमन्विता

വന്ധ്യയായ സ്ത്രീ പുത്രവതിയാകും; ദുര്ഭാഗ്യവതി സൗഭാഗ്യവതിയാകും; കുരൂപി രൂപവതിയാകും; രോഗിണി രോഗമുക്തയായി സർവ്വസുഖസമന്വിതയാകും।

Verse 31

देव्युवाच । अहं धारेति विख्याता प्रासादेऽत्र त्वया कृते । भविष्यामि न सन्देहस्तव कीर्तिकृते सदा

ദേവി അരുളിച്ചെയ്തു—നീ പണിത ഈ പ്രാസാദത്തിൽ ഞാൻ ‘ധാരാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയാകും; നിന്റെ കീർത്തിക്കായി സദാ—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 32

अत्र यो नागरो भक्त्या समागत्य तपस्विनि । प्रदक्षिणात्रयं कुर्याद्दत्त्वा मम फलत्रयम्

ഹേ തപസ്വിനി! ഇവിടെ ഏതെങ്കിലും നാഗരവാസി ഭക്തിയോടെ വന്ന് മൂന്നു പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, എനിക്ക് മൂന്നു ഫലങ്ങൾ അർപ്പിച്ചാൽ—

Verse 33

सोऽपि संवत्सरं यावद्भविता रोगवर्जितः । एवमुक्ता तु सा देवीततश्चादर्शनं गता

അവനും ഒരു വർഷം മുഴുവൻ രോഗവിമുക്തനായിരിക്കും. ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്ത് ദേവി പിന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 34

धारापि संस्थिता तत्र अरुन्धत्या समन्विता । अद्यापि दृश्यते व्योम्नि तस्याश्चापि समीपगा

ധാരയും അവിടെ അരുന്ധതിയോടുകൂടി സ്ഥാപിതയായി നിലകൊണ്ടു. ഇന്നും അവൾ ആകാശത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്നു; അവളുടെ സമീപത്ത് അരുന്ധതിയും ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 35

एतद्धारोद्भवं योऽत्र वृत्तांतं कीर्तयिष्यति । शृणुयाद्वा द्विजश्रेष्ठा मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात्

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഇവിടെ ധാരയുടെ ഉദ്ഭവവൃത്താന്തം ആരെങ്കിലും കീർത്തനം ചെയ്യുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ കേൾക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ ദിനംപ്രതി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.

Verse 36

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पठनीयं विशेषतः । श्रोतव्यं च प्रभक्त्येदं नागरैश्च विशेषतः

അതുകൊണ്ട് എല്ലാ പരിശ്രമത്തോടെയും ഇത് പ്രത്യേകമായി പാരായണം ചെയ്യണം; കൂടാതെ പരാഭക്തിയോടെ ശ്രവിക്കയും വേണം—വിശേഷിച്ച് നാഗരദേശവാസികൾ.

Verse 169

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारानामोत्पत्तिवृत्तांत धारादेवीमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതി-സാഹസ്രീ സംഹിതയിലെ ഷഷ്ഠമായ നാഗരഖണ്ഡത്തിൽ, ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘ധാരാനാമോത്പത്തി വൃത്താന്തവും ധാരാദേവീമാഹാത്മ്യവർണ്ണനവും’ എന്ന പേരിലുള്ള നൂറ്റി അറുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.