Adhyaya 35

Verse 1

स्कंद उवाच । जगज्जनन्याः पार्वत्याः पुरोगस्ते पुरारिणा । यथाख्यायि कथा पुण्या तथा ते कथयाम्यहम्

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ജഗന്മാതാവായ പാർവതിയുടെ സന്നിധിയിൽ, ത്രിപുരാരിയായ ശിവൻ മുൻപ് അഗസ്ത്യനോട് പറഞ്ഞ പുണ്യകഥയെ അതേപടി ഞാൻ നിനക്കു പറയുന്നു।

Verse 2

पुरा महीमिमां सर्वां ससमुद्राद्रिकाननाम् । ससरित्कां सार्णवां च सग्रामपुरपत्तनाम्

പുരാതനകാലത്ത് ഒരു മഹർഷി ഈ സമസ്ത ഭൂമിയിലും പര്യടനം ചെയ്തു—സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും സഹിതം; നദികളും ജലരാശികളും സഹിതം; ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും പട്ടണങ്ങളും സഹിതം।

Verse 3

परिभ्रम्य महातेजा महामर्षो महातपाः । दुर्वासाः संपरिप्राप्तः शंभोरानंदकाननम्

ഇങ്ങനെ പര്യടനം ചെയ്ത് മഹാതേജസ്വിയായ മഹർഷി, മഹാതപസ്വിയായ ദുർവാസാവ് ശംഭുവിന്റെ ആനന്ദകാനനം—കാശി—യിൽ എത്തിച്ചേർന്നു।

Verse 5

विलोक्याक्रीडमखिलं बहुप्रासादमंडितम् । बहुकुंडतडागं च शंभोस्तोषमुपागमत् । पदेपदे मुनीनां च जितकाल महाभियाम् । दृष्टोटजानि रम्याणि दुर्वासा विस्मितोभवत्

സകല ക്രീഡാവനവും ദർശിച്ച്—അത് അനേകം പ്രാസാദങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും അനവധി കുണ്ഡ-തടാകങ്ങളാൽ സമ്പന്നവുമായതിനാൽ—ദുർവാസാവിന് ശംഭുവിനോടു പരമ തോഷം ഉണർന്നു। കൂടാതെ ഓരോ പടിയിലും കാലത്തെ ജയിച്ച മഹാഭാഗ മുനിമാരുടെ മനോഹര ആശ്രമകുടീരങ്ങൾ കണ്ടു അദ്ദേഹം വിസ്മയിച്ചു।

Verse 6

सर्वर्तुकुसुमान्वृक्षान्सुच्छायस्निग्धपल्लवान् । सफलान्सुलताश्लिष्टान्दृष्ट्वा प्रीतिमगान्मुनिः

എല്ലാ ഋതുക്കളിലും പുഷ്പിക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളെ—സുന്ദര നിഴലോടെയും മിനുക്കമുള്ള কোমള പല്ലവങ്ങളോടെയും, ഫലഭാരത്തോടെ സമ്പന്നവും ഉത്തമ ലതകളാൽ ആലിംഗിതവുമായ—കണ്ട് മുനി പരമ പ്രീതിയിൽ മുങ്ങി।

Verse 7

दुर्वासाश्चातिहृष्टोभू्द्दृष्ट्वा पाशुपतोत्तमान् । भूतिभूषितसर्वांगाञ्जटाजटितमौलिकान्

സകലാംഗങ്ങളിലും ഭസ്മവിഭൂഷണം ധരിച്ച്, ജടാജൂടംകൊണ്ട് മൗലി ജടിതമായ പാശുപതോത്തമരെ കണ്ടു ദുർവാസാവ് അത്യന്തം ഹൃഷ്ടനായി।

Verse 8

कौपीनमात्र वसनान्स्मरारि ध्यान तत्परान् । कक्षीकृतमहालाबून्हुडुत्कारजितांबुदान्

അവൻ കാശിയിൽ കൗപീനമാത്രം ധരിച്ച് സ്മരാരി ശിവധ്യാനത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ലീനമായ തപസ്വികളെ കണ്ടു; അവർ വശത്ത് തൂങ്ങിയ മഹാലാബൂ (തുമ്പ)കളുമായി, അവരുടെ ലളിതമായ ഹുങ്കാരങ്ങൾ മേഘഗർജ്ജനത്തെയും ജയിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.

Verse 9

करंडदंडपानीय पात्रमात्रपरिग्रहान् । क्वचित्त्रिदंडिनो दृष्ट्वा निःसंगा निष्परिग्रहान्

ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ അവൻ ത്രിദണ്ഡി മുനിമാരെ കണ്ടു—ആസക്തിരഹിതരും പരിഗ്രഹശൂന്യരുമായവർ; അവരുടെ കൈവശം കരണ്ടം (കൂട), ദണ്ഡം, ജലപാത്രം ഇത്രമാത്രം മാത്രം.

Verse 10

कालादपि निरातंकान्विश्वेशशरणं गतान् । क्वचिद्वेदरहस्यज्ञानाबाल्यब्रह्मचारिणः

അവൻ ചിലരെ കണ്ടു—കാലത്തെയും ഭയപ്പെടാത്തവർ, വിശ്വേശ്വരന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചവർ; മറ്റുചിലരെ—വേദങ്ങളുടെ രഹസ്യാർത്ഥം അറിഞ്ഞവർ, ബാല്യത്തിൽ നിന്നേ ബ്രഹ്മചര്യം അനുഷ്ഠിച്ചവർ എന്നും കണ്ടു.

Verse 11

विलोक्य काश्यां दुर्वासा ब्राह्मणान्मुमुदेतराम्

കാശിയിൽ ബ്രാഹ്മണരെ കണ്ട ദുർവാസാവ് അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു.

Verse 12

पशुष्वपि च या तुष्टिर्मृगेष्वपि च या द्युतिः । तिर्यक्ष्वपि च या हृष्टिः काश्यां नान्यत्र सा स्फुटम्

പശുക്കളിലും കാണുന്ന ആ തൃപ്തി, മൃഗങ്ങളിലും തെളിയുന്ന ആ ദ്യുതി, തിർയക്‌യോനി ജീവികളിലും പ്രകടമാകുന്ന ആ ഹർഷം—ഇവ വ്യക്തമായി കാശിയിലേ ഉള്ളൂ; മറ്റെവിടെയും ഇല്ല.

Verse 13

इदं सुश्रेयसो व्युष्टिः क्वामरेषु त्रिविष्टपे । यत्रत्येष्वपि तिर्यक्षु परमानंदवर्धिनी

ഇത് പരമശ്രേയസ്സിന്റെ പ്രഭാതോദയമാണ്; ത്രിവിഷ്ടപത്തിലെ ദേവന്മാരിൽ ഇത്തരമൊരു അനുഭവം എവിടെ ലഭിക്കും? കാരണം ഇവിടെ ഈ ധാമത്തിൽ വസിക്കുന്ന തിര്യക്-യോനിയിലെ ജീവികളിലും പരമാനന്ദം വർദ്ധിക്കുന്നു।

Verse 14

वरमेतेपि पशव आनंदवनचारिणः । सदानंदाः पुनर्देवाननंदनवनाश्रिताः

ആനന്ദവനത്തിൽ (കാശി) സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ മൃഗങ്ങളേയും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പറയാം; കാരണം അവർ സദാ ആനന്ദമയരാണ്. നന്ദനവനത്തിൽ വസിക്കുന്ന ദേവന്മാർ പോലും വീണ്ടും വെറും ‘ആനന്ദിതർ’ മാത്രം; അവരുടെ സുഖം അത്ര പരമമല്ല।

Verse 15

वरं काशीपुरीवासी म्लेच्छोपि हि शुभायतिः । नान्यत्रत्यो दीक्षितोपि स हि मुक्तेरभाजनम्

കാശീപുരിയിൽ വസിക്കുന്ന മ്ലേച്ഛനും ശ്രേഷ്ഠനാണ്; കാരണം അവൻ ശുഭത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ മറ്റിടത്ത് ദീക്ഷിതനായാലും (തുലനയിൽ) അവൻ മുക്തിക്ക് യഥാർത്ഥ പാത്രനല്ല।

Verse 16

वैश्वेश्वरी पुरी चैषा यथा मे चित्तहारिणी । सर्वापि न तथा क्षोणी न स्वर्गो नैव नागभूः

ഈ വൈശ്വേശ്വരീ പുരി (കാശി) എന്റെ ചിത്തത്തെ എത്രമാത്രം ഹരിക്കുന്നു, അതുപോലെ മുഴുവൻ ഭൂമിയും അല്ല, സ്വർഗ്ഗവും അല്ല, നാഗലോകവും അല്ല।

Verse 17

स्थैर्यं बबंध न क्वापि भ्रमतो मे मनोगतिः । सर्वस्मिन्नपि भूभागे यथा स्थैर्यमगादिह

അലയുമ്പോൾ എന്റെ മനോഗതിക്ക് എവിടെയും സ്ഥിരത ലഭിച്ചില്ല; എന്നാൽ ഇവിടെ (കാശിയിൽ) ഭൂമിയിലെ മറ്റേതൊരു പ്രദേശത്തും ലഭിക്കാത്ത സ്ഥിര്യം അതിന് ലഭിച്ചു।

Verse 18

रम्या पुरी भवेदेषा ब्रह्मांडादखिलादपि । परिष्टुत्येति दुर्वासाश्चेतोवृत्तिमवाप ह

ഈ പുരി സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തേക്കാളും അത്യന്തം രമണീയമാണ്—ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം മുനി ദുര്വാസാവ് ചിത്തവൃത്തിയിൽ പുതുമാറ്റം പ്രാപിച്ചു।

Verse 19

तप्यमानोपि हि तपः सुचिरं स महातपाः । यदा नाप फलं किंचिच्चुकोप च तदा भृशम्

ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്തിട്ടും ആ മഹാതപസ്വിക്ക് യാതൊരു ഫലവും ലഭിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി।

Verse 20

धिक्च मां तापसं दुष्टं धिक्च मे दुश्चरं तपः । धिक्च क्षेत्रमिदं शंभोः सर्वेषां च प्रतारकम्

ധിക്കാരം എനിക്ക്, ദുഷ്ട താപസനേ! ധിക്കാരം എന്റെ ഈ ദുഷ്കര തപസ്സിന്! ധിക്കാരം ശംഭുവിന്റെ ഈ ക്ഷേത്രഭൂമിക്ക്, ഇത് যেন എല്ലാവരെയും വഞ്ചിക്കുന്നതുപോലെ!

Verse 21

यथा न मुक्तिरत्र स्यात्कस्यापि करवै तथा । इति शप्तुं यदोद्युक्तः संजहास तदा शिवः

‘ഇവിടെ ആര്ക്കും മോക്ഷം ലഭിക്കരുത്’—എന്ന് ശപിക്കാനൊരുങ്ങിയപ്പോൾ ശിവൻ ഉച്ചത്തിൽ ചിരിച്ചു।

Verse 22

तत्र लिंगमभूदेकं ख्यातं प्रहसितेश्वरम् । तल्लिंगदर्शनात्पुंसामानंदः स्यात्पदेपदे

അവിടെ ‘പ്രഹസിതേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ആ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ജനങ്ങൾക്ക് പദേ പദേ ആനന്ദം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 23

उवाच विस्मयाविष्टो मनस्येव महेशिता । ईदृशेभ्यस्तपस्विभ्यो नमोस्त्विति पुनःपुनः

അവൻ വിസ്മയാവിഷ്ടനായി, മനസ്സിൽ മഹേശ്വരന്റെ ഐശ്വര്യം ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു—“ഇത്തരം തപസ്വികൾക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.”

Verse 24

यत्रैव हि तपस्यंति यत्रैव विहिताश्रमाः । लब्धप्रतिष्ठा यत्रैव तत्रैवामर्षिणो द्विजाः

അവർ എവിടെയെല്ലാം തപസ്സു ചെയ്യുന്നു, എവിടെയെല്ലാം ആശ്രമങ്ങൾ സ്ഥാപിതമാകുന്നു, എവിടെയെല്ലാം പ്രതിഷ്ഠ ലഭിക്കുന്നു—അവിടെയെല്ലാം ആ ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണർ എളുപ്പത്തിൽ കോപിക്കുന്ന (സ്പർശസൂക്ഷ്മ)വരാകുന്നു.

Verse 25

मनाक्चिंतितमात्रं तु चेल्लभंते न तापसाः । क्रुधा तदैव जीयंते हारिण्या तपसां श्रियः

തപസ്വികൾ മനസ്സിൽ അല്പം ചിന്തിച്ചതുപോലും ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ, കോപം മൂലം തപസ്സിൽ നിന്നുജനിച്ച അവരുടെ ശ്രീ തൽക്ഷണം ക്ഷയിച്ച് ഹരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 26

तथापि तापसा मान्याः स्वश्रेयोवृद्धिकांक्षिभिः । अक्रोधनाः क्रोधना वा का चिंता हि तपस्विनाम्

എങ്കിലും, സ്വന്തം ശ്രേയസ്സിന്റെ വർധന ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ തപസ്വികളെ ആദരിക്കണം. അവർ കോപരഹിതരായാലും കോപപ്രവണരായാലും—തപസ്വികളെ സംബന്ധിച്ച് साधകനു എന്ത് ആശങ്ക?

Verse 27

इति यावन्महेशानो मनस्येव विचिंतयेत् । तावत्तत्क्रोधजो वह्निर्व्यानशे व्योममंडलम्

മഹേശ്വരൻ മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അത്ര സമയത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ, ആ ക്രോധജന്യ അഗ്നി വ്യാപിച്ച് സമസ്ത വ്യോമമണ്ഡലവും നിറഞ്ഞു.

Verse 28

तत्कोधानलधूमोघैर्व्यापितं यन्नभोंगणम् । तद्दधाति नभोद्यापि नीलिमानं महत्तरम्

ആ ക്രോധാഗ്നിയിൽ നിന്നുയർന്ന ധൂമഘനമേഘങ്ങൾ വ്യാപിച്ചിരുന്ന ആകാശമണ്ഡലം, ഇന്നും കൂടുതൽ വിശാലവും കൂടുതൽ ഗാഢവുമായ നീലിമ ധരിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 29

ततो गणाः परिक्षुब्धाः प्रलयार्णव नीरवत् । आः किमेतत्किमेतद्वै भाषमाणाः परस्परम्

അപ്പോൾ ഗണങ്ങൾ പ്രളയകാല സമുദ്രജലത്തെപ്പോലെ അത്യന്തം ക്ഷുബ്ധരായി, പരസ്പരം—“ആഹ്! ഇതെന്ത്, ഇതെന്തുതന്നെ?” എന്നു വിളിച്ചു പറഞ്ഞു।

Verse 30

गर्जंतस्तर्जयंतश्च प्रोद्यता युधपाणयः । प्रमथाः परितस्थुस्ते परितो धाम शांभवम्

ഗർജിച്ചും ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയും, കൈകളിൽ ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങളോടെ, ആ പ്രമഥങ്ങൾ ശംഭുവിന്റെ പുണ്യധാമത്തെ ചുറ്റും വളഞ്ഞുനിന്നു।

Verse 31

को यमः कोथवा कालः को मृत्युः कस्तथांतकः । को वा विधाता के लेखाः कुद्धेष्वस्मासु कः परः

“യമൻ ആരാണ്? കാലൻ ആരാണ്? മരണം ആരാണ്, അന്തകൻ ആരാണ്? വിധാതാവ് ആരാണ്, വിധിലേഖങ്ങൾ എന്ത്? ഞങ്ങൾ കോപിച്ചാൽ ഞങ്ങളേക്കാൾ മീതെ ആരാണ് നിലകൊള്ളുക?”

Verse 32

अग्निं पिबामो जलवच्चूर्णीकुर्मोखिलान्गिरीन् । सप्तापि चार्णवांस्तूर्णं करवाम मरुस्थलीम्

“ഞങ്ങൾ വെള്ളംപോലെ അഗ്നിയെയും കുടിക്കാം; എല്ലാ പർവതങ്ങളെയും പൊടിയാക്കാം; ഏഴ് സമുദ്രങ്ങളെയും വേഗത്തിൽ മരുഭൂമിയാക്കാം।”

Verse 33

पातालं चानयामोर्ध्वमधो दध्मोथवा दिवम् । एकमेव हि वा ग्रासं गगनं करवामहे

ഞങ്ങൾ പാതാളത്തെ മേലോട്ടു വലിച്ചുകൊണ്ടുവരാം, അല്ലെങ്കിൽ സ്വർഗ്ഗത്തെ താഴോട്ടു തള്ളാം; ആകാശത്തെയും ഒരൊറ്റ ഗ്രാസമാക്കി വിഴുങ്ങാം.

Verse 34

ब्रह्मांडभांडमथवा स्फोटयामः क्षणेन हि । आस्फालयामो वान्योन्यं कालं मृत्युं च तालवत्

ഒരു ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ബ്രഹ്മാണ്ഡമെന്ന പാത്രം പൊട്ടിച്ചെറിയാം; കാലത്തെയും മരണത്തെയും താളിലവീശുപോലെ അടിച്ചു തള്ളിക്കളയാം.

Verse 35

ग्रसामो वाथ भुवनं मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । यत्र मुक्ता भवंत्येव मृतमात्रेण जंतवः

ഞങ്ങൾ ലോകങ്ങളെല്ലാം വിഴുങ്ങാനും കഴിയും; എങ്കിലും വാരാണസീ നഗരിയെ വിട്ടുകൊടുക്കും, കാരണം അവിടെ ജീവികൾ മരണമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 36

कुतोऽयं धूमसंभारो ज्वालावल्यः कुतस्त्वमूः । को वा मृत्युंजयं रुद्रं नो विद्यान्मदमोहितः

ഈ പുകക്കൂട്ടം എവിടെ നിന്നാണ്, ഈ ജ്വാലാമാലകൾ എവിടെ നിന്നാണ്? അഹങ്കാരമോഹത്തിൽ മത്തനായ ആരാണ് രുദ്രനെ—മൃത്യുഞ്ജയനെ—അറിയാതെ പോകുക?

Verse 37

इति पारिषदाः शंभोर्महाभय भयप्रदाः जल्पंतः कल्पयामासुः प्राकारं गगनस्पृशम्

ഇങ്ങനെ ശംഭുവിന്റെ പരിഷദന്മാർ—മഹാഭയത്തെയും ഭയപ്പെടുത്തുന്നവർ—പരസ്പരം സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശസ്പർശിയായ പ്രാകാരം ഒരുക്കിത്തുടങ്ങി.

Verse 38

शकलीकृत्य बहुशः शिलावत्प्रलयानलम् । नंदी च नंदिषेणश्च सोमनंदी महोदरः

അവർ പ്രളയാഗ്നിയെയും കല്ലുപോലെ കരുതി വീണ്ടും വീണ്ടും തകർത്തു ചിതറിച്ചു. അവിടെ നന്ദി, നന്ദിഷേണൻ, സോമനന്ദി, മഹോദരൻ—ശിവഗണങ്ങളുടെ മഹാബലനായ നേതാക്കൾ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 39

महाहनुर्महाग्रीवो महाकालो जितांतकः । मृत्युप्रकंपनो भीमो घंटाकर्णो महाबलः

മഹാഹനു, മഹാഗ്രീവ, മഹാകാലൻ, ജിതാന്തകൻ; മൃത്യുപ്രകമ്പനൻ, ഭീമൻ, ഘണ്ടാകർണൻ, മഹാബലൻ—ഇങ്ങനെ ഭയങ്കര ഗണങ്ങൾ ശിവന്റെ ഭീഷണ കാവൽക്കാരായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 40

क्षोभणो द्रावणो जृंभी पचास्यः पंचलोचनः । द्विशिरास्त्रिशिराः सोमः पंचहस्तो दशाननः

അവിടെ ക്ഷോഭണൻ, ദ്രാവണൻ, ജൃംഭീ; പചാസ്യൻ, പഞ്ചലോചനൻ; ദ്വിശിരസ്, ത്രിശിരസ്; സോമൻ; പഞ്ചഹസ്തൻ, ദശാനനൻ—ഇങ്ങനെ വിചിത്രരൂപമുള്ള ഗണങ്ങൾ സർവലോകങ്ങളെയും വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നവരായിരുന്നു.

Verse 41

चंडो भृंगिरिटिस्तुंडी प्रचंडस्तांडवप्रियः । पिचिंडिलः स्थूलशिराः स्थूलकेशो गभस्तिमान्

ചണ്ഡൻ, ഭൃംഗിരിടി, തുണ്ഡീ, പ്രചണ്ഡൻ—താണ്ഡവപ്രിയൻ; കൂടാതെ പിചിംഡിലൻ, സ്ഥൂലശിരസ്, സ്ഥൂലകേശൻ, ഗഭസ്തിമാൻ—ഇവർ ഉഗ്രതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന ശിവഗണങ്ങളായിരുന്നു.

Verse 42

क्षेमकः क्षेमधन्वा च वीरभद्रो रणप्रियः । चंडपाणिः शूलपाणिः पाशपाणिः करोदरः

ക്ഷേമകൻ, ക്ഷേമധന്വാ; യുദ്ധപ്രിയനായ വീരഭദ്രൻ; ചണ്ഡപാണി, ശൂലപാണി, പാശപാണി, കരോദരൻ—ഇവർ ആയുധധാരികളായ ഗണങ്ങൾ, ശിവാജ്ഞയുടെ സേവകർ.

Verse 43

दीर्घग्रीवोथ पिंगाक्षः पिंगलः पिंगमूर्धजः । बहुनेत्रो लंबकर्णः खर्वः पर्वतविग्रहः

അപ്പോൾ ദീർഘഗ്രീവൻ, പിംഗാക്ഷൻ, പിംഗലൻ, പിംഗമൂർധജൻ; കൂടാതെ ബഹുനേത്രൻ, ലംബകർണൻ, ഖർവൻ, പർവതവിഗ്രഹൻ—വിചിത്രലക്ഷണങ്ങളുള്ള മഹാകായ ശിവഗണങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 44

गोकर्णो गजकर्णश्च कोकिलाख्यो गजाननः । अहं वै नैगमेयश्च विकटास्योट्टहासकः

ഗോകർണനും ഗജകർണനും, കോകിലാഖ്യനും ഗജാനനനും; പിന്നെ ഞാൻ തന്നേ—നൈഗമേയൻ—കൂടെ വികടാസ്യനും ഒട്ടഹാസകനും—ഇങ്ങനെ ഗണങ്ങളുടെ നാമങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 45

सीरपाणिः शिवारावो वैणिको वेणुवादनः । दुराधर्षो दुःसहश्च गर्जनो रिपुतर्जनः

സീരപാണി, ശിവാരാവം, വൈണികൻ, വേണുവാദനൻ; ദുരാധർഷൻ, ദുഃസഹൻ; ഗർജനൻ, റിപ്പുതർജനൻ—ബലത്താലും നാദത്താലും അജേയരായ ശിവഗണങ്ങൾ ഇവർ.

Verse 46

इत्यादयो गणेशानाः शतकोटि दुरासदाः । काश्यां निवारयामासुरपि प्राभंजनीं गतिम्

ഇങ്ങനെ മറ്റും അനേകം ഗണനായകർ—ശതകോടികൾ, സമീപിക്കാനാകാത്തവർ—കാശിയിൽ പ്രചണ്ഡ കൊടുങ്കാറ്റുപോലെയുള്ള ഗതിയെയും തടഞ്ഞു, അതിന്റെ വേഗം നിശ്ചലമാക്കി.

Verse 47

क्षुब्धेषु तेषु वीरेषु चकंपे भुवनत्रयम् । दुर्वाससश्च कोपाग्नि ज्वालाभिर्व्याकुलीकृतम्

ആ വീരന്മാർ ക്ഷുബ്ധരായപ്പോൾ ത്രിഭുവനവും കുലുങ്ങി; ദുർവാസസിന്റെ കോപാഗ്നി ജ്വാലകളാൽ എല്ലാം വ്യാകുലമാക്കി.

Verse 48

तदा विविशतुः काश्यां सूर्याचंद्रमसावपि । न गणैरकृतानुज्ञौ तत्तेजः शमितप्रभौ

അപ്പോൾ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും കാശിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; എന്നാൽ ശിവഗണങ്ങളുടെ അനുവാദം ലഭിക്കാതിരുന്നതിനാൽ അവരുടെ തേജസ് മങ്ങിയതും പ്രഭ ശമിച്ചതുമായിരുന്നു।

Verse 49

निवार्य प्रमथानीकमतिक्षुब्धमुमाधवः । मदंश एव हि मुनीरानसूये य एष वै

അതിയായി ക്ഷുബ്ധമായ പ്രമഥസൈന്യത്തെ തടഞ്ഞ് ഉമാധവൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ അനസൂയ മുനേ, ഈ ഋഷി എന്റെ തന്നെ ശക്തിയുടെ അംശമാണ്.”

Verse 50

अथो दुर्वाससे लिंगादाविरासीत्कृपानिधिः । महातेजोमयः शंभुर्मुनिशापात्पुरीमवन्

പിന്നീട് ദുര്വാസസിനായി കരുണാനിധിയായ പ്രഭു ലിംഗത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യക്ഷനായി. മഹാതേജോമയനായ ശംഭു മുനിശാപത്തിൽ നിന്ന് നഗരിയെ കാത്തു।

Verse 51

माभूच्छापो मुनेः काश्यां निर्वाणप्रतिबंधकः । इत्यनुक्रोशतो देवस्तस्य प्रत्यक्षतां गतः

“കാശിയിൽ മുനിയുടെ ശാപം നിർവാണത്തിന് തടസ്സമാകരുത്” എന്ന കരുണയാൽ ദേവൻ അവന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനായി।

Verse 52

उवाच च प्रसन्नोस्मि महाक्रोधन तापस । वरयस्व वरः कस्ते मया देयो विशंकितः

പ്രഭു പറഞ്ഞു— “ഹേ മഹാക്രോധിയായ തപസ്വീ, ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്. വരം ചോദിക്കൂ—നിനക്ക് ഏതു വരം നൽകണം? മടിക്കരുത്।”

Verse 53

ततो विलज्जितोगस्त्य शापोद्यतकरो मुनिः । अपराद्धं बहु मया क्रोधांधेनेति दुर्धिया

അപ്പോൾ ശാപം ചൊല്ലാൻ കൈ ഉയർത്തിയ മുനി, ഹേ അഗസ്ത്യ, ലജ്ജിച്ചു പറഞ്ഞു—“ക്രോധാന്ധനായി ദുർബുദ്ധിയാൽ ഞാൻ മഹാ അപരാധം ചെയ്തു।”

Verse 54

उवाच चेति बहुशो धिङ्मां क्रोधवशंगतम् । त्रैलोक्याभयदां काशीं शप्तुमुद्यतचेतसम्

അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു—“ധിക് എനിക്ക്, ക്രോധവശനായിപ്പോയി; ത്രിലോകങ്ങൾക്ക് അഭയം നല്കുന്ന കാശിയെ ശപിക്കാനേയും എന്റെ മനസ്സ് ഉയർന്നു!”

Verse 55

दुःखार्णव निमग्नानां यातायातेति खेदिनाम् । कर्मपाशितकंठानां काश्येका मुक्तिसाधनम्

ദുഃഖസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയവർക്കും, വരവ്-പോക്ക് ചക്രത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചവർക്കും, കർമപാശം കണ്ഠം മുറുക്കിയവർക്കും—കാശി മാത്രമേ മോക്ഷസാധനമായുള്ളൂ.

Verse 56

सर्वेषां जंतुजातानां जनन्येकैक्काशिका । महामृतस्तन्यदात्री नेत्री च परमं पदम्

സകല ജീവജാതികൾക്കും കാശിക മാത്രമേ ഏകജനനിയുള്ളൂ; അവൾ മഹാമൃത (അമൃത) സ്തന്യം നല്കുകയും പരമപദത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന നേത്രീയുമാണ്.

Verse 57

जनन्या सह नो काशी लभेदुपमितिं क्वचित् । धारयेज्जननी गर्भे काशी गर्भाद्विमोचयेत्

സ്വജനനിയോടുപോലും കാശിക്ക് ഉപമ എവിടെയും ലഭ്യമല്ല. ജനനി ഗർഭത്തിൽ ധരിക്കുന്നു; എന്നാൽ കാശി ജീവനെ ഗർഭം—പുനർജന്മം—നിന്ന് വിമോചിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 58

एवंभूतां तु यः काशीमन्योपि हि शपिष्यति । तस्यैव शापो भविता न तु काश्याः कथंचन

ഇത്ര പവിത്രമായ കാശിയെ ആരെങ്കിലും ശപിച്ചാലും, ആ ശാപം ശപിച്ചവനിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങിവരും; കാശിക്ക് ഒരുവിധത്തിലും ഹാനിയുണ്ടാകില്ല.

Verse 59

इति दुर्वाससो वाक्यं श्रुत्वा देवस्त्रिलोचनः । अतीव तुषितो जातः काशीस्तवन लब्धमुत्

ദുർവാസസിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ത്രിനേത്രനായ ദേവൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; കാശീസ്തവനമായ സ്തോത്രം അവന് ലഭിച്ചു.

Verse 60

यः काशीं स्तौति मेधावी यः काशीं हृदि धारयेत् । तेन तप्तं तपस्तीव्रं तेनेष्टं क्रतुकोटिभिः

ബുദ്ധിമാൻ കാശിയെ സ്തുതിക്കുകയും കാശിയെ ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, അവൻ ചെയ്തതുതന്നെ തീവ്രതപസ്സായും കോടിക്കണക്കിന് യാഗങ്ങൾ ചെയ്തതായും ഫലിക്കുന്നു.

Verse 61

जिह्वाग्रे वर्तते यस्य काशीत्यक्षरयुग्मकम् । न तस्य गर्भवासः स्यात्क्वचिदेव सुमेधसः

ആരുടെ നാവിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ‘കാശീ’ എന്ന ദ്വ്യക്ഷരി സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്നുവോ, ആ സുമേധാവിക്ക് ഇനി ഒരിക്കലും ഗർഭവാസം ഉണ്ടാകുകയില്ല.

Verse 62

यो मंत्रं जपति प्रातः काशी वर्णद्वयात्मकम् । स तु लोकद्वयं जित्वा लोकातीतं व्रजेत्पदम्

പ്രഭാതത്തിൽ ‘കാശീ’ എന്ന ദ്വിവർണ്ണാത്മക മന്ത്രം ജപിക്കുന്നവൻ, ഇരുലോകങ്ങളും ജയിച്ച് ലോകാതീതമായ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 63

आनुसूयेय ते ज्ञानं काशीस्तवन पुण्यतः । यथेदानीं समुत्पन्नं तथा न तपसः पुरा

ഹേ അനസൂയാപുത്രാ! കാശീസ്തവനത്തിന്റെ പുണ്യപ്രഭാവത്താൽ നിനക്കുള്ളിൽ ഇപ്പോൾ ഉദിച്ച ജ്ഞാനം, മുമ്പ് വെറും തപസ്സുകൊണ്ട് ഒരിക്കലും ഉദിച്ചിരുന്നില്ല।

Verse 64

मुने न मे प्रियस्तद्वद्दीक्षितो मम पूजकः । यादृक्प्रियतरः सत्यं काशीस्तवन लालसः

ഹേ മുനേ! എന്റെ ദീക്ഷിതഭക്തനും എന്റെ പൂജകനും അത്ര പ്രിയനല്ല; സത്യമായി കാശീസ്തവനം ചെയ്യാൻ ആകാംക്ഷയുള്ളവനാണ് എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയൻ।

Verse 65

तादृक्तुष्टिर्न मे दानैस्तादृक्तुष्टिर्न मे मखैः । न तुष्टिस्तपसा तादृग्यादृशी काशिसंस्तवैः

ദാനങ്ങളാൽ എനിക്ക് അത്തരം തൃപ്തിയില്ല, യാഗങ്ങളാലും ഇല്ല; തപസ്സാലും അത്തരം സന്തോഷമില്ല—കാശീസ്തുതികളാൽ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 66

आनंदकाननं येन स्तुतमेतत्सुचेतसा । तेनाहं संस्तुतः सम्यक्सर्वैः सूक्तैः श्रुतीरितैः

ശുദ്ധചിത്തത്തോടെ ആരാണ് ഈ ആനന്ദകാനനത്തെ സ്തുതിച്ചതോ, അവനാൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ ശ്രുതികളിൽ പ്രസ്താവിച്ച എല്ലാ സൂക്തങ്ങളാലും യഥാർത്ഥമായി സ്തുതിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ ആയത്।

Verse 67

तव कामाः समृद्धाः स्युरानुसूयेय तापस । ज्ञानं ते परमं भावि महामोहविनाशनम्

ഹേ അനസൂയാപുത്ര താപസാ! നിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ എല്ലാം സമൃദ്ധമായി നിറവേറട്ടെ; നിനക്കുള്ളിൽ പരമജ്ഞാനം ഉദിക്കട്ടെ—അത് മഹാമോഹത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്।

Verse 68

अपरं च वरं ब्रूहि किं दातव्यं तवानघ । त्वादृशा एव मुनयः श्लाघनीया यतः सताम्

കൂടാതെ മറ്റൊരു വരവും പറയുക—ഹേ നിർപാപനേ! നിനക്കു എന്ത് ദാനം ചെയ്യണം? നിനക്കുപോലെയുള്ള മുനിമാരേ സജ്ജന്മാരിൽ പ്രശംസനീയർ.

Verse 69

यस्यास्त्वेव हि सामर्थ्यं तपसः क्रुद्ध्यतीहसः । कुपितोप्यसमर्थस्तु किं कर्ता क्षीणवृत्तिवत्

യാരുടെ തപസ്സിന് യഥാർത്ഥ സാമർത്ഥ്യമുണ്ടോ, അവന്റെ കോപവും ഫലപ്രദമാകും. എന്നാൽ കോപിച്ചിട്ടും അസമർത്ഥനായവൻ, ക്ഷീണിച്ച ഉപജീവനംപോലെ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?

Verse 70

इति श्रुत्वा परिष्टुत्य दुर्वासाः कृत्तिवाससम् । वरं च प्रार्थयामास परिहृष्ट तनूरुहः

ഇതു കേട്ട് ദുർവാസാവ് കൃത്തിവാസൻ (ശിവൻ)നെ എല്ലാതരത്തിലും സ്തുതിച്ചു; ആനന്ദത്തിൽ രോമാഞ്ചിതനായി വരം അപേക്ഷിച്ചു.

Verse 71

दुर्वासा उवाच । देवदेव जगन्नाथ करुणाकर शंकर । महापराधविध्वंसिन्नंधकारे स्मरांतक

ദുർവാസാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവാ, ജഗന്നാഥാ, കരുണാകര ശങ്കരാ! മഹാപരാധനാശകാ, അന്ധകാരസംഹാരകാ, സ്മരാന്തകാ!

Verse 72

मृत्युंजयोग्रभूतेश मृडानीश त्रिलोचन । यदि प्रसन्नो मे नाथ यदि देयो वरो मम

ഹേ മൃത്യുഞ്ജയാ, ഹേ ഉഗ്ര ഭൂതേശാ, ഹേ മൃഡാനീശ ത്രിലോചനാ! ഹേ നാഥാ, എനിക്കു മേൽ പ്രസന്നനാണെങ്കിൽ, എനിക്കു വരം നൽകുവാനാണെങ്കിൽ…

Verse 73

तदिदं कामदं नाम लिगमस्त्विह धूर्जटे । इदं च पल्वलं मेत्र कामकुंडाख्यमस्तु वै

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ധൂർജടേ, ഇവിടെ ഈ ലിംഗത്തിന് ‘കാമദ’ (ഇഷ്ടഫലദായകൻ) എന്ന നാമം ഉണ്ടാകട്ടെ; കൂടാതെ, ഹേ സഖേ, ഈ കുളം നിശ്ചയമായും ‘കാമകുണ്ഡം’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടട്ടെ।

Verse 74

देवदेव उवाच । एवमस्तु महातेजो मुने परमकोपन । यत्त्वया स्थापितं लिंगं दुर्वासेश्वरसंज्ञितम्

ദേവദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“എവമസ്തു, ഹേ മഹാതേജസ്വി മുനേ, ഹേ പരമകോപനേ. നീ സ്ഥാപിച്ച ഈ ലിംഗം ‘ദുർവാസേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടട്ടെ।”

Verse 75

तदेव कामकृन्नृणां कामेश्वरमिहास्त्विति । यः प्रदोषे त्रयोदश्यां शनिवासरसंयुजि

അതേ ലിംഗം ഇവിടെ മനുഷ്യരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന ‘കാമേശ്വരൻ’ ആയി ഇരിക്കട്ടെ. ആരെങ്കിലും പ്രദോഷകാലത്ത്, ത്രയോദശി തിഥി ശനിയാഴ്ചയോടു ചേർന്നപ്പോൾ…

Verse 76

संस्नास्यति नरो धीमान्कामकुंडे त्वदास्पदे । त्वत्स्थापितं च कामेशं लिंगं द्रक्ष्यति मानवः

ഏത് ബുദ്ധിമാൻ മനുഷ്യൻ നിന്റെ പുണ്യാശ്രയമായ ‘കാമകുണ്ഡ’ത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, നീ സ്ഥാപിച്ച ‘കാമേശ’ ലിംഗം ദർശിക്കുന്നുവോ…

Verse 77

स वै कामकृताद्दोषाद्यामीं नाप्स्यति यातनाम् । बहवोपि हि पाप्मानो बहुभिर्जन्मभिः कृताः

അവൻ കാമജന്യ ദോഷം മൂലം യമയാതന അനുഭവിക്കുകയില്ല. അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ ചെയ്ത അനവധി പാപങ്ങളും…

Verse 78

कामतीर्थांबु संस्नानाद्यास्यंति विलयं क्षणात् । कामाः समृद्धिमाप्स्यंति कामेश्वर निषेवणात्

കാമതീർത്ഥജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ക്ലേശങ്ങൾ ലയിക്കുന്നു. കൂടാതെ കാമേശ്വരനെ ഭക്തിപൂർവ്വം സേവിച്ചു ആരാധിച്ചാൽ അഭീഷ്ട ലക്ഷ്യങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും പൂർണ്ണ സമൃദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 79

इति दत्त्वा वराञ्शंभुस्तल्लिंगे लयमाययौ । स्कंद उवाच । तल्लिंगाराधनात्कामाः प्राप्ता दुर्वाससा भृशम्

ഇങ്ങനെ വരങ്ങൾ നൽകി ശംഭു ആ ലിംഗത്തിൽ തന്നേ ലയിച്ചു. സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ആ ലിംഗത്തെ ആരാധിച്ചതിനാൽ ദുർവാസസ് തന്റെ അഭീഷ്ടഫലങ്ങൾ മഹത്തായി പ്രാപിച്ചു.

Verse 80

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां कामेश्वरः सदा । पूजनीयः प्रयत्नेन महाकामाभिलाषुकैः

അതുകൊണ്ട് കാശിയിൽ ഉള്ള കാമേശ്വരനെ എപ്പോഴും സർവ്വപ്രയത്നത്തോടെ പൂജിക്കണം—മഹത്തായ ഫലസിദ്ധികൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ പ്രത്യേക പരിശ്രമത്തോടെ ആരാധിക്കണം.

Verse 81

कामकुंडकृतस्नानैर्महापातकशांतये । इदं कामेश्वराख्यानं यः पठिष्यति पुण्यवान् । यः श्रोष्यति च मेधावी तौ निष्पापौ भविष्यतः

കാമകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ മഹാപാതകങ്ങൾ ശമിക്കുന്നു. ഈ കാമേശ്വരാഖ്യാനം പുണ്യവാൻ പാരായണം ചെയ്താലും, മേധാവി ശ്രവിച്ചാലും—ആ ഇരുവരും പാപരഹിതരാകും.

Verse 85

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे दुर्वाससो वरप्रदानं नाम पंचाशीतितमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതിസാഹസ്രീ സംഹിതയുടെ ചതുര്ഥ ഭാഗമായ കാശീഖണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ ‘ദുർവാസസിന് വരപ്രദാനം’ എന്ന പേരിലുള്ള എൺപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.