वसन्तस्वरूपवर्णनम् — Description of the Form/Nature of Vasant(a)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ പറയുന്നു—പ്രജാപതി ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട ശേഷം നാരദൻ നൽകിയ മറുപടി. നാരദൻ ബ്രഹ്മാവിനെ ധന്യനായ ശിവഭക്തനും പരമസത്യത്തിന്റെ പ്രകാശകനുമെന്നു സ്തുതിച്ച്, ശിവബന്ധമായ കൂടുതൽ ഒരു ‘പവിത്ര’മായ, പാപനാശകവും മംഗളപ്രദവുമായ കഥ കേൾപ്പിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു. കാമനും അനുചരന്മാരും ദർശനം നൽകി പോയ ശേഷം, സന്ധ്യാസമയത്ത് ഏതു തപസ്സോ പ്രവർത്തിയോ നടന്നു, അതിന്റെ ഫലം എന്തായിരുന്നു എന്നു അദ്ദേഹം വ്യക്തമായി ചോദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് നാരദനെ ശുഭമായ ശിവലീല ശ്രവിക്കാൻ ക്ഷണിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തിയോഗ്യത അംഗീകരിക്കുന്നു. ശിവമായയുടെ മറയും ശംഭുവിന്റെ വചനങ്ങളുടെ പ്രഭാവവും മൂലം താൻ മുമ്പ് മോഹത്തിലായി ദീർഘമായ അന്തർമനനത്തിൽ ആയിരുന്നുവെന്നും, ആ മറവിൽ ശിവാ (സതി/ശക്തി)യോടു ഈർഷ്യ ഉദിച്ചതെന്നും സമ്മതിച്ച്, പിന്നീടുണ്ടായ സംഭവങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. ശീർഷകസൂചനപ്രകാരം, വരാനിരിക്കുന്ന വിശദീകരണം വസന്തത്തിന്റെ സ്വരൂപപ്രകടനത്തിലൂടെ ശിവന്റെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ലീലയായി ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो हि प्रजापतेः । प्रसन्नमानसो भूत्वा तं प्रोवाच स नारदः
സൂതൻ പറഞ്ഞു—പ്രജാപതി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആ വചനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ കേട്ട്, മനസ്സ് പ്രസന്നമായ നാരദൻ അദ്ദേഹത്തോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 2
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि परतत्त्वप्रदर्शकः
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഹേ വിധേ, മഹാഭാഗ്യവാനേ മഹാമതേ, വിഷ്ണുവിന്റെ ശിഷ്യനേ! നീ ധന്യൻ; നീ ശിവഭക്തനും പരതത്ത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്നവനും ആകുന്നു.
Verse 3
श्राविता सुकथा दिव्या शिवभक्तिविवर्द्धिनी । अरुंधत्यास्तथा तस्याः स्वरूपायाः परे भवे
ശിവഭക്തി വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ ദിവ്യ സുകഥ അവൾക്ക് ശ്രവിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; പിന്നീടുള്ള ജന്മത്തിൽ അതേ സ്വരൂപയുടെ പുനർപ്രകടനമായ അരുന്ധതിയും അതു ശ്രവിച്ചു.
Verse 4
इदानीं ब्रूहि धर्मज्ञ पवित्रं चरितं परम् । शिवस्य परपापघ्नं मंगलप्रदमुत्तमम्
ഇപ്പോൾ ഹേ ധർമ്മജ്ഞാ, ശ്രീശിവന്റെ അതിപവിത്രവും ഉത്തമവുമായ ചരിതം പറയുക—അത് മഹാപാപങ്ങളെയും നശിപ്പിച്ച് പരമമംഗളം പ്രസാദിക്കുന്നു।
Verse 5
गृहीतदारे कामे च दृष्टे तेषु गतेषु च । संध्यायां किं तपस्तप्तुं गतायामभवत्ततः
കാമൻ ഭാര്യയെ കൂട്ടി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതും പിന്നെ അവർ പോയതും കണ്ടപ്പോൾ, സന്ധ്യാസമയത്ത് തപസ്സു ചെയ്യാൻ ഇനി എന്ത് അവസരം ശേഷിച്ചു? ആ പുണ്യവേള കഴിഞ്ഞാൽ പിന്നെ എന്ത് സാധിക്കും?
Verse 6
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ऋषेर्वै भावितात्मनः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ആ ഭാവിതാത്മാവായ ഋഷിയുടെ വാക്കുകൾ ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് കൂടുതൽ പ്രസന്നനായി മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद विप्रेन्द्र तदैव चरितं शुभम् । शिवलीलान्वितं भक्त्या धन्यस्त्वं शिवसेवकः
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ നാരദാ, വിപ്രേന്ദ്രാ! അതേ ശുഭചരിതം കേൾക്കുക; അത് ശിവലീലകളാൽ സമന്വിതവും ഭക്തിയാൽ നിറഞ്ഞതുമാണ്. നീ ധന്യൻ, നീ ശിവസേവകൻ।
Verse 8
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीचरित्रे द्वितीये सतीखंडे वसंतस्वरूपवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ദ്വിതീയ ഗ്രന്ഥമായ രുദ്രസംഹിതയിൽ, സതീചരിത്രത്തിന്റെ ദ്വിതീയ സതീഖണ്ഡത്തിൽ ‘വസന്തസ്വരൂപവർണ്ണനം’ എന്ന അഷ്ടമ അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Verse 9
चिंतयित्वा चिरं चित्ते शिवमायाविमोहितः । शिवे चेर्ष्यामकार्षं हि तच्छ्ृवृणुष्व वदामि ते
മനസ്സിൽ ദീർഘകാലം ചിന്തിച്ച്, ശിവമായയിൽ വിമോഹിതനായി, ഞാൻ സത്യമായി ശിവനോടു അസൂയപ്പെട്ടു. അത് കേൾക്കുക; ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു.
Verse 10
अथाहमगमं तत्र यत्र दक्षादयः स्थिताः । सरतिं मदनं दृष्ट्वा समदोह हि किञ्चन
പിന്നെ ഞാൻ ദക്ഷൻ മുതലായവർ കൂടിയിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് ചെന്നു. രതിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന മദനനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഞാൻ അല്പം ഉള്ളിൽ ഉണർന്നു കുലുങ്ങി.
Verse 11
दक्षमाभाष्य सुप्रीत्या परान्पुत्रांश्च नारद । अवोचं वचनं सोहं शिवमायाविमोहितः
ഹേ നാരദാ, ദക്ഷനെ അത്യന്തം സ്നേഹത്തോടെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് അവന്റെ മറ്റു പുത്രന്മാരോടും, ഞാൻ—ശിവമായയിൽ വിമോഹിതനായി—ആ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 12
ब्रह्मोवाच । हे दक्ष हे मरीच्याद्यास्सुताः शृणुत मद्वचः । श्रुत्वोपायं विधेयं हि मम कष्टापनुत्तये
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ദക്ഷാ, ഹേ മരീചി മുതലായ ഋഷികളുടെ പുത്രന്മാരേ, എന്റെ വചനങ്ങൾ കേൾക്കുക. കേട്ട ശേഷം, എന്റെ ദുഃഖനിവാരണത്തിനായി ഉപായം നിർബന്ധമായി ചെയ്യുക.
Verse 13
कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत् । मां च युष्मान्महायोगी धिक्कारं कृतवान्बहु
എന്നിൽ ഭർത്താവിനുള്ള ആഗ്രഹത്തിന്റെ ചെറുതായൊരു അടയാളം മാത്രം കണ്ടപ്പോൾ ശംഭു എന്നെ ശാസിച്ചു; ആ മഹായോഗി വീണ്ടും വീണ്ടും എന്നെയും നിങ്ങളെയെല്ലാവരെയും കൂടി നിന്ദിച്ചു.
Verse 14
तेन दुःखाभितप्तोहं लभेहं शर्म न क्वचित् । यथा गृह्णातु कांतां स स यत्नः कार्य एव हि
ആ ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച ഞാൻ എവിടെയും ശാന്തി കണ്ടെത്തുന്നില്ല. അതിനാൽ അദ്ദേഹം എന്നെ പ്രിയയായി സ്വീകരിക്കേണ്ടതിന്— ആ ദൃഢപ്രയത്നം ഞാൻ നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം।
Verse 15
यथा गृह्णातु कांतां स सुखी स्यां दुःखवर्जितः । दुर्लभस्य तु कामो मे परं मन्ये विचारतः
ആ പ്രിയൻ എന്നെ വധുവായി സ്വീകരിച്ചാൽ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ ദുഃഖരഹിതയാകും. എന്നാൽ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ— അത്യന്തം ദുർലഭനായ അവനെ നേടാനുള്ള എന്റെ ആഗ്രഹം അതിവിശാലമെന്നു തോന്നുന്നു।
Verse 16
कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शंभुरगर्हयत् । मुनीनां पुरतः कस्मात्स कांतां संग्रहीष्यति
എന്നിൽ പ്രിയനോടുള്ള ആഗ്രഹത്തിന്റെ ചെറിയ അടയാളം കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ ശംഭു എന്നെ ശാസിച്ചു. അപ്പോൾ മുനിമാരുടെ സന്നിധിയിൽ അദ്ദേഹം എങ്ങനെ ഒരു സഹധർമ്മിണിയെ സ്വീകരിക്കും?
Verse 17
का वा नारी त्रिलोकेस्मिन् या भवेत्तन्मनाः स्थिता । योगमार्गमवज्ञाप्य तस्य मोहं करिष्यति
ത്രിലോകങ്ങളിൽ ഏത് സ്ത്രീയാണ് മനസ്സിനെ അവനിൽ തന്നെ സ്ഥിരമായി നിർത്താൻ കഴിയുക? യോഗമാർഗം അവഗണിച്ചാൽ അവൾ അവനിൽ മോഹം മാത്രമേ സൃഷ്ടിക്കൂ।
Verse 18
मन्मथोपि समर्थो नो भविष्यत्यस्य मोहने । नितांतयोगी रामाणां नामापि सहते न सः
മന്മഥൻ (കാമദേവൻ) പോലും അവനെ മോഹിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാകില്ല. അവൻ പരമയോഗി; പ്രലോഭനവിഷയമായി സ്ത്രീകളുടെ പേരുപോലും സഹിക്കില്ല.
Verse 19
अगृहीतेषुणा चैव हरेण कथमादिना । मध्यमा च भवेत्सृष्टिस्तद्वाचा नान्यवारिता
ആദിപുരുഷനായ ഹരി (വിഷ്ണു) ഇതുവരെ അമ്പ് പോലും കൈക്കൊണ്ടിട്ടില്ലെങ്കിൽ, സൃഷ്ടിയുടെ മദ്ധ്യഘട്ടം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? ഈ വചനത്താൽ മറ്റു വിരുദ്ധ ധാരണകൾ എല്ലാം നിരസിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 20
भुवि केचिद्भविष्यंति मायाबद्धा महासुराः । बद्धा केचिद्धरेर्नूनं केचिच्छंभोरुपायतः
ഭൂമിയിൽ ചില മഹാസുരന്മാർ മായയിൽ ബന്ധിതരായി ഉദ്ഭവിക്കും. ചിലർ നിശ്ചയമായി ഹരി (വിഷ്ണു) യാൽ ബന്ധിക്കപ്പെടും; ചിലർ ശംഭു (ശിവ) യുടെ ഉപായങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടും.
Verse 21
संसारविमुखे शंभौ तथैकांतविरागिणि । अस्मादृते न कर्मान्यत् करिष्यति न संशयः
സംസാരത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖനായ ശംഭുവിലും, ഏകാന്തവൈരാഗ്യത്തിൽ സ്ഥിരനായവനിലും—എന്നെ വിട്ട് അവൻ മറ്റൊരു കർമ്മവും ചെയ്യുകയില്ല; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 22
इत्युक्त्वा तनयांश्चाहं दक्षादीन् सुनिरीक्ष्य च । सरतिं मदनं तत्र सानंदमगदं ततः
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ഞാൻ എന്റെ പുത്രന്മാരായ ദക്ഷാദികളെ സൂക്ഷ്മമായി നോക്കി. പിന്നെ അവിടെയേ ആനന്ദത്തോടെ സാരഥിയായ മദനൻ (കാമൻ)നെ നീക്കി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 23
ब्रह्मोवाच । मत्पुत्र वर काम त्वं सर्वथा सुखदायकः । मद्वचश्शृणु सुप्रीत्या स्वपत्न्या पितृवत्सल
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു— ഹേ ശ്രേഷ്ഠപുത്ര കാമാ, നീ സർവ്വവിധത്തിലും സുഖദായകനാണ്. സന്തോഷത്തോടെ എന്റെ വചനം കേൾക്കുക, ഹേ സ്വപത്നിയോടു പിതൃസ്നേഹമുള്ളവനേ.
Verse 24
अनया सहचारिण्या राजसे त्वं मनोभव । एषा च भवता पत्या युक्ता संशोभते भृशम्
ഹേ മനോഭവാ, ഈ സഹചാരിണിയോടൊപ്പം നീ രാജസിക വൈഭവത്തോടെ ദീപ്തനാകും. അവളും നിന്നെ ഭർത്താവായി ലഭിച്ച് അത്യന്തം ശോഭിക്കും.
Verse 25
यथा स्त्रिया हृषीकेशो हरिणा सा यथा रमा । क्षणदा विधुना युक्ता तया युक्तो यथा विधुः
ഹൃഷീകേശൻ (വിഷ്ണു) എപ്പോഴും ശ്രീ (ലക്ഷ്മി)യോടൊപ്പം ഏകീഭവിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ശ്രീയും ഹരിയോടൊപ്പം നിത്യമായി സംയുക്തയാണ്; അതുപോലെ രാത്രി ചന്ദ്രനോടും ചന്ദ്രൻ രാത്രിയോടും ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ—ദിവ്യ ദമ്പതികൾ അവിഭാജ്യരായി, പരസ്പര സാന്നിധ്യത്തിൽ നിത്യസ്ഥിതരാണ്।
Verse 26
तथैव युवयोश्शोभा दांपत्यं च पुरस्कृतम् । अतस्त्वं जगतः केतुर्विश्वकेतुर्भविष्यसि
അതുപോലെ നിങ്ങളിരുവരുടെയും ദീപ്തിയും ദാമ്പത്യത്തിന്റെ മഹിമയും എല്ലാറ്റിലും മുൻപന്തിയിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടും. അതിനാൽ നീ ലോകത്തിന്റെ കേതു, തീർച്ചയായും വിശ്വകേതു ആകും—സകല ജീവികൾക്കും മംഗളപഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്നവൻ।
Verse 27
जगद्धिताय वत्स त्वं मोहयस्व पिनाकिनम् । यथाशु सुमनश्शंभुः कुर्य्याद्दारप्रतिग्रहम्
ലോകഹിതത്തിനായി, വത്സേ, നീ പിനാകിനൻ (ശിവൻ)മേൽ നിന്റെ ദിവ്യ മോഹം ചൊരിയുക; അങ്ങനെ സുമനസ്സനായ ശംഭു വേഗത്തിൽ വിവാഹത്തിൽ ഭാര്യയെ സ്വീകരിക്കട്ടെ।
Verse 28
विजने स्निग्धदेशे तु पर्वतेषु सरस्सु च । यत्रयत्र प्रयातीशस्तत्र तत्रानया सह
നിർജനവും സ്നിഗ്ധവുമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ—പർവതങ്ങളിലും തടാകത്തീരങ്ങളിലും—എവിടെയെവിടെ ഈശ്വരൻ പോകുമോ അവിടെയവിടെ അവളോടുകൂടെ അവനും പോകുമായിരുന്നു।
Verse 29
मोहय त्वं यतात्मानं वनिताविमुखं हरम् । त्वदृते विद्यते नान्यः कश्चिदस्य विमोहकः
നീ തന്നേ സംയതചിത്തനും സ്ത്രീകളോടു വിരക്തനുമായ ഹരനെ (ശിവനെ) മോഹിപ്പിക്ക; നിന്നെ കൂടാതെ അവനെ മയക്കാൻ മറ്റാരുമില്ല।
Verse 30
भूते हरे सानुरागे भवतोपि मनोभव । शापोपशांतिर्भविता तस्मादात्महितं कुरु
ഹേ മനോഭവ (കാമ), ഹരി (വിഷ്ണു) ഭൂതനോട് (ശിവനോട്) അനുരാഗമുള്ളവനായാൽ നിനക്കും ശാപശാന്തി ഉണ്ടാകും; അതിനാൽ നിന്റെ ആത്മഹിതം ചെയ്യുക।
Verse 31
सानुरागो वरारोहां यदीच्छति महेश्वरः । तदा भवोपि योग्यार्यस्त्वां च संतारयिष्यति
ഹേ വരാരോഹേ, മഹേശ്വരൻ നിന്നെ അനുരാഗത്തോടെ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, യോഗ്യനും ആര്യനും ആയ ഭവൻ (ശിവൻ) നിന്നെയും നിശ്ചയം കടത്തിവിടും।
Verse 32
तस्माज्जायाद्वितीयस्त्वं यतस्व हरमोहने । विश्वस्य भव केतुस्त्वं मोहयित्वा महेश्वरम्
അതുകൊണ്ട് നീ രണ്ടാമത്തെ ഭാര്യപോലെ ഹരനെ (ശിവനെ) മോഹിപ്പിക്കാൻ പരിശ്രമിക്ക; മഹേശ്വരനെ മോഹിപ്പിച്ച് ഈ സർവ്വവിശ്വത്തിന്റെ കേതു-ധ്വജമായി നിലകൊൾക।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो मे हि जनकस्य जगत्प्रभोः । उवाच मन्मथस्तथ्यं तदा मां जगतां पतिम्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ജഗത്പ്രഭുവായ ജനകനോടു ഞാൻ ഉച്ചരിച്ച വചനം ഇങ്ങനെ കേട്ടശേഷം, മന്മഥൻ എന്നോടു—ഭൂതഗണങ്ങളുടെ അധിപതിയോടു—സത്യവും യഥോചിതവും ആയ വാക്ക് പറഞ്ഞു।
Verse 34
मन्मथ उवाच । करिष्येहं तव विभो वचनाच्छंभुमोहनम् । किं तु योषिन्महास्त्रं मे तत्कांतां भगवन् सृज
മന്മഥൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിഭോ! നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ ശംഭുവിനെ മോഹിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കും. എന്നാൽ എന്റെ മഹാസ്ത്രം സ്ത്രീയുടെ ആകർഷണശക്തിയാണ്; അതിനാൽ, ഹേ ഭഗവൻ, എനിക്കായി ആ പ്രിയ കന്യയെ സൃഷ്ടിക്കണമേ।
Verse 35
मया संमोहिते शंभो यया तस्यानुमोहनम् । कर्तव्यमधुना धातस्तत्रोपायं परं कुरु
ഞാൻ ഏത് ശക്തിയാൽ തന്നെ മോഹിതനായോ, അതേ ശക്തിയാൽ ശംഭുവിനെയും കൂടുതൽ മോഹിപ്പിക്കണം. ഹേ ധാതാ (ബ്രഹ്മാ)! ഇപ്പോൾ ചെയ്യേണ്ടതിനായി പരമമായ ഉപായം ഒരുക്കുക।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । एवंवादिनि कंदर्पे धाताहं स प्रजापतिः । कया संमोहनीयोसाविति चिंतामयामहम्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—കന്ദർപ്പൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഞാൻ ധാതാ പ്രജാപതി ചിന്തയിൽ മുങ്ങി—‘ഏത് ഉപായംകൊണ്ട് അവനെ മോഹിപ്പിച്ച് വശപ്പെടുത്താം?’
Verse 37
चिंताविष्टस्य मे तस्य निःश्वासो यो विनिस्सृतः । तस्माद्वसंतस्संजातः पुष्पव्रातविभूषितः
ആ ചിന്തയിൽ ആകുലനായ എനിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട നിശ്വാസത്തിൽ നിന്നുതന്നെ വസന്തം ജനിച്ചു—പുഷ്പസമൂഹങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതമായി।
Verse 38
शोणराजीवसंकाशः फुल्लतामरसेक्षणः । संध्योदिताखंडशशिप्रतिमास्यस्सुनासिकः
അവൻ ചുവന്ന താമരപോലെ ദീപ്തനായിരുന്നു; അവന്റെ കണ്ണുകൾ വിരിഞ്ഞ താമരകളെപ്പോലെ. സന്ധ്യയിൽ ഉദിക്കുന്ന അഖണ്ഡ പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖം; സുന്ദരമായി രൂപപ്പെട്ട നാസികയോടെ മംഗളരൂപൻ।
Verse 39
शार्ङ्गवच्चरणावर्त्तश्श्यामकुंचितमूर्द्धजः । संध्यांशुमालिसदृशः कुडलद्वयमंडितः
അവന്റെ പാദങ്ങൾ ധനുസ്സുപോലെ സുന്ദരമായി വളഞ്ഞവ; ശ്യാമവർണ്ണ കുഞ്ചിത കേശം ശിരസ്സിൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. സന്ധ്യാകിരണമാലപോലെ ദീപ്തനായി, ഇരട്ട കുണ്ഡലങ്ങളാൽ ഭൂഷിതനായിരുന്നു।
Verse 40
प्रमत्तेभगतिः पीनायतदोरुन्नतांसकः । कंबुग्रीवस्सुविस्तीर्णहृदयः पीनसन्मुखः
അവന്റെ നടപ്പ് മദിച്ച ആനയുടെ മഹത്വഗതിപോലെ; ഭുജങ്ങൾ ദീർഘവും പുഷ്ടവും, തോളുകൾ ഉയർന്നും വിശാലവും. ശംഖസദൃശമായ കഴുത്ത്, വിശാലമായ വക്ഷസ്ഥലം, നിറഞ്ഞ മനോഹരമുഖം.
Verse 41
सर्वांगसुन्दरः श्यामस्सम्पूर्णस्सर्वलक्षणैः । दर्शनीयतमस्सर्वमोहनः कामवर्द्धनः
അവൻ സർവ്വാംഗസുന്ദരൻ, ശ്യാമവർണ്ണൻ, എല്ലാ മംഗളലക്ഷണങ്ങളാലും സമ്പൂർണ്ണൻ. ദർശനത്തിൽ അത്യന്തം മനോഹരൻ, എല്ലാവരെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നവൻ, ഹൃദയങ്ങളിൽ പ്രേമഭാവം—ഭക്തിലാലസ—വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ।
Verse 42
एतादृशे समुत्पन्ने वसंते कुसुमाकरे । ववौ वायुस्सुसुरभिः पादपा अपि पुष्पिताः
ഇങ്ങനെ പുഷ്പസമൃദ്ധമായ വസന്തം ഉദിച്ചപ്പോൾ സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റ് വീശി; വൃക്ഷങ്ങളും എല്ലാടവും പുഷ്പിതങ്ങളായി।
Verse 43
पिका विनेदुश्शतशः पंचमं मधुरस्वनाः । प्रफुल्लपद्मा अभवन्सरस्यः स्वच्छपुष्कराः
നൂറുകണക്കിന് കുയിലുകൾ പഞ്ചമ സ്വരത്തിൽ മധുരമായി പാടിത്തുടങ്ങി. സരോവരങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ താമരകളാൽ ശോഭിച്ചു; ജലം നിർമ്മലമായി, പുഷ്കരതീരങ്ങൾ ദീപ്തമായി.
Verse 44
तमुत्पन्नमहं वीक्ष्य तदा तादृशमुत्तमम् । हिरण्यगर्भो मदनमगदं मधुरं वचः
അവനെ ആ അത്യുത്തമ രൂപത്തിൽ പുതുതായി പ്രത്യക്ഷനായതായി കണ്ട ഞാൻ—ഹിരണ്യഗർഭൻ (ബ്രഹ്മാവ്)—അപ്പോൾ മധുരവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു; അവ മദനവ്യാകുലത ശമിപ്പിക്കുന്ന ഔഷധമായി.
Verse 45
ब्रह्मोवाच एवं स मन्मथनिभस्सदा सहचरोभवत् । आनुकूल्यं तव कृतः सर्वं देव करिष्यति
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ മദനനെപ്പോലെ സുന്ദരനായ അവൻ നിന്റെ നിത്യ സഹചാരിയായി. ഹേ ദേവാ! നിനക്കനുകൂലനായ അവൻ നിനക്കായി എല്ലാം നിർവഹിക്കും.
Verse 46
यथाग्नेः पवनो मित्रं सर्वत्रोपकरिष्यति । तथायं भवतो मित्रं सदा त्वामनुयास्यति
അഗ്നിയുടെ മിത്രമായ പവൻ എല്ലായിടത്തും സഹായിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ നിന്റെ മിത്രനും നിത്യം നിന്നെ അനുഗമിച്ച് സേവ ചെയ്യും.
Verse 47
वसंतेरंतहेतुत्वाद्वसंताख्यो भवत्वयम् । तवानुगमनं कर्म तथा लोकानुरञ्जनम्
വസന്തത്തിന്റെ അന്തർസുഖത്തിന് കാരണമായ നീ ആയതിനാൽ, ഇവൻ ‘വസന്തൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാകട്ടെ. നിന്റെ നിയതകർമ്മം എന്റെ അനുഗമനം ചെയ്യുകയും ലോകങ്ങളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.
Verse 48
असौ वसंतशृंगारो वासंतो मलयानिलः । भवेत्तु सुहृदो भावस्सदा त्वद्वशवर्त्तिनः
ഈ വസന്തശൃംഗാരം—മലയപർവ്വതത്തിൽ നിന്നുള്ള വസന്തവായു—എപ്പോഴും നിന്റെ അനുഗ്രഹാധീനമായി സ്നേഹസുഹൃദ്ഭാവവും മംഗളതയും ആയി നിലനില്ക്കട്ടെ।
Verse 49
विष्वोकाद्यास्तथा हावाश्चतुष्षष्टिकलास्तथा । रत्याः कुर्वंतु सौहृद्यं सुहृदस्ते यथा तव
വിശ്വോകാ മുതലായ ദിവ്യ അപ്സരസ്സുകളും, രതിയുടെ ഹാവഭാവങ്ങളും അറുപത്തിനാല് കലകളും—നിനക്കോടു സ്നേഹപൂർണ്ണ സൗഹൃദം വളർത്തട്ടെ; അവ നിന്റെ ഹിതൈഷികളായി, നിനക്കു സമർപ്പിതരായി ഇരിക്കട്ടെ।
Verse 50
एभिस्सहचरैः काम वसंत प्रमुखैर्भवान् । मोहयस्व महादेवं रत्या सह महोद्यतः
ഹേ കാമാ! വസന്തൻ മുതലായ ഈ സഹചാരികളോടും രതിയോടും കൂടി, മഹോത്സാഹത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു മഹാദേവനിൽ മോഹം വിതറുക।
Verse 51
अहं तां कामिनीं तात भावयिष्यामि यत्नतः । मनसा सुविचार्यैव या हरं मोहयिष्यति
ഹേ പ്രിയനേ! മനസ്സിൽ നന്നായി ആലോചിച്ച്, ഞാൻ വലിയ ശ്രമത്തോടെ ആ മോഹിനിയായ സ്ത്രീയെ രൂപപ്പെടുത്തി ശക്തി പകരും; അവൾ ഹരനായ ശിവനെയും മോഹിപ്പിക്കും।
Verse 52
ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो मया कामः सुरज्येष्ठेन हर्षितः । ननाम चरणौ मेऽपि स पत्नी सहितस्तदा
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഞാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ദേവജ്യേഷ്ഠന്റെ പ്രസാദത്തിൽ ഹർഷിതനായ കാമൻ അപ്പോൾ ഭാര്യയോടുകൂടി എന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു।
Verse 53
दक्षं प्रणम्य तान् सर्वान्मानसानभिवाद्य च । यत्रात्मा गतवाञ्शंभुस्तत्स्थानं मन्मथो ययौ
ദക്ഷനെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, എല്ലാവരെയും മനസ്സിൽ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, മന്മഥൻ ശംഭു ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ ലീനനായിരുന്ന അതേ സ്ഥലത്തേക്കു പോയി।
Frequently Asked Questions
The chapter frames Brahmā’s narration of an episode following the departure of Kāma and others, focusing on what occurred at sandhyā and how Brahmā—previously deluded by Śiva’s māyā—came to confess jealousy toward Śivā and explain the ensuing Śiva-līlā.
It encodes a theological claim that māyā can veil even creator-deities, while Śiva-kathā and bhakti restore correct vision; jealousy and confusion are treated as symptoms of ontological veiling rather than final spiritual states.
The adhyāya is titled for the ‘form/nature of Vasanta,’ indicating a personified/cosmological manifestation used to organize the narrative and disclose Śiva’s līlā through seasonal or cosmic symbolism.