Sarga 64
गोदावरीतटे सीतान्वेषणम् — The Search for Sītā at the Godāvarī
अरण्यकाण्ड
അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ 64-ാം സർഗത്തിൽ സീതാവിയോഗത്തിൽ രാമൻ അത്യന്തം വിഷണ്ണനായി, ‘സീത താമരകൾ ശേഖരിക്കാൻ ഗോദാവരിക്കരയിലേക്കു പോയിരിക്കാം’ എന്ന സംശയത്തോടെ ലക്ഷ്മണനോട് ഉടൻ ഗോദാവരിയുടെ തീർത്ഥ-തടങ്ങൾ പരിശോധിക്കുവാൻ കല്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ കരയൊട്ടാകെ തിരഞ്ഞിട്ടും മറുപടി ഒന്നും ലഭിക്കില്ല. തുടർന്ന് രാമൻ സ്വയം നദിയരികിലെത്തി ഗോദാവരിയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു; രാവണഭയത്താൽ ഗോദാവരി മൗനം പാലിക്കുന്നതുപോലെ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ദുഃഖം ക്രമേണ കോപമായി കത്തുന്നു. സീതയില്ലാതെ ജനകനെയും തന്റെ മാതാവിനെയും എങ്ങനെ നേരിടുമെന്നു വിലപിച്ച്, ഗോദാവരി, ജനസ്ഥാനം, പ്രസ്രവണപർവ്വതം എന്നിവിടങ്ങളൊക്കെയും തിരഞ്ഞുപിടിക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. അപ്പോൾ മാൻകൾ സാക്ഷികളെന്നപോലെ ശരീരസൂചനകളാൽ തെക്ക്/തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ദിശ കാണിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ അപഹരണപാതയുടെ സൂചനയായി ഗ്രഹിക്കുന്നു. ആ വഴിയിലൂടെ നീങ്ങുമ്പോൾ വീണുകിടക്കുന്ന പുഷ്പങ്ങളുടെ പാത കാണപ്പെടുന്നു—രാമൻ അവയെ വൈദേഹിക്ക് ധരിപ്പാൻ നൽകിയ പുഷ്പങ്ങളെന്നു തിരിച്ചറിയുന്നു; അക്രമസംഘർഷത്തിൽ അവ ചിതറിയതിന്റെ അടയാളംപോലെ. രാമൻ പ്രസ്രവണത്തെ ബോധമുള്ള രക്ഷകനെന്നപോലെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, കോപത്തിൽ പർവ്വതത്തെയും നദിയെയും നശിപ്പിക്കുമെന്നു ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു. തുടർന്ന് വലിയ രാക്ഷസപാദമുദ്രകൾ, സീതയുടെ ഭീതിയോടെയുള്ള പാദചിഹ്നങ്ങൾ, കൂടാതെ യുദ്ധാവശിഷ്ടങ്ങൾ—ഒടിഞ്ഞ വില്ല്, അമ്പുതൂണുകൾ, രഥഭാഗങ്ങൾ, കുട, കവചം, അനുചരചിഹ്നങ്ങൾ, രക്തസദൃശ പാടുകൾ—എല്ലാം ചേർന്ന് അപഹരണത്തിന്റെ ‘സാക്ഷ്യഭൂപടം’ തീർക്കുന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ രാമൻ പ്രളയസദൃശമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു: ദേവന്മാർ സീതയെ തിരിച്ചുനൽകാതിരുന്നാൽ, താൻ അമ്പുകളാൽ ലോകക്രമം തന്നെ മറിച്ചിടുമെന്നു—ധാർമ്മിക ദുഃഖവും നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ക്രോധത്തിന്റെ ഭീഷണിയും തമ്മിലുള്ള ഉഗ്രമായ സംഘർഷം ഉയർത്തിക്കാട്ടി.
Shlokas
Verse 1
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्।शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम्।।।।अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता।
ദുഃഖിതനായി, ദീനവാണിയിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: “വേഗം പോകുക, ലക്ഷ്മണാ; ഗോദാവരി നദിയിലേക്കു ചെന്നു അന്വേഷിക്കൂ—സീത പദ്മങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാൻ അവിടെ പോയിട്ടുണ്ടോ?”
Verse 2
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा।।।।नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः।
രാമൻ ഇങ്ങനെ കല്പിച്ചതോടെ, ശത്രുവീരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ—വേഗവിക്രമൻ—രമണീയമായ ഗോദാവരി നദിയിലേക്കു പെട്ടെന്ന് പോയി.
Verse 3
तां लक्ष्मणस्तीर्थवती विचित्वा राममब्रवीत्।।।।नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे।
തീർത്ഥങ്ങളുള്ള കടവുകൾ തിരഞ്ഞുനോക്കി ലക്ഷ്മണൻ രാമനോട് പറഞ്ഞു: “ഈ കടവുകളിൽ അവളെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; ഞാൻ വിളിച്ചാലും ആരും എന്റെ ശബ്ദം കേട്ട് മറുപടി പറയുന്നില്ല.”
Verse 4
कं नु वा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी।।।।न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा जनकात्मजा।
ലക്ഷ്മണാ, നോക്കുക—വൈദേഹിയുടെ ആഭരണങ്ങളിൽ നിന്നു പൊട്ടിപ്പിരിഞ്ഞ സ്വർണ്ണകണങ്ങൾ ഇവിടെ വീണിരിക്കുന്നു; സൌമിത്രേ, പലവിധ മാലകളും ഇവിടെ ചിതറിയിരിക്കുന്നു.
Verse 5
लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः।।।।रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्।स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत्।।।।
ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ദീനനായി ദുഃഖത്തിൽ മയങ്ങിയ രാമൻ സ്വയം ഗോദാവരി നദിയിലേക്കു നടന്നു. അവിടെ സമീപിച്ച രാമൻ ആർത്തനാദത്തോടെ വിളിച്ചു—“സീതേ, നീ എവിടെയുണ്ട്?”
Verse 6
लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा दीनस्सन्तापमोहितः।।3.64.5।।रामस्समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्।स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत्।।3.64.6।।
ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കത്തുന്ന ദുഃഖത്തിൽ ദീനനായി മയങ്ങിയ രാമൻ സ്വയം ഗോദാവരി നദിയിലേക്കു ചെന്നു. അവിടെ സമീപിച്ച് രാമൻ വിളിച്ചു: “സീതേ, നീ എവിടെയാണ്?”
Verse 7
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामिति।न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदि।।।।
വധയോഗ്യനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അവളെ അപഹരിച്ചുവെന്ന കാര്യം വനഭൂതങ്ങളും രാമനോട് പറഞ്ഞില്ല; അതുപോലെ ഗോദാവരി നദിയും രാമനോട് അറിയിച്ചില്ല.
Verse 8
ततः प्रचोदिता भूतैश्शंसास्मैतां प्रियामिति।न तु साभ्यवदतसितां पृष्टा रामेण शोचता।।।।
പിന്നീട് ഭൂതങ്ങളാൽ പ്രേരിതയായി—“അവന്റെ പ്രിയയെക്കുറിച്ച് പറയുക” എന്ന്—ദുഃഖിതനായ രാമൻ ചോദിച്ചിട്ടും ആ നദി സീതയെക്കുറിച്ച് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.
Verse 9
रावणस्य तु तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः।ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम्।।।।
ദുഷ്ടബുദ്ധിയായ രാവണന്റെ ആ രൂപവും അവന്റെ കർമ്മങ്ങളും ഓർത്തു ഭയന്നതിനാൽ, ആ നദി വൈദേഹിയെക്കുറിച്ച് ഒന്നും വെളിപ്പെടുത്തിയില്ല.
Verse 10
निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः।उवाच रामस्सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः।।।।
ആ നദിയിൽ നിന്നു സീതാദർശനത്തെക്കുറിച്ച് ഒന്നും ലഭിക്കാതിരുന്നതിനാൽ രാമൻ നിരാശനായി; സീതയെ കാണാത്ത വേദനയിൽ ക്ഷീണിച്ച് അദ്ദേഹം സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 11
एषा गोदावरी सौम्य किंचिन्न प्रति भाषते।किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः।।।।मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम्।
“സൗമ്യനായ ലക്ഷ്മണാ, ഈ ഗോദാവരി അല്പം പോലും മറുപടി പറയുന്നില്ല. ജനകനെ കണ്ടാൽ ഞാൻ എന്ത് ദുഃഖവചനം പറയും? വൈദേഹിയുടെ മാതാവിനോടും—അവളില്ലാതെ ഞാൻ അപ്രിയമായി ചെന്നാൽ?”
Verse 12
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः।।।।सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता।
“ആ വൈദേഹി എവിടെ പോയി? രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് വനത്തിൽ വന്യാഹാരത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന എനിക്ക് അവൾ എന്റെ സകല ശോകവും അകറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നവളല്ലോ.”
Verse 13
ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः।।।।मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः।
ബന്ധുക്കളിൽ നിന്നു വേർപെട്ടും രാജകുമാരി സീതയെ കാണാതെയും ഇരിക്കുന്ന എനിക്ക്, ജാഗരത്തോടെ കിടക്കുമ്പോൾ രാത്രികൾ ദീർഘമാകും എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.
Verse 14
गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम्।।।।सर्वाण्यनुगमिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते।
സീതയെ കാണുന്നതുവരെ ഞാൻ ഗോദാവരീതീരവും ജനസ്ഥാനവും ഈ പ്രസ്രവണപർവതവും—എല്ലായിടത്തും അന്വേഷിച്ചു നടക്കും.
Verse 15
एते मृगा महावीर्य मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः।।।।वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये।
ഹേ മഹാവീര്യവാനേ, ഈ മൃഗങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും എന്നെ നോക്കുന്നു; അവരുടെ ഇംഗിതങ്ങളിൽ നിന്ന്, അവർ എനിക്കൊന്നുകൂടി പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ എനിക്ക് തോന്നുന്നു.
Verse 16
तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह।।।।क्व सीतेति निरीक्षन्वै बाष्पसंरुद्धया दृशा।
അവരെ കണ്ടപ്പോൾ മനുഷ്യവ്യാഘ്രനായ രാഘവൻ, കണ്ണുനീരാൽ മൂടപ്പെട്ട കണ്ണുകളോടെ ചുറ്റും നോക്കി ചോദിച്ചു—“സീത എവിടെ?”
Verse 17
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः।।।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम्।मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत।।।।तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्।
നരേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ മൃഗങ്ങൾ ഉടൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. എല്ലാവരും തെക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് ആകാശവിസ്താരത്തേക്കു സൂചിപ്പിച്ചു—ആ ദിശയിലൂടെയായിരുന്നു മൈഥിലി (വൈദേഹി) അപഹരിക്കപ്പെടുന്നത്. പിന്നെ അതേ വഴിയിലൂടെ ഓടിക്കൊണ്ടു, അവർ ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് മനുഷ്യാധിപനെ തിരിഞ്ഞുനോക്കി.
Verse 18
एवमुक्ता नरेन्द्रेण ते मृगास्सहसोत्थिताः।।3.64.17।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वे दर्शयन्तो नभस्थलम्।मैथिली ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत।।3.64.18।।तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम्।
നരേന്ദ്രന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ ആ മൃഗങ്ങൾ സഹസാ എഴുന്നേറ്റു; എല്ലാം ദക്ഷിണാഭിമുഖമായി ആകാശമണ്ഡലത്തെ സൂചിപ്പിച്ചു. മൈഥിലീ സീതയെ ഏതു ദിശയിലേക്കാണ് അപഹരിച്ചതോ അതേ ദിശയെ കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ആ വഴിയിലൂടെ ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അവർ ഇടയ്ക്കിടെ നരാധിപൻ രാമനെ തിരിഞ്ഞുനോക്കി.
Verse 19
येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः।।।।पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः।
ആ മൃഗങ്ങൾ ആ ദിശയിലെ വഴിയും നിലവും നിരന്തരം നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു; പിന്നെയും അതേ പാതയിലേക്കു പോകുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ അവരുടെ ആ ലക്ഷണങ്ങളെ വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
Verse 20
तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम्।।।।उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं धीमान्भ्रातरमार्तवत्।
അവരുടെ ഇംഗിതങ്ങളും ചലനങ്ങളും കണ്ടു, അവരുടെ സന്ദേശത്തിന്റെ മുഴുവൻ അർത്ഥവും ഗ്രഹിച്ച ധീമാൻ ലക്ഷ്മണൻ, വ്യാകുലനായ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവിനോട് ആർതഭാവത്തോടെ പറഞ്ഞു.
Verse 21
क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः।।।।दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः।साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम्।।।।यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते।
നീ “സീത എവിടെയാണ്?” എന്നു ചോദിച്ചതുമാത്രം ഈ മൃഗങ്ങൾ സഹസാ എഴുന്നേറ്റു; ദക്ഷിണഭാഗത്തെ നിലവും ദിശയും അവ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവാ, നാം ശരിയായി ഈ നൈഋതി (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിലേക്കു പോകാം; ഏതെങ്കിലും സൂചന ലഭിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ആ ആര്യയായ സീത തന്നെ ദൃശ്യമാകാം.
Verse 22
क्व सितेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः।।3.64.21।।दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः।साधु गच्छावहे देव दिशमेतां हि नैऋतिम्।।3.64.22।।यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते।
‘സീത എവിടെയാണ്?’ എന്നു നീ ചോദിച്ചതുമാത്രം, ഈ മാൻമാർ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് തെക്കൻ ഭൂമിയെയും ദിശയെയും കാണിച്ചുതരുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ ദേവ, നൈഋത്യ ദിക്കിലേക്കു നാം പോകാം; ഏതെങ്കിലും അടയാളം ലഭിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ആ ആര്യയായ സീത തന്നെ കണ്ടെത്തപ്പെടാം.
Verse 23
बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्।।।।लक्ष्मणानुगतश्शीमन्वीक्षमाणो वसुन्धराम्।
‘ബാഢം’ എന്നു പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥനായ രാമൻ തെക്കുദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ഭൂമിയെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രീമാനായ അവൻ മുന്നേറി; ലക്ഷ്മണൻ പിന്നിൽ പിന്തുടർന്നു.
Verse 24
एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ।।।।वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम्।
ഇങ്ങനെ തമ്മിൽ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന പുഷ്പമാർഗം—പൂക്കളുടെ പാത—കണ്ടു.
Verse 25
तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले।।।।उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः।
ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന ആ പുഷ്പവൃഷ്ടി കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ വീരനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ദുഃഖഭരിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 26
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण।।।।पिनद्धानि हि वैदेह्या मया दत्तानि कानने।
“ലക്ഷ്മണാ, ഇവിടെ കാണുന്ന ഈ പൂക്കൾ ഞാൻ തിരിച്ചറിയുന്നു; വൈദേഹി അവയെ കോർത്തു ധരിച്ചിരുന്നു—ഈ കാനനത്തിൽ ഞാൻ തന്നെയാണ് അവൾക്കു നൽകിയതു.”
Verse 27
मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी।।।।अभिरक्षन्ति पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम्।
എനിക്ക് തോന്നുന്നു—സൂര്യനും വായുദേവനും യശസ്സുള്ള ഭൂമിദേവിയും, എന്റെ പ്രിയകാര്യത്തിന് ഉപകാരം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ഈ പുഷ്പങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 28
एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं पुरुषर्षभः।।।।उवाच रामो धर्मात्मा गिरिं प्रस्रवणाकुलम्।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ ദീർഘബാഹുവായ ലക്ഷ്മണനോട് സംസാരിച്ചു; തുടർന്ന് നീരൊഴുക്കുകൾ നിറഞ്ഞ പ്രസ്രവണപർവ്വതത്തോട് അഭിമുഖമായി പറഞ്ഞു.
Verse 29
कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी।।।।रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया।
ഹേ പർവ്വതങ്ങളുടെ നാഥാ! സർവ്വാംഗസുന്ദരിയായ സീതയെ നീ കണ്ടിട്ടുണ്ടോ? ഈ രമ്യമായ വനപ്രദേശത്ത് അവൾ എന്നിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് നിന്നോടു വിരഹിതയായി പോയിരിക്കുന്നു.
Verse 30
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।।।तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत।यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम्।।।।
ക്രോധിതനായ രാമൻ അവിടെ സിംഹം ചെറുമൃഗത്തോട് പറയുന്നതുപോലെ പർവ്വതത്തോട് പറഞ്ഞു: “ഹേ പർവ്വതമേ! സ്വർണ്ണവർണ്ണയും സ്വർണ്ണത്തെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള സീതയെ എനിക്ക് കാണിച്ചുതരിക; അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ എല്ലാ ചരിവുകളും ശിഖരങ്ങളും ഞാൻ തകർത്തുകളയും.”
Verse 31
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा।।3.64.30।।तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत।यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम्।।3.64.31।।
ക്രോധം നിറഞ്ഞ രാമൻ സിംഹംപോലെ ആ പർവതത്തോട് പറഞ്ഞു: “ഹേ പർവതമേ! സ്വർണ്ണവർണ്ണയും ഹേമസമപ്രഭയുമുള്ള സീതയെ എനിക്ക് കാണിച്ചുതരിക; അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ എല്ലാ ചരിവുകളും ശിഖരങ്ങളും ഞാൻ തകർത്തുകളയും.”
Verse 32
एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति।शंसन्निव ततस्सीतां नादर्शयत राघवे।।।।
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പർവതം മൈഥിലിയെക്കുറിച്ച് പറയുന്നതുപോലെ പ്രതിധ്വനിച്ചുവെന്നു തോന്നി; എങ്കിലും രഘുനന്ദനനായ രാമനോട് സീതയെ വെളിപ്പെടുത്തിയില്ല.
Verse 33
ततो दाशरथी राम उवाच च शिलोच्चयम्।मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि।।।।असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः।
അപ്പോൾ ദാശരഥിയായ രാമൻ ശിലാപർവതത്തോട് പറഞ്ഞു: “എന്റെ ബാണങ്ങളുടെ അഗ്നിയിൽ ദഹിച്ച് നീ ഭസ്മമായിത്തീരും; എന്നും പുല്ലും വൃക്ഷങ്ങളും কোমല പല്ലവങ്ങളും ഇല്ലാതെ ആശ്രയിക്കാനാകാത്തവനാകും.”
Verse 34
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण।।।।यदि नाख्याति मे सीतामार्यां चन्द्रनिभाननाम्।
“ലക്ഷ്മണാ! ഈ നദി ഇന്ന് തന്നെ എനിക്ക് ആര്യയായ, ചന്ദ്രസമമുഖിയായ സീതയെക്കുറിച്ച് പറയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ ഇതിനെ ഉണക്കിക്കളയും.”
Verse 35
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा।।।।ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्।त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः।।।।राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ।
ഇങ്ങനെ കോപാകുലനായ രാമൻ കണ്ണുകളാൽ തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുമെന്നപോലെ, ഭൂമിയിൽ രാക്ഷസന്റെ മഹത്തായ പാദമുദ്രകൾ കണ്ടു; പിന്നെ ഭീതിയോടെ രാമനെ തേടി ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടിയ, രാക്ഷസൻ പിന്തുടർന്ന മൈഥിലിയുടെ ചിതറിപ്പോയ പാദമുദ്രകളും അവൻ കണ്ടു.
Verse 36
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा।।3.64.35।।ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्।त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः।।3.64.36।।राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ।
ഇങ്ങനെ ക്രോധിതനായ രാമൻ കണ്ണുകളാൽ തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുമെന്നപോലെ, ഭൂമിയിൽ രാക്ഷസന്റെ മഹത്തായ പാദമുദ്രകൾ കണ്ടു; ഭീതിയോടെ രാമനെ ആഗ്രഹിച്ച് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടിക്കൊണ്ടിരുന്ന, രാക്ഷസൻ പിന്തുടർന്ന മൈഥിലിയുടെ പാദചിഹ്നങ്ങളും അവൻ യഥാവിധി നിരീക്ഷിച്ചു.
Verse 37
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च।।।।भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्।सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरंप्रियम्।।।।
സീതയും രാക്ഷസനും തമ്മിൽ നടന്ന സംഘർഷത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ കണ്ടു—തകർന്ന ധനുസ്സും ചിതറിയ തൂണിയും, പല ഭാഗങ്ങളായി പൊട്ടി ചിതറിയ രഥവും—ഹൃദയം വിറച്ച രാമൻ തന്റെ പ്രിയ സഹോദരനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 38
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च।।3.64.37।।भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम्।सम्भ्रान्तहृदयो रामश्शशंस भ्रातरंप्रियम्।।3.64.38।।
തകർന്ന ധനുസ്സും തൂണിയും, പല ഭാഗങ്ങളായി പൊട്ടി ചിതറിയ രഥവും കണ്ടപ്പോൾ, ഹൃദയം കലങ്ങിയ രാമൻ തന്റെ പ്രിയ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 39
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याशशीर्णाः कनकबिन्दवः।भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च।।।।
ലക്ഷ്മണാ, നോക്കുക—വൈദേഹിയുടെ ആഭരണങ്ങളിൽ നിന്നു പൊട്ടിപ്പിരിഞ്ഞ സ്വർണ്ണകണങ്ങൾ ഇവിടെ വീണിരിക്കുന്നു; സൌമിത്രേ, പലവിധ മാലകളും ഇവിടെ ചിതറിയിരിക്കുന്നു.
Verse 40
तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः।आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम्।।।
ഹേ സൗമിത്രേ, നോക്കുക—ധരണീതലം എല്ലാടവും വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള രക്തബിന്ദുക്കളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവ തപ്തസ്വർണ്ണബിന്ദുക്കളെപ്പോലെ ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങുന്നു.
Verse 41
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः।भित्वाभित्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति।।।।
ലക്ഷ്മണാ, എനിക്ക് ഭയം തോന്നുന്നു—ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ വൈദേഹിയെ കീറി കീറി തുണ്ടുകളാക്കി, അല്ലെങ്കിൽ വിഭജിച്ച്, അതുമല്ലെങ്കിൽ ഭക്ഷിച്ചുകളഞ്ഞിരിക്കാം.
Verse 42
तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः।बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह।।।।
ഹേ സൗമിത്രേ, വൈദേഹിയുടെ കാരണത്താൽ ഇവിടെ തമ്മിൽ തർക്കിച്ചിരുന്ന രണ്ടു രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ ഭയാനകമായ യുദ്ധം നടന്നിരിക്കണം.
Verse 43
मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम्।धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः।।।।
ഹേ സൗമ്യ, മുത്തുമണികളാൽ ജഡിതവും സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും ആയ ഈ മഹാധനുസ്സ് ഭൂമിയിൽ ഒടിഞ്ഞു വീണിരിക്കുന്നു—ഇത് ആരുടേതാണ്?
Verse 44
तरुणादित्यसङ्काशं वैडूर्यगुलिकाचितम्।विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्।।।।
ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ളതും വൈഡൂര്യഗുളികകളാൽ ജഡിതവുമായ ഈ സ്വർണ്ണകവചം ഭൂമിയിൽ തകർന്നു ചിതറിക്കിടക്കുന്നു—ഇത് ആരുടേതാണ്?
Verse 45
छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम्।भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम्।।।।
ഇത് ആരുടേതായ കുടയാണ്—നൂറു ശലാകകളുള്ളതും ദിവ്യമായ മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും—ദണ്ഡം ഒടിഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ ശരിയായി വീണുകിടക്കുന്നത്?
Verse 46
काञ्चनोरश्छदा श्चेमे पिशाचवदनाः खराः।भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे।।।।
ഇവ ആരുടേതായ കഴുതകളാണ്—സ്വർണ്ണ ഉരശ്ഛദം ധരിച്ച, പിശാചമുഖംപോലെയുള്ള, ഭീകരരൂപവും മഹാകായവുമായ—യുദ്ധത്തിൽ ഇവിടെ വധിക്കപ്പെട്ടത്?
Verse 47
दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान्समरध्वजः।अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको रथः।।।।
ഇത് ആരുടേതായ യുദ്ധരഥമാണ്—സമരധ്വജം ധരിച്ച് ദീപ്ത അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന—ഇപ്പോൾ മറിഞ്ഞും തകർന്നും കിടക്കുന്നത്?
Verse 48
रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः।कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः।।।।
രഥാക്ഷംപോലെ കട്ടിയുള്ള ദണ്ഡങ്ങളുള്ള, തിളങ്ങുന്ന സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ വിഭൂഷിത—ഇവ ആരുടേതായ അമ്പുകളാണ്, അടിച്ച് തകർന്നു ചിതറിക്കിടക്കുന്നത്? ഇത്തരമൊരു ഘോരകർമ്മം ചെയ്തവൻ ആര്?
Verse 49
शरावरौ शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण।प्रतोदाभीशुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः।।।।
ലക്ഷ്മണാ, നോക്കുക—അമ്പുകളാൽ നിറഞ്ഞ രണ്ടു തൂണീരങ്ങൾ തകർന്നു നശിച്ചുകിടക്കുന്നു. ഇവിടെ ചാട്ടയും കുതിരക്കയറും കൈയിൽ തന്നെയേ പിടിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു സാരഥി വധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവർ ആരുടെയാളുകൾ?
Verse 50
कस्येमौ पुरुषव्याघ्र शयाते निहतौ युधि।चामरग्राहिणौ सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ।।।।
ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ഹേ സൗമ്യാ! യുദ്ധത്തിൽ നിഹതരായി ഇവിടെ കിടക്കുന്ന ഈ രണ്ടുപേർ ആരുടേതാണ്? ചാമരം പിടിച്ച സേവകർ—മണികുണ്ഡലവും ഉഷ്ണീഷവും ധരിച്ചവർ.
Verse 51
पदवीपुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः।वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम्।।।।
ഇത് വ്യക്തമായി ഏതോ മനുഷ്യന്റെയോ—അല്ലെങ്കിൽ ഏതോ രാക്ഷസന്റെയോ—പാതയുടെ അടയാളമാണ്. നോക്കൂ, എന്റെ വൈരം നൂറിരട്ടിയായി വർധിച്ചു; ഇത് അവന്റെ ജീവാന്തമോ എന്റെ ജീവാന്തമോ വരെ നിലനിൽക്കും.
Verse 52
सुघोरहृदयैस्सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः।हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा तपस्विनी।।।।नधर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने।
ഹേ സൗമ്യാ! അതിഘോരഹൃദയമുള്ള, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ സീതയെ അപഹരിച്ചോ? അല്ലെങ്കിൽ കൊന്നോ? അതോ ആ തപസ്വിനിയെ ഭക്ഷിച്ചോ? ഈ മഹാവനത്തിൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന സീതയെ ധർമ്മം പോലും രക്ഷിച്ചില്ല.
Verse 53
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण।।।।के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्तास्सौम्य ममेश्वराः।
വൈദേഹി ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ—അല്ലെങ്കിൽ വെറും അപഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും—ഹേ ലക്ഷ്മണാ, ഹേ സൗമ്യാ! ഈ ലോകത്തിൽ, ദേവന്മാരിൽ പോലും, എനിക്ക് പ്രിയമായ സന്തോഷം ആരാണ് സാധ്യമാക്കുക?
Verse 54
कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम्।।।।अज्ञानादवमन्येरत्सर्वभूतानि लक्ष्मण।
ലക്ഷ്മണാ! അജ്ഞാനവശാൽ, ലോകങ്ങളുടെ കര്ത്താവിനെയും—ശൂരനും കരുണാവേദിയുമായ അവനെയും—ഇത്തരമൊരു അന്യായം പ്രബലമെന്ന് കണ്ടാൽ സകലഭൂതങ്ങളും അവമാനിക്കുവാൻ വരെ ഇടയാകും.
Verse 55
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम्।।।।निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः।
ലോകഹിതത്തിൽ നിയുക്തനായ, മൃദുവായ, ദാന്തനും കരുണാവേദിയുമായ എന്നെ—എന്നാൽ ശക്തിയില്ലാത്തവനെന്നായി—ത്രിദശേശ്വരന്മാർ നിശ്ചയമായും കരുതുന്നു.
Verse 56
मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण।।।।अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च।संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः।।।।संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते।
ലക്ഷ്മണാ! നോക്കുക; എന്റെ ധാർമ്മിക ലക്ഷ്യത്തോട് ചേർന്നാൽ ദോഷം പോലും ഗുണമായി മാറുന്നു. ഇന്ന് സകലഭൂതങ്ങളുടെ രക്ഷയ്ക്കും രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശത്തിനുമായി, ചന്ദ്രജ്യോത്സ്നയെ മൂടുന്ന മഹാസൂര്യനെപ്പോലെ എന്റെ തേജസ് ഉദിച്ച്, എന്റെ തേജസ്സുതന്നെ സകല ഗുണങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ച് പ്രകാശിക്കും.
Verse 57
मां प्राप्य हि गुणो दोषस्संवृत्तः पश्य लक्ष्मण।।3.64.56।।अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च।संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः।।3.64.57।।संहृत्यैव गुणान्सर्वान्मम तेजः प्रकाशते।
ലക്ഷ്മണാ! എന്റെ ധാർമ്മിക ലക്ഷ്യത്തോട് ഒത്തുചേരുമ്പോൾ ദോഷം പോലും ഗുണമാകുന്നു. ഇന്ന് സകലഭൂതങ്ങളുടെ നന്മയ്ക്കും രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശത്തിനുമായി, ചന്ദ്രജ്യോത്സ്നയെ മായ്ക്കുന്ന മഹാസൂര്യനെപ്പോലെ എന്റെ തേജസ് ഉദിച്ച്, എല്ലാ ചെറു മാനദണ്ഡങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ച് എന്റെ ശക്തി പ്രകാശിക്കും.
Verse 58
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।।।।किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लिक्ष्मण।
ലക്ഷ്മണാ! ഇനി യക്ഷന്മാരോ ഗന്ധർവന്മാരോ പിശാചന്മാരോ രാക്ഷസന്മാരോ മാത്രമല്ല—കിന്നരന്മാരും മനുഷ്യരും പോലും—ആർക്കും സുഖശാന്തി ലഭിക്കുകയില്ല.
Verse 59
ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण।।।।निस्सम्पातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम्।
ലക്ഷ്മണാ, നോക്കുക—എന്റെ അസ്ത്രങ്ങളും ബാണങ്ങളും കൊണ്ട് ആകാശം നിറയ്ക്കും; ഇന്ന് ത്രിലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവർക്ക് സ്വേച്ഛയായി കടന്നുപോകുകയോ ഇറങ്ങുകയോ ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തവിധം ഞാൻ തടയും.
Verse 60
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।।।।विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्।विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।।।।ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्।त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।।।।
ഗ്രഹഗണങ്ങളുടെ ഗതി തടഞ്ഞ് ചന്ദ്രനെ മൂടി; അഗ്നി, വായു, സൂര്യൻ എന്നിവയുടെ തേജസ്സിനെ മറച്ച്; പർവ്വതശിഖരങ്ങളെ തകർത്തു, ജലാശയങ്ങളെ ഉണക്കി; വൃക്ഷ-ലത-കുറ്റിച്ചെടികളെ നശിപ്പിച്ച്, സമുദ്രത്തെയും വിനാശത്തിലാക്കി—കാലകർമ്മത്തോട് ബന്ധിപ്പിച്ച് ത്രിലോകത്തെയൊട്ടാകെ പ്രളയത്തിലേക്ക് ഞാൻ തള്ളിവിടും.
Verse 61
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।।3.64.60।।विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्।विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।।3.64.61।।ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्।त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।।3.64.62।।
ഗ്രഹഗണങ്ങളുടെ ഗതി തടഞ്ഞ് ചന്ദ്രനെ മൂടി; അഗ്നി, വായു, സൂര്യൻ എന്നിവയുടെ തേജസ്സിനെ മറച്ച്; പർവ്വതശിഖരങ്ങളെ തകർത്തു, ജലാശയങ്ങളെ ഉണക്കി; വൃക്ഷ-ലത-കുറ്റിച്ചെടികളെ നശിപ്പിച്ച്, സമുദ്രത്തെയും വിനാശത്തിലാക്കി—കാലകർമ്മത്തോട് ബന്ധിപ്പിച്ച് ത്രിലോകത്തെയൊട്ടാകെ പ്രളയത്തിലേക്ക് ഞാൻ തള്ളിവിടും.
Verse 62
सन्निरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम्।।3.64.60।।विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्।विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम्।।3.64.61।।ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्।त्रैलोक्यं तु करिष्यामि संयुक्तं कालकर्मणा।।3.64.62।।
ഗ്രഹഗണങ്ങളുടെ ഗതി തടഞ്ഞ് ചന്ദ്രനെ മൂടി; അഗ്നി, വായു, സൂര്യൻ എന്നിവയുടെ തേജസ്സിനെ മറച്ച്; പർവ്വതശിഖരങ്ങളെ തകർത്തു, ജലാശയങ്ങളെ ഉണക്കി; വൃക്ഷ-ലത-കുറ്റിച്ചെടികളെ നശിപ്പിച്ച്, സമുദ്രത്തെയും വിനാശത്തിലാക്കി—കാലകർമ്മത്തോട് ബന്ധിപ്പിച്ച് ത്രിലോകത്തെയൊട്ടാകെ പ്രളയത്തിലേക്ക് ഞാൻ തള്ളിവിടും.
Verse 63
न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः।अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्।।।।
ദേവന്മാർ എനിക്ക് ക്ഷതവുമില്ലാതെ കുശലിനിയായ സീതയെ തിരികെ നല്കാതിരുന്നാൽ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽ തന്നേ, ഹേ സൗമിത്രേ, അവർ എന്റെ പരാക്രമം ദർശിക്കും.
Verse 64
नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण।मम चापगुणोन्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम्।।।।
ഹേ ലക്ഷ്മണാ, ആകാശത്തിൽ ഒരു ജീവിക്കും പറക്കാൻ കഴിയില്ല; എന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ഞരമ്പിൽ നിന്നു വിട്ടൊഴുകുന്ന അറ്റുതുടരാത്ത അമ്പുകളുടെ വലയിൽ ചലിക്കാനുള്ള ഇടം തന്നെ ഉണ്ടാകില്ല.
Verse 65
अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम्।समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण।।।।
ഹേ ലക്ഷ്മണാ, ഇപ്പോൾ നോക്കുക: എന്റെ നാരാചങ്ങളാൽ ഈ ലോകം പീഡിതമായി കലങ്ങും; മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും തകർന്നു ഭ്രമിച്ച് ഓടിപ്പോകും; മર્યാദകൾ ലംഘിച്ച് അശാന്തമാകും.
Verse 66
आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः।करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसम्।।।।
മൈഥിലിയുടെ നിമിത്തം, ചെവിവരെ വലിച്ച അപ്രതിരോധ്യമായ അമ്പുകളാൽ, ഞാൻ ഈ ജീവലോകത്തെ പിശാചന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ഇല്ലാത്തതാക്കും.
Verse 67
मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः।द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम्।।।।
ഇന്ന് ദേവന്മാർ തന്നേ, എന്റെ ക്രോധം പ്രേരിപ്പിച്ച് വിട്ടൊഴുകിയ, അതിദൂരഗാമിയായ അമ്പുകളുടെ ശക്തി ദർശിക്കും.
Verse 68
नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः।भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते।।।।
എന്റെ ക്രോധം ത്രിലോകത്തെയും പൂർണ്ണമായി നശിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും ഇല്ലാതാകും; പിശാചന്മാരോ രാക്ഷസന്മാരോ ഒരുവനും ശേഷിക്കയില്ല.
Verse 69
देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि।बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैश्शकलीकृताः।।।।
ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും യക്ഷന്മാരുടെയും ലോകങ്ങൾ—രാക്ഷസലോകങ്ങളും പോലും—എന്റെ അമ്പുകളുടെ പ്രഹാരവർഷത്തിൽ തകർന്നു ചിതറുകയാണെങ്കിൽ, അവ നിലനിൽക്കുകയില്ല.
Verse 70
निर्मर्यादानिमान्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः।हृतां मृतां वा सौमित्रे न दास्यन्ति ममेश्वराः।।।।
ഹേ സൗമിത്രേ! അവൾ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവളായാലും മരിച്ചവളായാലും, ദേവന്മാർ അവളെ എനിക്ക് തിരികെ നല്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഇന്ന് ഞാൻ എന്റെ അമ്പുകളാൽ ഈ ലോകങ്ങളെ മર્યാദാരഹിതമാക്കും; എല്ലാ പരിധികളും ലംഘിക്കും.
Verse 71
तथारुपां हि वैदेहीं न दास्यन्ति यदि प्रियाम्।नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्।।।।
അവർ എന്റെ പ്രിയ വൈദേഹിയെ അവളുടെ യഥാർത്ഥ രൂപത്തിൽ എനിക്ക് തിരികെ നല്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ സമസ്ത ജഗത്തെയും—ത്രിലോകമൊട്ടാകെയും—നശിപ്പിക്കും.
Verse 72
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम्।शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम्।।।।सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः।युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्।।।।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള ശ്രീരാമൻ ധനുസ്സിനെ ശക്തിയായി അമർത്തി വളച്ച്, ജ്വലിക്കുന്നതും ഭയങ്കരവും വിഷസർപ്പസമാനവുമായ അമ്പ് എടുത്തു. അതിനെ ധനുസ്സിൽ ഘടിപ്പിച്ച്, ശത്രുദുർഗവിജയിയായ ആ ശ്രീമാൻ രാമൻ യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ക്രുദ്ധനായി ഈ വചനം അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 73
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम्।शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम्।।3.64.72।।सन्धाय धनुषि श्रीमान्रामः परपुरञ्जयः।युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत्।।3.64.73।।
ഈ ശ്ലോകം അതേ സംഭവവിവരണം ആവർത്തിക്കുന്നു: ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട്, കോപത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള ശ്രീരാമൻ ധനുസ്സിനെ വളച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന ഭയങ്കര വിഷസർപ്പസമാന അമ്പ് എടുത്തു ധനുസ്സിൽ ഘടിപ്പിച്ചു; യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ക്രുദ്ധനായി വീണ്ടും വചനം അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 74
यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा विधिः।नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण।।।।तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा।
ലക്ഷ്മണാ, സകല ജീവികളിലും ജരയും മരണവും—കാലവും വിധിയും—എപ്പോഴും അനിവാര്യമായി തടയാനാവാത്തതുപോലെ, ഞാൻ ക്രോധസഹിതനായാൽ എന്നെ യാതൊരു വിധത്തിലും നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല.
Verse 75
पुरेव मे चारुदंतीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम्।सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम्।।।।
ഇന്ന് അവർ എനിക്ക് മുൻപുപോലെ മനോഹരദന്തങ്ങളുള്ള, നിർദോഷയായ മൈഥിലി സീതയെ കാണിച്ചുതരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും മനുഷ്യരും നാഗന്മാരും ഉൾപ്പെടെ, പർവതങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ സർവ്വലോകവും ഞാൻ മറിച്ചിടും.
Frequently Asked Questions
Rāma’s dharma-sankat is the shift from disciplined, lawful grief to potentially unbounded retaliation: he threatens to destroy river, mountain, and even cosmic order unless Sītā is returned, raising the question of how far righteous anger may go without violating maryādā.
The chapter frames nature and material traces as valid pramāṇa-like indicators for action (signs, footprints, debris), while warning that grief can eclipse विवेक (discernment); Lakṣmaṇa’s measured interpretation models counsel that channels emotion into purposeful search rather than indiscriminate destruction.
Godāvarī river and its tīrthas, Jana-sthāna, and Mount Prasravaṇa form the search-grid; the south/southwestern (naiṛti) directional cue becomes a navigational marker, converting landscape into a narrative “map” of abduction and pursuit.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.