Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

സുമനൻ പറഞ്ഞു—കടവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുത്രനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്റെ സന്നിധിയിൽ പറയും; ഒരാൾ മറ്റൊരാളുടെ കടം എടുത്തിട്ട് നിശ്ചയമായി മരണത്തിലേക്ക് പോകുന്ന അവസ്ഥ.

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

അവൻ ധനം നൽകുന്ന പുത്രനായി, സഹോദരനായി, പ്രിയ പിതാവായി പോലും മാറി, സുഹൃത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ പെരുമാറുന്നു—എന്നാൽ അവൻ എപ്പോഴും അത്യന്തം ദുഷ്ടനാണ്.

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

അവൻ ഗുണം ഒട്ടും കാണുന്നില്ല; സ്വഭാവത്തിൽ ക്രൂരനും കഠിനഹൃദയനും. അവൻ എപ്പോഴും കഠിനവാക്കുകൾ പറയുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് സ്വന്തം ബന്ധുക്കളോടു.

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും മധുരഭക്ഷണങ്ങൾ കഴിച്ച്, നിത്യവും ഭോഗവിലാസങ്ങളിൽ മുങ്ങുന്നു; എപ്പോഴും ചൂതാട്ടത്തിൽ ആസക്തനായി, മോഷണകൃത്യങ്ങളിലേക്കു ലോഭത്തോടെ ആകർഷിതനാകുന്നു।

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

അവൻ വീട്ടിലെ സമ്പത്ത് ബലമായി ഉപഭോഗിക്കുന്നു; തടഞ്ഞാൽ ക്രോധിക്കുന്നു. പിന്നെ ദിനംപ്രതി പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും നിന്ദിക്കുന്നു।

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

പിടിച്ചുപറിക്കുന്നവനും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നവനും അനവധി കഠിനവാക്കുകൾ പറയുന്നവനും—ഇങ്ങനെ ദുഷ്ടാർജിത ധനം ഉപഭോഗിച്ച് പിന്നെ സുഖമായി ജീവിക്കുന്നു।

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

ആ ക്രൂരൻ ബാല്യത്തിലുപോലും ജാതകർമ്മാദി സംസ്കാരങ്ങളുടെ പേരിൽ ധനം കൈക്കലാക്കുന്നു; പിന്നെ പുനർവിവാഹബന്ധങ്ങളിലൂടെ നാനാവിധ ഉപായങ്ങളാൽ പലവിധത്തിൽ അതു ചെയ്യുന്നു।

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

ഇങ്ങനെ ധനം സമ്പാദിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ദാനം ചെയ്താലും (അവൻ കരുതുന്നു)—‘വീട്, നിലം മുതലായ എല്ലാം എന്റെതുതന്നെ; സംശയമില്ല।’

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

അവൻ ദിനംപ്രതി പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും പോലും ഉപദ്രവിക്കുന്നു—ഒടിഞ്ഞ മരക്കഷണങ്ങളാലും ഉലക്കകളാലും മറ്റു അത്യന്തം ക്രൂരമായ പ്രഹാരങ്ങളാലും അവരെ അടിക്കുന്നു।

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

ആ പിതാവ് മരിച്ചാൽ അവൻ മാതാവിനോടും അത്യന്തം കഠിനനാകുന്നു; സ്നേഹരഹിതനും ക്രൂരനും ആകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

അവൻ ഒരിക്കലും ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളും ദാനങ്ങളും ചെയ്യുന്നില്ല; ഇത്തരത്തിലുള്ള പുത്രന്മാർ ഭൂമിയിൽ ജനിക്കുന്നു।

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ മുമ്പിൽ ‘രിപു’ എന്ന പുത്രനെ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു; ബാല്യം കഴിഞ്ഞ് യൗവനം വന്നാൽ അവൻ എപ്പോഴും ശത്രുതാഭാവത്തിൽ തന്നെയിരിക്കും।

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

അവൻ കളിക്കുമ്പോഴും പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും അടിക്കുന്നു; അടിച്ചിട്ട് പോകുന്നു, വീണ്ടും വീണ്ടും ചിരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

ഭയപ്പെട്ട് അവൻ വീണ്ടും മാതാപിതാക്കളുടെ അടുത്തേക്ക് വരുന്നു. എപ്പോഴും കോപത്തോടെയിരിക്കുന്ന അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അവരെ നിന്ദിക്കുന്നു.

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

ഇപ്രകാരം അവൻ എപ്പോഴും ശത്രുതാപരമായ കർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. പിതാവിനെ കൊന്നശേഷം, പിന്നീട് മാതാവിനെയും കൊല്ലാൻ അവൻ തുനിയുന്നു.

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

മുൻജന്മവൈരത്തിന്റെ ഫലമായി ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് ഇപ്രകാരം നശിക്കുന്നു. ഇനി എന്തിൽ നിന്നാണോ പ്രിയപ്പെട്ടത് ലഭിക്കുന്നത്, അതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

ജനിച്ച ഉടനെ തന്നെ പ്രിയപ്പെട്ടവനാകണം, കുട്ടിക്കാലത്ത് ലാളനകളാലും കളികളാലും സന്തോഷിപ്പിക്കണം. മുതിർന്നാൽ മാതാപിതാക്കൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടത് ചെയ്യണം.

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

ഭക്തിയോടെ ആ രണ്ടുപേരെയും എപ്പോഴും സന്തോഷിപ്പിക്കണം. സ്നേഹത്തോടെയുള്ള വാക്കുകളാലും പ്രിയപ്പെട്ട സംഭാഷണത്താലും അവരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം.

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

ഗുരു മരിച്ചതെന്നറിഞ്ഞ് സ്നേഹവശാൽ അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും കരയുന്നു; എങ്കിലും പിണ്ഡദാനം മുതലായ എല്ലാ ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളും വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിക്കണം।

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

കടുത്ത ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതനായിട്ടും അവൻ അവർക്കു തീർത്ഥയാത്രയ്ക്കുള്ള ഉപാധികൾ നൽകുന്നു; ഋണത്രയബന്ധിതനായി സ്നേഹവശാൽ നിത്യവും അവരെ ഭോജനിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

ഹേ പ്രിയേ! എന്ത് അപേക്ഷിച്ചാലും അത് ലഭ്യമാകും—ഇതിൽ സംശയമില്ല; സത്യമായി ഈ വിധിയാൽ മഹാപ്രാജ്ഞനായ പുത്രനായി ഭവിക്കുന്നു।

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

പ്രിയേ! ഇപ്പോൾ നിന്റെ മുമ്പിൽ ഉദാസീനഭാവം ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു; ഉദാസീനഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ അന്തരത്തിൽ സദാ പരിവർത്തിതനാകുന്നു।

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

അവൻ കൊടുക്കുകയുമില്ല, സ്വീകരിക്കുകയുമില്ല; കോപിക്കുകയുമില്ല, തൃപ്തനാകുകയുമില്ല. എല്ലാം ത്യജിച്ച് അവൻ കൊടുക്കുകയുമില്ല, പിടിച്ചുവെക്കുകയുമില്ല—ഇവനാണ് ഉദാസീനനായ ദ്വിജോത്തമൻ।

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

നിന്റെ മുമ്പിൽ പുത്രന്മാരുടെ ഗതി എങ്ങനെയെന്നു എല്ലാം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പുത്രനോടു പോലെ തന്നേ ഭാര്യക്കും പിതാവിനും മാതാവിനും മറ്റു ബന്ധുക്കൾക്കും അതേ ഗതിയാകുന്നു.

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

ഭൃത്യരും മറ്റു ആശ്രിതരും കൂടി എണ്ണപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ പശുക്കളും കുതിരകളും; ആനകൾ, എരുമകൾ, ദാസന്മാരും—ഇവയെല്ലാം ഋണബന്ധത്തിൽ ചേർന്നവരെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

അവൻ ഒരു ഋണവും എടുത്തിട്ടില്ല; ഞങ്ങൾ ഇരുവരും ആരിൽ നിന്നുമെങ്കിലും ഋണം എടുത്തിട്ടില്ല. അതുപോലെ മുൻജന്മത്തിലും ആരും ഞങ്ങളോടു ന്യാസം (അമാനത്ത്) ഏൽപ്പിച്ചിട്ടില്ല.

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

പ്രിയേ, കേൾക്കുക—ഞങ്ങൾ ആരുടെയും ഋണക്കാരല്ല. മുൻജന്മത്തിൽ ആരോടും വൈരവും സൃഷ്ടിച്ചിട്ടില്ല.

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

ഹേ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, ഞങ്ങൾ നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടില്ല; നിന്റെ ഭർത്താവും ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടില്ല. ഇതറിഞ്ഞ് ശാന്തിയോടെ പോകുക, വ്യർത്ഥമായ ഈ ചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കുക.

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

ആരുടെ പുത്രന്മാർ, ആരുടെ പ്രിയഭാര്യ, ആരുടെ സ്വജനബന്ധുക്കൾ? സത്യത്തിൽ നീ ആരുടെയുമൊന്നും അപഹരിച്ചിട്ടില്ല; വീണ്ടും ആര്ക്കും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നും ദാനം ചെയ്തതുമില്ല।

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

ധനം എങ്ങനെ വരുന്നു? ഹേ മാധവാ, അത്ഭുതപ്പെടരുത്. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഏതു ധനം എവിടെ ലഭിക്കേണ്ടതോ, അവിടെയേ അത് നിശ്ചയമായി ഉദ്ഭവിക്കും।

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

പ്രയാസമില്ലാതെ തന്നെ ആ ധനം അവന്റെ കൈയിലെത്തുന്നു; എന്നാൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ ധനം മഹത്തായ പരിശ്രമത്താൽ മാത്രമേ കാക്കൂ।

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

പോകുന്നവൻ പോകുന്നു; ധനം അവിടെയേ നില്ക്കുന്നു. ഇതറിഞ്ഞ് മനശ്ശാന്തിയിലേക്കു പോവുക; വ്യർത്ഥവും അനർത്ഥകരവുമായ ചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കുക।

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

ആരുടെ പുത്രന്മാർ, ആരുടെ പ്രിയഭാര്യ, ആരുടെ സ്വജനബന്ധുക്കൾ? ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഈ ലോകത്തിൽ ആരാണ് ആരോടും അസംബന്ധനായിത്തീരാത്തത്—ബന്ധങ്ങൾ സ്ഥിരമല്ലല്ലോ।

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

മഹാമോഹത്തിൽ പൂർണ്ണമായി മയങ്ങിയ പാപചിത്തന്മാരായ മനുഷ്യർ—“ഈ വീട് എന്റെത്, ഈ പുത്രൻ എന്റെത്, ഈ സ്ത്രീകളും തീർച്ചയായും എന്റെവരാണ്” എന്നു കരുതുന്നു.

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

“പ്രിയനേ, അസത്യം തന്നെയാണ് സംസാരത്തിന്റെ ബന്ധനമായി കാണപ്പെടുന്നത്.” എന്നു പറഞ്ഞു, അപ്പോൾ ദേവീസ്വരൂപിണിയായ പ്രിയഭാര്യ അവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

പിന്നീട് സോമശർമ ജ്ഞാനവാക്യം പറയുന്ന പ്രിയഭാര്യ സുമനയോട് വീണ്ടും പറഞ്ഞു—“ഭദ്രേ, നീ പറഞ്ഞത് സത്യം; അത് എല്ലാ സംശയങ്ങളും നീക്കുന്നു.”

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

എങ്കിലും സത്യപണ്ഡിതരായ സദ്ജനങ്ങൾ വംശം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എനിക്ക് പുത്രനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത എത്രയോ, അതുപോലെ ധനത്തെയും കുറിച്ചും, പ്രിയേ.

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

“ഏതൊരു ഉപായത്തിലായാലും ഞാൻ പുത്രനെ ജനിപ്പിക്കും.” സുമന പറഞ്ഞു—“പുത്രനാൽ ലോകങ്ങളെ ജയിക്കുന്നു; പുത്രൻ കുലത്തെ തരിപ്പിക്കുന്നു.”

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

ഹേ മഹാഭാഗാ! സത്പുത്രനാൽ തന്നെയാണ് പിതാവും മാതാവും യഥാർത്ഥത്തിൽ തൃപ്തരാകുന്നത്. ഒരേയൊരു ഗുണവാനും വിദ്യാവാനും ആയ പുത്രൻ ശ്രേഷ്ഠൻ—ഗുണമില്ലാത്ത പല പുത്രന്മാർ കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം?

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

ഒരാളാണ് വംശത്തെ തരിക്കുന്നത്; മറ്റുള്ളവർ ദുഃഖത്തിന് കാരണമാകുന്നു. മുമ്പേ ഞാൻ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്—ചിലർ ബന്ധം‑സംഗതി കൊണ്ടു മാത്രം പിന്തുടരുന്നവർ.

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

പുണ്യത്താൽ പുത്രൻ ലഭിക്കുന്നു; പുണ്യത്താൽ ഉത്തമകുലം ലഭിക്കുന്നു. പുണ്യങ്ങളാൽ സുഖഗർഭം (ശുഭഗർഭം/ആരോഗ്യസന്തതി) ലഭിക്കുന്നു; അതിനാൽ പുണ്യം ആചരിക്കൂ.

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

ജനിച്ചവന് മരണം നിശ്ചയം; മരിച്ചവന് ജന്മവും ധ്രുവം. പുണ്യത്താൽ സുജന്മം ലഭിക്കുന്നു; മരണത്തിന്റെ രീതിയും കർമാനുസാരമായി അതുപോലെ തന്നെയാകും.

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

ഹേ കാന്തേ! സുഖവും ധനസഞ്ചയവും പുണ്യകർമ്മങ്ങളാൽ അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നു. സോമശർമൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയേ, പുണ്യാചരണത്തിന്റെ വിധി പറയുക; മറ്റു ജന്മങ്ങളിലെ അതിന്റെ ഫലവും കൂടി.

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

ഹേ ഭദ്രേ, മഹാപുണ്യവാൻ എങ്ങനെയുള്ളവൻ? പുണ്യത്തിന്റെ ലക്ഷണം പറയുക. സുമന പറഞ്ഞു—ആദ്യം ഞാൻ പുണ്യത്തെ വിശദീകരിക്കും; ഞാൻ കേട്ടതുപോലെ തന്നേ.

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

പുരുഷനാകട്ടെ സ്ത്രീയാകട്ടെ—ആൾ നിത്യം എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ, തന്റെ പുണ്യകർമ്മങ്ങളാൽ കീർത്തിയും പ്രിയപുത്രന്മാരും ധനവും പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

ഹേ കാന്തേ, പുണ്യത്തിന്റെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും ഞാൻ പറയുന്നു—ബ്രഹ്മചര്യത്തിലൂടെ, സത്യത്തിലൂടെ, പഞ്ചമഖം (അഞ്ച് യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ) അനുഷ്ഠാനത്തിലൂടെ.

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

ദാനത്തിലൂടെയും നിയമപാലനത്തിലൂടെയും, ഹേ വല്ലഭാ; ക്ഷമയിലൂടെയും ശൗചത്തിലൂടെയും; അഹിംസയിലൂടെയും ദൃഢശക്തിയിലൂടെയും, അസ്തേയമായ (മോഷണമില്ലാത്ത) ആചരണത്തിലൂടെയും.

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

ഈ പത്ത് അങ്കങ്ങളാൽ ഇങ്ങനെ ധർമ്മത്തെ പൂർണ്ണമാക്കണം. ഉദരത്തിൽ ഓരോ ഗ്രാസംകൊണ്ടും പോഷണം/ഭോഗം പൂർണ്ണമാകുന്നതുപോലെ, ധർമ്മവും സമ്പൂർണ്ണമാകുന്നു.

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

ധർമ്മാത്മാവ് ത്രിവിധ കർമ്മങ്ങളാൽ ധർമ്മം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. പ്രസന്നവും ശുദ്ധവുമായ ഹൃദയമുള്ളവന് ആ ധർമ്മം തന്നേ ഇങ്ങനെ പുണ്യം നൽകുന്നു.

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

പ്രാജ്ഞൻ ഏത് ഏത് കാര്യം ധ്യാനിക്കുന്നുവോ, അതു ദുർലഭമായാലും അതേ നേടുന്നു. സോമശർമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സുന്ദരി, ധർമ്മത്തിന്റെ രൂപം എങ്ങനെയാണ്? അതിന്റെ അംഗങ്ങൾ ഏതെല്ലാം?

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

ഹേ പ്രിയേ, സ്നേഹത്തോടെ എനിക്കു പറയുക; കേൾക്കുവാൻ എന്റെ ശ്രദ്ധ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു. സുമന പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഈ ലോകത്തിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ മൂർത്തിയെ ആരാണ് കണ്ടത്?

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

അവന്റെ ഗതി അദൃശ്യമാണ്; അവന്റെ സ്വഭാവം സത്യമാണ്; ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും പോലും അവനെ കണ്ടിട്ടില്ല. അത്രിവംശത്തിൽ ജനിച്ച, അനസൂയയുടെ ദ്വിജപുത്രനാണ് അവൻ.

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

അവനാൽ തന്നേ ദത്താത്രേയൻ സദാ മഹാധർമ്മത്തെ ദർശിച്ചു. ഈ രണ്ടു മഹാത്മാക്കൾ ഉത്തമ തപസ്സിൽ നിരതരായിരുന്നു.

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

ആ ഇരുവരും ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, തപസ്സും ബലവും സമ്പന്നരായി, ഇന്ദ്രനെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമായ പ്രശസ്ത രൂപം പ്രാപിക്കും।

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

പതിനായിരം വർഷം അവർ വനത്തിൽ പാർത്തു; വായുവേ ആഹാരമാക്കി, നിരാഹാരരായി, ശുഭവും ദീപ്തിയുമുള്ള ദർശനം പ്രാപിച്ചു।

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

പതിനായിരം വർഷം ആ മുഴുവൻ കാലത്തും തപസ്സിന്റെ സമ്പാദനം നടന്നു; ആ ആചാരങ്ങൾ സുസിദ്ധമായപ്പോൾ അവിടെ ധർമ്മം വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ആ കാലയളവിൽ രണ്ടു രീതിയിൽ പഞ്ചാഗ്നി-തപസ് സിദ്ധമാകുന്നു; അതുപോലെ ത്രികാല വ്രതവും സിദ്ധമായി, നിരാഹാരവും ചെയ്തതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

അപ്പോൾ അവർ ഇരുവരും ജലമദ്ധ്യേ നിലകൊണ്ടിരിക്കെ, യതിയായ ദത്താത്രേയനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു; തപസ്സാൽ ക്ഷീണിച്ച മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ദുർവാസാവും സമീപം ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

ധർമ്മകാര്യത്തിൽ ആ ധർമ്മാത്മാവ്, മുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മുനിപുംഗവൻ, ക്രോധിച്ചു. ഹേ മഹാഭാഗാ! ആ മുനിവരൻ കോപിതനായപ്പോൾ, അപ്പോൾ…

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

അപ്പോൾ അതേ സമയത്ത് ധർമ്മൻ തന്റെ സ്വസ്വരൂപത്തിൽ അവിടെ എത്തി. ബ്രഹ്മചര്യാദി അനുഷ്ഠാനങ്ങളാൽ യുക്തനും, തപസ്സുകളാൽ സമ്പന്നനും, ബുദ്ധിമാനുമായിരുന്നു।

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

സത്യം ബ്രാഹ്മണന്റെ സ്വരൂപമാണ്; ബ്രഹ്മചര്യവും അതുപോലെ തന്നെ. ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്റെ ലക്ഷണം തപസ്സാണ്; പ്രജ്ഞയുള്ള ദ്വിജോത്തമന്റെ ലക്ഷണം ദമം—ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം.

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

കൂടാതെ നിയമം, ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ, ദാനവും അതുപോലെ; ഇവയൊക്കെയും ഇവിടെ അഗ്നിഹോത്രിയുടെ സ്വരൂപത്തിൽ തന്നെ, ആത്രേയ ഋഷിഗണങ്ങളുടെ രൂപമായി, സമാഗമിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

ക്ഷമ, ശാന്തി, ലജ്ജ, അഹിംസ, നിർകല്പന—ഹേ ദ്വിജോത്തമാ—ഇവയൊക്കെയും സ്ത്രീരൂപം ധരിച്ചു ഇവിടെ ഒന്നിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നു।

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

ബുദ്ധി, പ്രജ്ഞ, ദയ, ശ്രദ്ധ, മേധ, സത്കീർത്തി, ശാന്തി—ഇവയെല്ലാം അന്നേരം നിനക്കായിരുന്നു; അതുപോലെ പുണ്യമായ പഞ്ചമഹായജ്ഞങ്ങളും അങ്ങങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങളും।

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

സ്വസ്വരൂപം ധരിച്ചു അവർ എല്ലാവരും സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു; അതുപോലെ അഗ്ന്യാധാനം മുതലായ പുണ്യകർമ്മങ്ങളും അശ്വമേധം മുതലായ യാഗങ്ങളും ഫലപ്രദമായി സഫലമായി।

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

അവർ രൂപലാവണ്യസമ്പന്നർ, സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതർ, ദിവ്യമാലയും അംബരവും ധരിച്ചവർ, ദിവ്യസുഗന്ധങ്ങളാൽ അനുലേപിതർ ആയിരുന്നു।

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

അവർ കിരീടവും കുണ്ഡലവും ധരിച്ചവർ, ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതർ, ദീപ്തിമാനും സുന്ദരരുമായിരുന്നു—തേജസ്സിന്റെ ജ്വാലകളാൽ ചുറ്റും ആവൃതർ।

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

ഇങ്ങനെ ധർമ്മൻ തന്റെ പരിചാരകസമൂഹത്തോടുകൂടി അവിടെ എത്തി; അവിടെ ക്രോധസ്വഭാവനായ ദുർവാസാവ് കാലംപോലെ വസിക്കുന്നു।

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രാ! തപസ്സോടെ സമന്വിതനായിട്ടും നീ എന്തുകൊണ്ട് കോപിച്ചു? കോപം ശ്രേയസ്സിനെ നശിപ്പിക്കുന്നു; തപസ്സുതന്നെ ശ്രേയസ്സിനെ വരുത്തുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

അതുകൊണ്ട് കോപം സർവ്വനാശകരമായതിനാൽ ആ സാഹചര്യത്തിൽ കോപം ഉപേക്ഷിക്കണം. ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! സ്വസ്ഥനായി സംയമത്തോടെ ഇരിക്ക; ശാന്തിയേ തപസ്സിന്റെ ഉത്തമഫലം।

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

ദുർവാസാവ് പറഞ്ഞു—ഈ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജവരന്മാരോടൊപ്പം ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്ന നിങ്ങൾ ആരാണ്? കൂടാതെ സുന്ദരരൂപവും അലങ്കാരവും ഉള്ള ഈ ഏഴ് സ്ത്രീകൾ ഇവിടെ എന്തുകൊണ്ട് നില്ക്കുന്നു?

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

“ഹേ മഹാമതേ! എന്റെ മുമ്പിൽ വിശദമായി പറയുക.” ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു—“ഇവൻ ബ്രാഹ്മണരൂപത്തിൽ സർവ്വതേജസ്സും ആത്മീയ ദീപ്തിയും സമന്വിതനായവൻ.”

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

കയ്യിൽ ദണ്ഡം പിടിച്ച്, അത്യന്തം പ്രസന്നനായി, കമണ്ഡലു ധരിച്ച്—ഈ ബ്രഹ്മചാരി നിങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ; നോക്കുക, ഇവൻ തന്നെയാണ് ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നത്।

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഈ മറ്റൊരാളെയും നോക്കുക—അവൻ ദീപ്തിമാനാണ്, കപിലവർണ്ണനാണ്, പിംഗലനേത്രങ്ങളുള്ളവനാണ്. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! നീ കാണുന്നതുപോലെ അവൻ സത്യമായും നിലവിലുണ്ട്.

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

ഹേ ധർമ്മാത്മാ! വൈശ്വദേവഗണത്തിന്റെ സമപ്രഭയുള്ള അത്തരം തേജസ് നോക്കുക. ഹേ വിപ്രാ! നീ അനുഷ്ഠിച്ച തപസ്സ് സത്യമായും സർവ്വദേവന്മാരുടെ ആശ്രയത്താൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

ഹേ മഹാഭാഗാ! നിന്റെ സമീപത്തേക്ക് വന്നിരിക്കുന്ന ഈ പുരുഷനെ നോക്കുക—അവൻ പ്രസന്നവാക്യവും ദീപ്തതേജസ്സും ഉള്ളവൻ; സർവ്വജീവികളോടും ദയയിൽ പരനായവൻ.

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

നിശ്ചയമായും ഇതേ ദമം (ആത്മസംയമം) നിന്നെ എപ്പോഴും പോഷിക്കുന്നു. അവൻ ജടാധാരിയും, കർക്കശനും, പിംഗലവർണ്ണനും, അതിതീവ്രനും, മഹാപ്രഭുവുമാണ്.

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! അവൻ പാപങ്ങളുടെ നാശകനാണ്, കൈയിൽ ഖഡ്ഗം ധരിച്ചവൻ. അവൻ പൂർണ്ണശാന്തൻ, മഹാപുണ്യവാൻ, നിത്യകർമ്മാനുഷ്ഠാനങ്ങളിൽ സ്ഥിരനാണ്.

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! നിയമൻ നിന്റെ പാർശ്വത്തിൽ സമാഗതനായി—അവിച്ഛിന്നൻ, മഹാദീപ്തൻ, ശുദ്ധസ്ഫടികസന്നിഭൻ।

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

പാലാൽ നിറഞ്ഞ കമണ്ഡലു കൈയിൽ പിടിച്ച്, ദന്തകാഷ്ഠം ധരിച്ച ആ ദ്വിജൻ ശൗചശുദ്ധിക്കായി ഇവിടെ നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു।

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

അവൾ അതിസാധ്വി, മഹാഭാഗ്യവതി, സത്യം എന്ന ആഭരണത്താൽ അലങ്കൃത; എല്ലാ ശുഭാഭരണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന അവയവങ്ങളോടെ ശുശ്രൂഷയ്ക്കായി ഇവിടെ സമാഗതയായി।

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

അവൾ അതിധീരയും, പ്രസന്നാംഗിയുമായ, ഗൗരിവർണ്ണയും, പ്രഹസിതാനനയും. ഈ ധാത്രി പദ്മഹസ്ത, പദ്മനേത്ര, സുപദ്മിനി.

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ യുക്തയായ ക്ഷമ പ്രത്യക്ഷയായി—അതിശാന്ത, ഗൗരവത്തിൽ സുപ്രതിഷ്ഠിത, അനേകം മംഗളഗുണങ്ങളാൽ സമന്വിത.

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

ദിവ്യരത്നനിർമ്മിതമായ ശോഭയാലും ദിവ്യാഭരണങ്ങളാലും അലങ്കൃതയായി—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ—നിന്റെ ശാന്തി ജ്ഞാനസ്വരൂപമായി എത്തിയിരിക്കുന്നു।

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

അവർ പരോപകാരത്തിൽ നിരതരായി, അനേകം സത്യങ്ങളാൽ സമ്പന്നർ; എപ്പോഴും മിതഭാഷികൾ—ആ നിർമലർ അവിടെ ഒന്നിച്ചുകൂടി।

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

അവൾ പ്രസന്നയായി, ക്ഷമയോടെ യുക്തയായി, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളാലും അലങ്കൃതയായി. പദ്മാസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, സുന്ദരരൂപിണിയായി—ശ്യാമവർണ്ണയായി യശസ്വിനിയായി പ്രകാശിച്ചു।

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

ഹേ മഹാഭാഗ, ഈ ദേവി അഹിംസ നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിലേക്കു വന്നിരിക്കുന്നു—തപ്തകാഞ്ചനവർണ്ണ കാന്തിയുള്ള അവയവങ്ങളോടെ, രക്താംബരത്തിൽ ശോഭിക്കുന്നവൾ।

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

അവൾ എപ്പോഴും സുപ്രസന്നയും സുമന്ത്രിതയും; ഇവിടെ-അവിടെ നോക്കുകയില്ല. ജ്ഞാനഭാവം കൊണ്ട് ആക്രാന്തയായി, പുണ്യഹസ്തയായ ആ തപസ്വിനി തന്മയയായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

മുത്താഭരണങ്ങളുടെ ശോഭയാൽ അലങ്കൃതയായി, നിർമലയായി മധുരഹാസിനിയായി—ഹേ മഹാഭാഗ, നോക്കൂ നോക്കൂ; ഇതാ ശ്രദ്ധ തന്നെ എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

അവൾ അപാരബുദ്ധിയാൽ പരിപൂർണ്ണയും, പലവിധജ്ഞാനത്താൽ സമൃദ്ധയും; സുഖഭോഗങ്ങളിൽ ആസക്തയായിരുന്നാലും സുസ్థിത—സുന്ദരവും മംഗളകരവുമായ രൂപിണി.

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

സകല ഇഷ്ടങ്ങളുടെയും ധ്യാനത്തിൽ ലീനയായ യശസ്വിനിയായ ലോകമാതാ—എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുടെ ശോഭയാൽ അലങ്കൃതയായി—പുഷ്ടനിതംബയും പൂർണ്ണസ്തനയും ആയിരുന്നു.

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

ഗൗരവർണ്ണയായി അവൾ എത്തിച്ചേർന്നു, മാല്യവസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതയായി. ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ, ഇതാ മേധാ—നിനക്കായി മാത്രം ഇവിടെ സ്ഥാപിതയായിരിക്കുന്നു.

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

ഹംസനും ചന്ദ്രനും പോലെയുള്ള കാന്തിയിൽ ദീപ്തയായി, മുത്തുകളുടെ തൂങ്ങുന്ന ഹാരം ധരിച്ച്, സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ സംഭൂഷിതയായി—അത്യന്തം പ്രസന്നയും മഹാമനസ്കയും ആയിരുന്നു.

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

ശ്വേതവസ്ത്രധാരിണിയായി, ശതദളപദ്മത്തിൽ ശയനരൂപേണ വിരാജിച്ച്; കൈയിൽ പുസ്തകം ധരിച്ചു, പദ്മാസനസ്ഥയായി അവൾ സദാ ദീപ്തിയായി ശോഭിക്കുന്നു।

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

ഹേ മഹാഭാഗ, ഈ പ്രജ്ഞ ഭാഗ്യവാന്റെ അടുക്കൽ എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു; ലാക്ഷാരസസദൃശ വർണ്ണമുള്ള അവൾ സദാ അത്യന്തം പ്രസന്നയാണ്।

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

മഞ്ഞ പുഷ്പമാല ധരിച്ചു, ഹാരവും കേയൂരവും കൊണ്ട് ഭൂഷിതയായി; മുദ്രികകളും കങ്കണങ്ങളും ധരിച്ച്, കർണകുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായി।

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച ദേവി സദാ മഹാശോഭയോടെ വിരാജിക്കുന്നു; ത്രിലോകത്തിന്റെ ഹിതത്തിനും പോഷണത്തിനും അവൾ അദ്വിതീയയാണ്।

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ, ആരുടെ ശീലമാണ് സദാ കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നതോ—ആ ദയ തന്നെ ഇപ്പോൾ സത്യമായി നിന്റെ പാർശ്വത്ത് എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു, ഹേ ദ്വിജോത്തമ।

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

ഈ വൃദ്ധസ്ത്രീ മഹാപ്രാജ്ഞ—പതിവ്രതയും തപസ്വിനിയും. ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഇവൾ എന്റെ മാതാവ്; ഹേ സുവ്രതാ, ഞാൻ നിന്റെ ധർമ്മം.

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

ഇതു അറിഞ്ഞ് ശാന്തിയോടെ പോകുക; ഇങ്ങനെ തന്നേ എന്നെ സംരക്ഷിക്കൂ. ദുര്വാസർ പറഞ്ഞു—ധർമ്മൻ ഇപ്പോൾ സത്യമായും എന്റെ സമീപം വന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ…

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

ഇതിനുള്ള കാരണം എനിക്കു പറയുക; നിങ്ങളുടെ വേണ്ടി ഞാൻ ഏതു ധർമ്മം ചെയ്യണം? ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, എന്തുകൊണ്ട് നിങ്ങൾ ക്രുദ്ധൻ? ഇവർ നിങ്ങളോട് എന്ത് അപ്രീതി ചെയ്തു?

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

ഹേ ദുര്വാസാ, നിങ്ങൾക്ക് യുക്തമെന്നു തോന്നിയാൽ കാരണം പറയുക. ദുര്വാസർ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ, ഞാൻ ക്രുദ്ധനായ കാരണമിതാണ്; കേൾക്കൂ.

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

ദമവും ശൗചവും കൊണ്ടു, കടുത്ത ക്ലേശങ്ങൾ സഹിച്ച്, ഞാൻ എന്റെ ശരീരം ശുദ്ധീകരിച്ചു. സത്യമായി ഞാൻ ലക്ഷവർഷം തപശ്ചര്യ ചെയ്തു.

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

നീ എന്നെ ഇങ്ങനെ ദർശിക്കുന്നതിനാൽ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കരുണ ഉണരുന്നു; എങ്കിലും ഇന്നും ഞാൻ നിന്നോടു ക്രുദ്ധനാണ്, അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നെ ഈ ശാപം നൽകുന്നു।

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

ഇതു കേട്ട് ആ മഹാമതി അവനോടു പറഞ്ഞു. ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ! ഞാൻ നശിച്ചാൽ ഈ ലോകം നാശത്തിലേക്കു പോകും।

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

ഹേ താതാ, ഹേ ദ്വിജാ! ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലത്തെ ഞാൻ പൂർണ്ണമായി പിഴുതെറിയും; പിന്നെ അവൻ സത്യം ഉപേക്ഷിക്കാതിരുന്നാൽ ഞാൻ സുഖം നൽകും।

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

പാപം സുഖത്തിൽ വേരൂന്നിയതാണ്; പുണ്യം ദുഃഖം സഹിച്ചാണ് ലഭിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ പുണ്യം ചെയ്യുന്ന ജീവി അവസാനം പ്രാണൻ വിട്ടുപോകുന്നു।

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

“ഇങ്ങനെ ഞാൻ മഹാസുഖം നൽകുന്നു; പരലോകത്തിലും ഇതിൽ സംശയമില്ല.” ദുര്വാസൻ പറഞ്ഞു—“ഏതിനാൽ സുഖം ലഭിക്കുന്നുവോ, അതിനാലേ തന്നെ പരമദുഃഖത്തിലേക്കും വീഴുന്നു.”

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

മർത്ത്യൻ ആ ധനം/സ്വത്ത് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; അതിനെ മറ്റൊരാൾ ഭോഗിക്കുന്നു. ആ സുഖം യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരറിയും? ഇവിടെ യാതൊരു നിശ്ചയവും കാണുന്നില്ല.

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

ഇതിൽ ഞാൻ ശ്രേയസ് കാണുന്നില്ല; നീ ചെയ്തതു തീർച്ചയായും അന്യായമാണ്. ഏതു ദേഹത്താൽ കർമ്മം ചെയ്യപ്പെടുന്നുവോ, അത് അധർമ്മമായാൽ അതിന്റെ സുഖം ആ കർത്താവിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ അനുഭവിക്കാനാവില്ല.

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

ക്ലേശം ഒരാൾ അനുഭവിക്കുന്നു; ഫലം മറ്റൊരാൾ ഭോഗിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ സുഖം യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരറിയും? ഇത് അന്യായമാണോ, അതോ ധർമ്മമോ—ആർ തിരിച്ചറിയും?

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

ക്ലേശം ഒരാളാൽ സംഭവിക്കുന്നു, സുഖം വീണ്ടും മറ്റൊരാളാൽ; എങ്കിലും ധർമ്മഫലം ആ പുരുഷൻ തന്നെയാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഇതെല്ലാം സ്വന്തം ശ്രേയസ്സോടു ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു.

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

ഇങ്ങനെ പുണ്യവും സമ്പാദിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ഫലം അവൻ തന്നെയാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ചെയ്യപ്പെടുന്ന പുണ്യത്തെയും ചിലപ്പോൾ മറ്റൊരാൾ അപഹരിച്ചു ഭോഗിക്കുന്നു.

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

യാരുടെയോ സ്വലക്ഷണത്തോടു യഥാർത്ഥമായി യോജിക്കുന്നതുതന്നെ സുഖകരമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങൾ വിധിച്ചതുപോലെ എല്ലായിടത്തും അതേവിധം ആചരിക്കണം—മറ്റെങ്ങനെല്ല.

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

ഏത് ശരീരത്താൽ അവർ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതോ, അതേ ശരീരത്താൽ തന്നെയാണ് അവർ ദുഃഖം സഹിക്കുന്നത്. പരലോകത്തിലും അതേ ഉപകരണത്തിലൂടെ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു; ഇഹലോകത്തിലും അതുപോലെ തന്നെ.

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

ഇതു അറിഞ്ഞ് നിങ്ങൾ—ധർമ്മാത്മാവായി—ഇതിനെ നന്നായി ആലോചിക്കണം; മഹാപാപികളായ കള്ളന്മാർ തങ്ങളുടെ ശരീരത്തോടുകൂടി ശിക്ഷാദുഃഖം സഹിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

“ദാരുണവും തീവ്രവുമായ ദുഃഖം ഉള്ളതുപോലെ, സുഖം എന്തുകൊണ്ട് ഉണ്ടാകരുത്?” ധർമ്മം പറഞ്ഞു—“ഏത് ശരീരത്തിലൂടെയാണ് പാപികൾ പാതകം ആചരിച്ച് സഞ്ചരിക്കുന്നത് (അതുതന്നെ കാരണം).”

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവർ പീഡ സഹിക്കുന്നു—അതുതന്നെയാണ് പാതകഫലം. ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പണ്ഡിതർ ദണ്ഡത്തെ ഏകമായ പരമ ശോധനോപായമായി കണ്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

ഇത് ധർമ്മപൂർവ്വമാണെന്ന് അറിക; ഈ ന്യായങ്ങളാൽ നീ തന്നെയാണ് അതിനെ സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ദുർവാസൻ പറഞ്ഞു—ഇത്തരം ന്യായം ഞാൻ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; എങ്കിലും, ഹേ ധർമ്മരാജാ, തുടർന്നു കേൾക്കുക.

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

ഞാൻ ക്രുദ്ധനാണ്; നിനക്കു ത്രിവിധ ശാപം നൽകും—മറ്റൊരു വഴിയില്ല. ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ, നിങ്ങൾ ക്രുദ്ധനായാലും എന്നെ തന്നെ ക്ഷമിക്കണം.

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ഇത് നിങ്ങൾ സഹിക്കരുത്; എന്നെ ദാസീപുത്രനാക്കരുത്. ഹേ മഹാമുനേ, രാജാവിനെയാണ് ചാണ്ഡാലനാക്കേണ്ടത്.

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

ഹേ വിപ്രാ, നമസ്കരിച്ചു ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവനോട് അവൻ എപ്പോഴും പ്രസന്നമുഖനായി കൃപ കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ പിന്നെ ദുർവാസൻ ക്രുദ്ധനായി ധർമ്മത്തെയും ശപിച്ചു.

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

ദുർവാസൻ പറഞ്ഞു—ഇന്നുമുതൽ, ഹേ ധർമ്മാ, നീ രാജാവാകുക; എന്നാൽ ദാസീപുത്രനായിട്ടേ, മറ്റെങ്ങനെല്ല. കൂടാതെ ചാണ്ഡാലയോണിയിലേക്കും പോകുക; ഹേ ധർമ്മാ, നിന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം അവിടെ പോകുക.

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

ഇങ്ങനെ ത്രിവിധ ശാപം നൽകി ആ ദ്വിജസത്തമൻ പുറപ്പെട്ടു പോയി. ഈ സംഭവപ്രസംഗത്തിലൂടെയേ, പുരാതനകാലത്ത് ധർമ്മം പ്രത്യക്ഷമായി ദർശിതമായതായി പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

സോമശർമ പറഞ്ഞു— ആ മഹാത്മാവ് ശപിച്ച ധർമ്മം ഏതു രൂപമായി മാറി? ഹേ സുന്ദരീ, നിനക്കറിയാമെങ്കിൽ അവന്റെ രൂപം എനിക്ക് പറയുക.

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

സുമന പറഞ്ഞു— ഭരതകുലത്തിൽ ധർമ്മം തന്നേ യുധിഷ്ഠിരനായി ജനിച്ചു. വിദുരൻ ദാസീപുത്രൻ; മറ്റൊരാളെയും കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

രാജാ ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ വിശ്വാമിത്രനാൽ കഠിനമായി പീഡിതനായപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ചാണ്ഡാലാവസ്ഥയിൽ എത്തി; ഹേ മഹാമതേ, അതും സത്യത്തിൽ ധർമ്മം തന്നെയായിരുന്നു.

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ധർമ്മനും കർമ്മഫലം അനുഭവിച്ചു. ദുർവാസസ്സിന്റെ ശാപം മൂലം, നിന്റെ മുമ്പിൽ പറഞ്ഞ വാക്ക് തീർച്ചയായും സത്യമായി തെളിഞ്ഞു.