സൂതൻ പറയുന്നു—ഹരിഭക്തനായ രാജാവ് രുക്മാംഗദൻ തന്റെ പുത്രൻ ധർമാംഗദന് രാജഭാരം ഏൽപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങി, രാജത്യാഗത്തെ ധർമ്മമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. യോഗ്യനായ പുത്രനോട് ഭരണചുമതല ഏൽപ്പിക്കണം; ഇല്ലെങ്കിൽ പിതാവിന്റെ ധർമ്മവും കീർത്തിയും ക്ഷയിക്കും. പിതൃഭാരം വഹിച്ച്, കീർത്തിയിൽ പിതാവിനെ മറികടന്ന്, പിതൃആജ്ഞ പാലിക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ പുത്രൻ; അവഗണനം നരകഹേതു. പ്രജാപാലനത്തിലെ തന്റെ ക്ഷീണവും, ഹരിദിന ഉപവാസം രോഗം/വൈകല്യം തുടങ്ങിയ ന്യായങ്ങൾ പറഞ്ഞ് ഒഴിവാക്കരുതെന്നും, അത് രാജധർമ്മവും പൊതുഹിതത്തിനുള്ള ശാസനയുമാണെന്നും രുക്മാംഗദൻ പറയുന്നു. ധർമാംഗദൻ ചുമതല ഏറ്റെടുത്തു ജനങ്ങളോട്—ധർമ്മയുക്ത ദണ്ഡം പ്രവർത്തിക്കുന്നിടത്ത് യമന്റെ അധികാരം നിലനിൽക്കില്ലെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ജനാർദനസ്മരണം, മമത്വത്യാഗം, വർണാശ്രമധർമ്മാനുസൃത കർത്തവ്യങ്ങൾ, ഹരിദിനത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ദ്വാദശി വ്രതം കർശനമായി പാലിക്കൽ എന്നിവ അദ്ദേഹം പ്രബോധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം വിഷ്ണുവിന്റെ സർവ്വാധിപത്യം (ഹവ്യ-കവ്യവാഹകൻ, സൂര്യ-ആകാശാന്തർയാമി)യും എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും പുരുഷോത്തമനു സമർപ്പിക്കേണ്ടതെന്ന സിദ്ധാന്തവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. രുക്മാംഗദൻ തൃപ്തനായി പിതൃലോകം പ്രാപിച്ച്, സദ്പുത്രലാഭം നൽകിയ ‘മോക്ഷസമ’ ഫലത്തിനായി ഭാര്യയെ പ്രശംസിക്കുന്നു.
Verse 1
सौतिरुवाच । रुक्मांगदस्तु राजेंद्रो भुक्त्वा भोगांस्तुमानुषान् । संपूज्य बहुशो देवं पीतांबरधरं हरम् ॥ १ ॥
സൂതൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രൻ രുക്മാംഗദൻ മനുഷ്യഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം, പീതാംബരം ധരിച്ച ഭഗവാൻ ഹരിയെ പലവട്ടം വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു॥१॥
Verse 2
दत्वा मूर्ध्नि पदं विप्राः शत्रीणां रणशालिनाम् । कृत्वा शून्यं यमपथं जित्वा वैवस्वतं यमम् ॥ २ ॥
ഹേ വിപ്രന്മാരേ, യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന ശത്രുക്കളുടെ ശിരസ്സുകളിൽ പാദം വെച്ച് അവർ വൈവസ്വത യമനെ ജയിച്ച് യമപഥം ശൂന്യമാക്കുന്നു।
Verse 3
वैकुण्ठस्य तु पंथानं संपूर्णं मानवैः कृतम् । आहूय तनयं काले धर्मांगदमभाषत ॥ ३ ॥
മനുഷ്യർ വൈകുണ്ഠത്തിലേക്കുള്ള പഥം പൂർണ്ണമായി ഒരുക്കിയപ്പോൾ, യഥാകാലത്ത് അദ്ദേഹം പുത്രനെ വിളിച്ചു ധർമാംഗദനോട് അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 4
एतां वसुमतीं पुत्र वसुपूर्णां समंततः । परिपालय वीर्येण स्वधर्मे कृतनिश्चयः ॥ ४ ॥
പുത്രാ, എല്ലാടവും സമ്പത്താൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ വസുമതിയെ നിന്റെ വീര്യത്തോടെ പരിപാലിക്ക; സ്വധർമ്മത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയനായിരിക്ക।
Verse 5
पुत्र समर्थे जाते यो राज्यं न प्रतिपादयेत् । तस्य धर्मस्तथा कीर्तिर्विनस्यति न संशयः ॥ ५ ॥
സമർത്ഥനായ പുത്രൻ ജനിച്ചിട്ടും യാതൊരാൾ രാജ്യം യഥാവിധി ഏല്പിക്കാതിരുന്നാൽ, അവന്റെ ധർമ്മവും കീർത്തിയും സംശയമില്ലാതെ നശിക്കും।
Verse 6
समर्थेन च पुत्रेण यो न याति पिता सुखम् । अवश्यं पातकी सोऽपि विज्ञेयो भुवनत्रये ॥ ६ ॥
സമർത്ഥനായ പുത്രനിലൂടെ പോലും പിതാവ് സുഖം പ്രാപിക്കാതിരുന്നാൽ, അവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും നിർബന്ധമായി പാതകിയെന്നു അറിയപ്പെടണം।
Verse 7
पितुर्भारक्षमः पुत्रो भारं नोद्वहते तु यः । मातुरुच्चारवज्जातो द्विजिह्वो विषवर्जितः ॥ ७ ॥
പിതാവിന്റെ ഭാരം വഹിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനെയാണ് ‘പുത്രൻ’ എന്നു പറയുന്നത്; ആ ഭാരം വഹിക്കാത്തവൻ മാതാവിന്റെ വെറും ഉച്ചാരണമാത്രം—പേരിനായി ജനിച്ചവൻ—വിഷമില്ലാത്ത ദ്വിജിഹ്വ ജീവിയെപ്പോലെ.
Verse 8
स पुत्रो योऽधिकख्यातः पितुर्भवति भूतले । प्रकाशयति सर्वत्र स्वकरैरिव भास्करः ॥ ८ ॥
ഭൂമിയിൽ പിതാവിനേക്കാൾ അധികം ഖ്യാതി നേടുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ പുത്രൻ; അവൻ തന്റെ വംശത്തെ എല്ലായിടത്തും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു—സൂര്യൻ സ്വന്തം കിരണങ്ങളാൽ വെളിച്ചം പകരുന്നതുപോലെ.
Verse 9
पुत्रापनयजैर्दुःखै रात्रौ जागर्तिं यत्पिता । स पुत्रो नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ९ ॥
പുത്രന്റെ പരിപാലനം, വളർത്തൽ, സംരക്ഷണം തുടങ്ങിയ ദുഃഖങ്ങളാൽ പിതാവ് രാത്രിയിൽ ജാഗരിക്കേണ്ടിവന്നാൽ, അത്തരം പുത്രൻ സർവ്വഭൂത-പ്രളയം വരെ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
Verse 10
पितुर्वचनमादृत्य सर्वं यः कुरुते गृहे । स याति देव सायुज्यं स्तूयमानो दिवि स्थितैः ॥ १० ॥
ഗൃഹത്തിൽ പിതാവിന്റെ വചനം ആദരത്തോടെ അനുസരിച്ച് എല്ലാം ചെയ്യുന്നവൻ, സ്വർഗ്ഗസ്ഥരായ ദേവന്മാർ സ്തുതിക്കുന്നവനായി ദേവസായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 11
सोऽहं प्रजाकृते पुत्र आसक्तः कर्मभिः क्षितौ । न भुक्तं नैव सुप्तं तु स्वेच्छया पालने स्थितः ॥ ११ ॥
ഹേ പുത്രാ! പ്രജകളുടെ നന്മയ്ക്കായി ഞാൻ ഭൂമിയിൽ കര്മ്മങ്ങളിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു; ഞാൻ ഭക്ഷിച്ചില്ല, ഉറങ്ങിയില്ല—സ്വമേധയാ അവരുടെ പരിപാലന-സംരക്ഷണത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 12
असमर्थे त्वयि सुत न प्राप्तं हि मया सुखम् । विष्णुवासरभोक्तॄणां निग्रहे कृतबुद्धिना ॥ १२ ॥
മകനേ, നീ അസമർത്ഥനായതിനാൽ എനിക്ക് സത്യത്തിൽ സുഖം ലഭിച്ചില്ല; വിഷ്ണു-വാസരത്തിൽ ഭോജനം ചെയ്യുന്നവരെ ശിക്ഷിക്കണമെന്നു ഞാൻ ദൃഢമായി നിശ്ചയിച്ചിരുന്നു।
Verse 13
केचिच्छैवे स्थिता मार्गे सौरे केचिद्व्यवस्थिताः । विरिंचिमार्गगाश्चान्ये पार्वत्याश्च स्थिताः परे ॥ १३ ॥
ചിലർ ശൈവ മാർഗത്തിൽ സ്ഥാപിതർ, ചിലർ സൗര (സൂര്യ) മാർഗത്തിൽ ദൃഢർ; മറ്റുള്ളവർ വിരിഞ്ചി (ബ്രഹ്മാ) മാർഗം പിന്തുടരുന്നു, ചിലർ പാർവതിയിൽ നിഷ്ഠിതർ।
Verse 14
सायं च प्रातरासीना अग्निहोत्रे व्यवस्थिताः । बालो युवा वा वृद्धो वा गुर्विणी वा कुमारिका ॥ १४ ॥
സന്ധ്യയും പ്രഭാതവും ഇരുന്ന് അവർ അഗ്നിഹോത്രകർമ്മത്തിൽ ഏകാഗ്രരായിരിക്കും—കുട്ടിയായാലും യുവാവായാലും വൃദ്ധനായാലും; ഗർഭിണിയായാലും കുമാരിയായാലും।
Verse 15
सरोगो विकलो वापि न शक्नोति ह्युपोषितुम् । इत्येवं जल्पितं यैस्तु तान्निरस्य समंततः ॥ १५ ॥
“രോഗിയെയോ വൈകല്യമുള്ളവനെയോ ഉപവസിക്കാൻ കഴിയില്ല” എന്ന് പറയുന്നവരുടെ അത്തരം ന്യായീകരണങ്ങളെ എല്ലാതിക്കിലും പൂർണ്ണമായി തള്ളിക്കളയുക।
Verse 16
वचोभिस्तु पुराणोक्तैर्वासरैर्बहुभिस्त्वहम् । संबोधयित्वा बहुशः प्रजानां सुखहेतवे ॥ १६ ॥
എന്നാൽ ഞാൻ അനേകം ദിവസങ്ങളോളം പുരാണോക്ത വചനങ്ങളാൽ ജനങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ബോധിപ്പിച്ചു; അവരുടെ ക്ഷേമവും സുഖവും ഉണ്ടാകേണ്ടതിനായി।
Verse 17
निगृह्य तान्हरिदिने निराहारान्करोमि च । शास्त्रदृष्ट्या तु विदुषो मूर्खान्दंडनपूर्वकम् ॥ १७ ॥
അവരെ നിയന്ത്രിച്ച് ഹരിയുടെ പുണ്യദിനത്തിൽ ഞാൻ അവരെ ഉപവാസത്തിലാക്കുന്നു; ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയിൽ പണ്ഡിതൻ മൂഢരെ ദണ്ഡനത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ശാസിക്കുന്നു।
Verse 18
शासयित्वा कृताः सर्वे निराहारा हरेर्दिने । तेन मे न सुखं किंचिदवलीढं धरातले ॥ १८ ॥
ശിക്ഷിച്ചതിന് ശേഷം ഹരിയുടെ ദിനത്തിൽ എല്ലാവരെയും നിരാഹാരികളാക്കി. അതുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ ഞാൻ അല്പമെങ്കിലും സുഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ല।
Verse 19
कच्चिन्न दुःखेन जनान्योजयेत्किल पुत्रक । स्वेभ्यो वापि परेभ्यो वा या रक्षेच्च प्रजा नृपः ॥ १९ ॥
മകനേ, രാജാവ് ജനങ്ങളെ ദുഃഖത്തിലേക്ക് തള്ളുകയില്ലല്ലോ? കാരണം രാജാവ് സ്വന്തം ആളുകളിൽ നിന്നായാലും പുറംവരിൽ നിന്നായാലും പ്രജയെ സംരക്ഷിക്കണം।
Verse 20
तस्यामी ह्यक्षया लोकाः पुराणेषु प्रकीर्तिताः । सोऽहं प्रजाकृते सौम्य संस्थितो नात्मनः क्वचित् ॥ २० ॥
ആ (ദിവ്യാവസ്ഥയിൽ) അക്ഷയ ലോകങ്ങൾ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സൗമ്യനേ, ഞാൻ പ്രജകളുടെ നന്മയ്ക്കായി നിലകൊള്ളുന്നു; എനിക്ക് വേണ്ടി ഒരിക്കലുമല്ല।
Verse 21
सौख्यमिच्छाम्यहं भोक्तुं मृगयादिसमुद्भवम् । न पानद्यूतजं पुत्र कामयेऽहं कदाचन ॥ २१ ॥
ഞാൻ മൃഗയാദികളിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന സുഖം മാത്രമേ അനുഭവിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കൂ; മകനേ, പാനംയും ചൂതാട്ടവും ജനിപ്പിക്കുന്ന സുഖം ഞാൻ ഒരിക്കലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല।
Verse 22
एषु सक्तोऽचिरात्पुत्र विनाशं याति पार्थिवः । त्वत्प्रसादादहं पुत्र मृगयाव्याजतोऽधुना ॥ २२ ॥
പുത്രാ, ഈ വിഷയഭോഗങ്ങളിൽ ആസക്തനായ രാജാവ് शीഘ്രം നാശത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ, പുത്രാ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ വേട്ടയുടെ വ്യാജേന ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 23
गिरीन्वनानि सरितः सरांसि विविधानि च । भोक्तुकामः प्रियान्कामांस्त्वयि भारं निवेश्य च ॥ २३ ॥
ഭോഗം ആഗ്രഹിച്ച് മനുഷ്യൻ പർവതങ്ങൾ, വനങ്ങൾ, നദികൾ, നാനാവിധ തടാകങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു; ജീവിതഭാരം നിനക്കേൽപ്പിച്ച് പ്രിയമായ കാമ്യവസ്തുക്കൾ തേടുന്നു.
Verse 24
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्स्थितं हृदये मम । कृते तव महाकीर्तिरकृते नरकस्थितिः ॥ २४ ॥
എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന എല്ലാം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു. നീ അത് ചെയ്താൽ മഹാകീർത്തി ലഭിക്കും; ചെയ്യാതിരുന്നാൽ നരകസ്ഥിതി വരും.
Verse 25
धर्मांगद उवाच । सर्वमेतत्करिष्यामि भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । गुर्वीं राज्यधुरं तात त्वदीयामुद्धराम्यहम् ॥ २५ ॥
ധർമാംഗദൻ പറഞ്ഞു—ഇതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്യും. നിങ്ങൾ മനസ്സിനനുസരിച്ച ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കൂ. പിതാവേ, നിങ്ങളുടെ രാജധുരയുടെ ഗുരുഭാരം ഞാൻ ഏറ്റെടുത്തു വഹിക്കും.
Verse 26
नहि मेऽन्यः स्मृतो धर्मस्त्वद्वाक्यकरणं विना । पितुर्वाक्यमकुर्वाणः कुर्वन्धर्मानधो व्रजेत् ॥ २६ ॥
നിന്റെ വാക്ക് നടപ്പാക്കുന്നതൊഴികെ എനിക്ക് മറ്റൊരു ധർമ്മം സ്മരണയില്ല. പിതാവിന്റെ വാക്ക് ചെയ്യാത്തവൻ, മറ്റ് ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്താലും അധോഗതിയിലേക്കു വീഴും.
Verse 27
तस्मात्करिष्ये वचनं त्वदीयं प्रांजलिः स्थितः । एवमुक्ते तु वचने राजा हृष्टो बभूव ह ॥ २७ ॥
അതുകൊണ്ട് ഞാൻ കരംകൂപ്പി നിന്നുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ കല്പന നടപ്പാക്കും. ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു.
Verse 28
गंतुकामो मृगान्भूयो लब्ध्वा ज्ञात्वा वनं ततः । धर्मांगदोऽपि दृष्टात्मा प्रजा आहूय चाब्रवीत् ॥ २८ ॥
പുറപ്പെടുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, വീണ്ടും മൃഗങ്ങളെ ലഭിച്ചു ആ വനത്തെ അറിയുകയും ചെയ്ത്, നിർമലചിത്തനായ ധർമാംഗദനും പ്രജകളെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
Verse 29
पित्रा नियुक्तो भवतां पालनाय हिताय च । पितुर्वाक्यं मया कार्यं सर्वथा धर्ममिच्छता ॥ २९ ॥
നിങ്ങളെ പരിപാലിക്കാനും ഹിതം ചെയ്യാനും പിതാവ് എന്നെ നിയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ സർവ്വവിധം ധർമ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഞാൻ പിതാവിന്റെ വാക്ക് നിർബന്ധമായി നടപ്പാക്കണം.
Verse 30
नान्यो हि धर्मः पुत्रस्य पितुर्वाक्यं विना प्रजाः । मयि दंडधरे शास्ता न यमो भवति क्वचित् ॥ ३० ॥
ഹേ പ്രജകളേ, പിതാവിന്റെ വാക്ക് കൂടാതെ പുത്രന് മറ്റൊരു ധർമ്മമില്ല. ഞാൻ ദണ്ഡധാരിയായ ശാസകനായി നിലകൊള്ളുന്നിടത്ത് യമൻ ഒരിക്കലും പ്രവർത്തിക്കുകയില്ല.
Verse 31
एवं ज्ञात्वा तु युष्माभिः स्मर्तव्यो गरुडध्वजः । ब्रह्मार्पणप्रयोगेण यजनीयो जनार्दनः ॥ ३१ ॥
ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് നിങ്ങൾ ഗരുഡധ്വജനായ പ്രഭുവിനെ സ്മരിക്കണം. ബ്രഹ്മാർപ്പണഭാവത്തോടെ—എല്ലാം പരമാത്മാവിന് അർപ്പിച്ചതായി കരുതി—ജനാർദനനെ ആരാധിക്കണം.
Verse 32
ममत्वं हि परित्यज्य स्वजातिविहितेन च । येन वो ह्यक्षया लोका भवेयुर्नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
‘എന്റെ’ എന്ന മമത്വം ഉപേക്ഷിച്ച്, തത്തത് വർണാശ്രമവിധിപ്രകാരം കർത്തവ്യം അനുഷ്ഠിക്കുവിൻ; അതിനാൽ നിങ്ങൾക്കു ലഭിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ അക്ഷയമാകും—സംശയമില്ല।
Verse 33
पितृमार्गाधिको ह्येष भवतां दर्शितः प्रजाः । ब्रह्मार्पणक्रियायुक्ता भवंतु ज्ञानकोविदाः ॥ ३३ ॥
ഹേ ഋഷിമാരേ, പിതൃബന്ധമുള്ള ഈ ശ്രേഷ്ഠ മാർഗം നിങ്ങൾ ജനങ്ങൾക്ക് കാണിച്ചിരിക്കുന്നു; അവർ ബ്രഹ്മാർപ്പണരൂപമായ കർമങ്ങളിൽ യുക്തരായി, സത്യജ്ഞാനത്തിൽ നിപുണരാകട്ടെ।
Verse 34
न भोक्तव्यं हरिदिने पैत्रो मार्गस्तु शाश्वतः । विशेषो हि मयाख्यातो भवतां ब्रह्मसंस्थितिः ॥ ३४ ॥
ഹരിയുടെ പുണ്യദിനത്തിൽ ഭോജനം ചെയ്യരുത്; ഉപവാസം തന്നെയാണ് വിധി. പൈത്രമാർഗം ശാശ്വതമാണ്. നിങ്ങളുടെ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠ ഉറപ്പിക്കാൻ ഈ പ്രത്യേകനിയമം ഞാൻ പറഞ്ഞു।
Verse 35
प्रयोक्तव्या च तत्त्वज्ञैः पुनरावृत्ति दुर्लभा । यदुपोष्यं हरिदिनं तदवश्यमिति स्थितिः ॥ ३५ ॥
തത്ത്വജ്ഞർ ഇത് നിർബന്ധമായി പ്രയോഗിക്കണം; മനുഷ്യാവസരം വീണ്ടും ലഭിക്കുക ദുർലഭമാണ്. ഹരിദിനത്തിൽ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്ന ഉപവാസം ഏതായാലും അത് തീർച്ചയായും പാലിക്കണം—ഇതാണ് സ്ഥാപിതനിയമം।
Verse 36
अनुनीय प्रजाः सर्वाः समाश्वात्य पुनः पुनः । न दिवा न च शर्वर्यां शेते धर्मां गदः सदा ॥ ३६ ॥
എല്ലാ ജനങ്ങളെയും സ്നേഹത്തോടെ അനുനയിപ്പിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം, അവൻ പകലും രാത്രിയും കിടന്ന് ഉറങ്ങുന്നില്ല; സദാ ധർമ്മപഥത്തിൽ അചഞ്ചലനായി നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 37
सर्वत्र भ्रमते शौर्यात्कुर्वन्निष्कंटकां क्षितिम् । पटहो रटते नित्यं मृगारिरिपुमस्तके ॥ ३७ ॥
അവൻ ശൗര്യബലത്തോടെ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിച്ചു ഭൂമിയെ നിഷ്കണ്ടകമാക്കി (പീഡകരഹിതമാക്കി) തീർക്കുന്നു. സിംഹത്തിന്റെ ശത്രുവിന്റെ തലയിൽ യുദ്ധപടഹം നിത്യം മുഴങ്ങുന്നു.
Verse 38
अभुक्त्वा द्वादशीं लोका ममत्वेन विवर्जिताः । त्रिविधेषु च कार्येषु देवेशश्चिंत्यतां हरिः ॥ ३८ ॥
നിരാഹാരമായി ദ്വാദശി അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ‘എന്റെ’ എന്ന മമത്വം വിട്ടുപോകുന്നു. കൂടാതെ ത്രിവിധ കര്മങ്ങളിലും ദേവേശനായ ഹരിയെ സ്മരിച്ചു ധ്യാനിക്കണം.
Verse 39
हव्यकव्यवहो देवः स एव पुरुषोत्तमः । सूर्ये यो हि कृशाकाशे विसर्गे जगतां पतिः ॥ ३९ ॥
ഹവ്യവും കവ്യവും വഹിക്കുന്ന ആ ദേവൻ തന്നെയാണ് പുരുഷോത്തമൻ. സൂര്യനിലും സൂക്ഷ്മാകാശത്തിലും സൃഷ്ടിവിസർഗത്തിലും നിലകൊണ്ട് സർവ്വലോകങ്ങളുടെ അധിപതിയാകുന്നു.
Verse 40
स्मर्त्तव्यो मनुजैः सर्वैर्धर्मकामार्थकामुकैः । स्वजातिविहितोऽप्येवं सन्मार्गे चैव माधवः ॥ ४० ॥
ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ മനുഷ്യരും മാധവനെ സ്മരിക്കണം. സ്വന്തം ജാതിധർമ്മപ്രകാരം കര്മം ചെയ്താലും മാധവസ്മരണയാൽ സന്മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളണം.
Verse 41
स एव भोक्ता भोक्तव्यः स एव पुरुषोत्तमः । विनियोगस्तु तस्यैव सर्वकर्मसु युज्यते ॥ ४१ ॥
അവൻ തന്നെയാണ് ഭോക്താവും ഭോഗ്യവും; അവൻ തന്നെയാണ് പുരുഷോത്തമൻ. അതിനാൽ സർവ്വകർമ്മങ്ങളുടെയും വിനിയോഗം (സമർപ്പണം) അവനോടേയ്ക്കു തന്നെ ചെയ്യണം.
Verse 42
एवं रटंति विप्रेंद्राः पटहे मेघनिःस्वने । एवं धर्ममवाप्याथ पितां धर्मांगदस्य हि ॥ ४२ ॥
ഇങ്ങനെ മേഘഗർജ്ജനസദൃശമായ പടഹനാദത്തിനിടയിൽ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണർ ഉച്ചത്തിൽ പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഇപ്രകാരം ധർമ്മം പ്രാപിച്ച ശേഷം ധർമ്മാംഗദന്റെ പിതാവ് പിതൃലോകം പ്രാപിച്ചു।
Verse 43
ज्ञात्वा पुत्रं क्रियोपेतमात्मनो ह्यधिकं द्विजाः । उवाच भार्यां संहृष्टः स्थितां लक्ष्मीमिवापराम् ॥ ४३ ॥
പുത്രൻ യഥാവിധി ക്രിയാകർമങ്ങളാലും ഗുണസമ്പത്താലും സമ്പന്നനായി, തനിക്കുമേൽ ശ്രേഷ്ഠനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ ആ ദ്വിജൻ ആനന്ദിച്ചു. മറ്റൊരു ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ നിന്ന ഭാര്യയോട് അവൻ പറഞ്ഞു।
Verse 44
संध्यावलि ह्यहं धन्यस्त्वं चापि वरवर्णिनी । उभयोर्जनितः पुत्रः शशांकधवलः क्षितौ ॥ ४४ ॥
ഓ സന്ധ്യാവലീ, ഞാൻ ധന്യൻ; നീയും, ഓ മനോഹരവർണ്ണിനീ, ധന്യയാണ്. നമ്മുടെയിരുവരുടെയും സംഗമത്തിൽ ഈ ഭൂമിയിൽ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശുഭ്രപ്രകാശമുള്ള പുത്രൻ ജനിച്ചു।
Verse 45
कर्णाभ्यां श्रूयते मोक्षो न दृष्टः केनचित्क्वचित् । सोऽस्माभिरधिकं प्राप्तो मोक्षः सत्पुत्रसंभवः ॥ ४५ ॥
മോക്ഷം കാതുകളാൽ കേൾക്കപ്പെടുന്നതേയുള്ളു; ആരും എവിടെയും അതിനെ കണ്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ ഞങ്ങൾ അതിലും മഹത്തായത് നേടി—സത്പുത്രജനനത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ഈ ‘മോക്ഷം’।
Verse 46
पुत्रे विनयसंपन्ने वृत्ताशौर्यसमन्विते । प्रतापिनि वरारोहे पितुर्मोक्षो गृहे ध्रुवम् ॥ ४६ ॥
പുത്രൻ വിനയസമ്പന്നനായി, സദ്വൃത്തവും ശൗര്യവും ഉള്ളവനായി, പ്രതാപശാലിയായിരിക്കുമ്പോൾ—ഓ വരാരോഹേ—പിതാവിന്റെ മോക്ഷം സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ തന്നെ നിശ്ചയമായി ഉറപ്പാകും।
Verse 47
आनंदं ब्रह्मणो रूपं शतानंदः सुतेन यः । पिता भवति चार्वंगि सत्कर्मकरणैः शुभैः ॥ ४७ ॥
ആനന്ദം തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സ്വരൂപം. ഹേ സുന്ദരാംഗിയേ, ശതാനന്ദനെന്ന പുത്രന്റെ പിതാവാകുന്നവൻ ശുഭമായ സത്കർമ്മങ്ങൾ ആചരിച്ചതിനാലേ അതു പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 48
नैतत्साम्यं भवेद्देवि लोके स्थावरजंगमे । सत्पुत्रः पितुरादाय भारमुद्वहते तु यः ॥ ४८ ॥
ഹേ ദേവി, സ്ഥാവര‑ജംഗമമായ ഈ ലോകത്തിൽ ഇതിന് സമത്വമില്ല; പിതാവിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുത്തു ആ ഭാരത്തെ സത്യമായി മുന്നോട്ട് വഹിക്കുന്നവനാണ് സത്പുത്രൻ.
Verse 49
सोऽहं गमिष्यामि वनाय हृष्टो विहारशीलो मृगहिंसनाय । स्वेच्छाचरश्चाथ विशालनेत्रे विमुक्तपापो जनरक्षणाय ॥ ४९ ॥
അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ഹർഷത്തോടെ വനത്തിലേക്ക് പോകും; വിഹാരപ്രിയനായി മൃഗവധത്തിനായി (വേട്ടയ്ക്ക്) ഇറങ്ങും. ഹേ വിശാലനേത്രേ, ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിച്ച്, പാപമുക്തനായി ജനരക്ഷയ്ക്കായി പ്രവർത്തിക്കും.
Verse 50
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे रुक्मांगदधर्मांगदसंवादो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയ പുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ ‘രുക്മാംഗദ‑ധർമാംഗദ സംവാദം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒൻപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
The chapter portrays such excuses as socially corrosive rationalizations that weaken vrata-dharma; the king, using Purāṇic authority, restrains and disciplines for the subjects’ long-term welfare, aligning civic rule with spiritual good (śreyas) rather than immediate comfort (preyas).
It is a rāja-dharma claim: timely, righteous daṇḍa (discipline) prevents social sin from maturing into karmic downfall, symbolically ‘emptying Yama’s path’ by reducing conditions that lead to punitive afterlife consequences.
It uses a dharmic idiom: the birth and conduct of a virtuous, capable son is described as a practical “mokṣa” for the father—securing lineage continuity, ancestral satisfaction, and inner peace—without denying the higher theological liberation taught elsewhere.
Viṣṇu (Mādhava/Janārdana) is identified as Puruṣottama: the enjoyer and the enjoyed, the carrier/receiver of havya and kavya, indwelling sun and subtle ether; therefore all actions are to be directed and dedicated to Him alone.